Mağduriyet Perdesi: Adaletin En Tehlikeli Tuzağı

Bazen gerçeği gizlemenin en etkili yolu yalan söylemek değil, kendini mağdur göstermektir. Çünkü insanın vicdanı, gözyaşına kolay inanır; fakat her gözyaşının ardındaki gerçeği sorgulamak cesaret ister.

İnsan ilişkilerinde bazı oyunlar vardır ki gerçeği tersine çevirir. Haksızlık yapan, bir anda haksızlığa uğramış gibi görünür. Hesap vermesi gereken kişi, hesap soran konumuna geçer. Hakkı yenenin sesi kısılırken haksızlık yapanın feryadı ortalığı kaplar. Böylece gerçek, gürültünün altında kalır; adalet ise bir senaryonun figüranına dönüşür.

İşte mağduriyet senaryosu tam da budur: Gerçeği değiştiremeyenlerin, gerçeğe bakışımızı değiştirme çabası!

Önce haksızlık yapar, sonra mağdur rolüne bürünür

Bazı insanlar yaptıklarıyla değil, yaptıklarını nasıl anlattıklarıyla yargılanmak ister. Kendi hatalarını konuşmak yerine başkalarının davranışlarını gündeme getirir, sorumluluklarını tartışmak yerine kendilerine yapılanları sıralar. Öyle bir anlatı kurarlar ki bir süre sonra asıl meselenin ne olduğu unutulur.

Kim ne yaptı, kimin hakkı yenildi, hangi söz verildi, hangi sorumluluk yerine getirilmedi?

Bu soruların yerini başka sorular alır: Neden onun üzerine gidiliyor? Neden yalnız bırakıldı? Neden kimse onu anlamıyor?

Ve farkında olmadan gerçeği değil, kurgulanmış bir mağduriyeti tartışmaya başlarız.

Oysa bir insanın kendisini mağdur ilan etmesi, onun gerçekten mağdur olduğunun kanıtı değildir. Aynı şekilde bir insanın güçlü görünmesi de haksızlığa uğramadığı anlamına gelmez.

Adalet, kimin daha çok ağladığına, kimin daha yüksek sesle konuştuğuna veya kimin daha fazla destekçi topladığına bakmaz. Adaletin sorması gereken tek bir temel soru vardır: Gerçekte ne oldu?

Gözyaşı gerçeğin, sessizlik suçun kanıtı değildir

Mağduriyet senaryolarının en tehlikeli yanı, insanların vicdani duygularını kullanmasıdır. Acıma duygusu harekete geçirilir, öfke yönlendirilir, taraflar belirlenir. Henüz olayın bütün yönleri bilinmeden hükümler verilir.

Bazen bir insanın sessizliği suçluluk olarak yorumlanır. Oysa susmak, her zaman suçlu olmak değildir. İnsan bazen kendisini savunmaktan yorulduğu için susar; bazen seviyesini korumak, bazen de gerçeğin er ya da geç ortaya çıkacağına inandığı için konuşmaz.

Buna karşılık sürekli konuşmak da haklılığın garantisi değildir.

Çünkü gerçeğin sesi her zaman yüksek çıkmaz; yalanın sesi ise kalabalıkları peşinden sürükleyebilir.

İşte adaletin en çok korunması gereken an, insanların duygularıyla hüküm vermeye başladığı andır. Zira önyargıyla verilen kararlar, yalnızca bir insanı haksızlığa uğratmaz; toplumun adalet duygusunu da aşındırır.

Asıl tehlike: Haksızın haklı, haklının suçlu gösterilmesi

Bir mağduriyet senaryosu başarıya ulaştığında roller değişir. Hakkını arayan kişi saldırgan, hesap soran kişi acımasız, haksızlığa uğrayan kişi ise suçlu gibi gösterilebilir. Haksızlık yapan, kendisine yöneltilen eleştirileri yeni bir mağduriyet hikâyesinin malzemesine dönüştürür.

Böylece asıl mesele ortadan kaybolur. Yapılan haksızlık değil, haksızlığı yapanın ne kadar üzüldüğü konuşulur.

Bu durum yalnızca bireysel ilişkilerde değil, iş hayatında, kurumlarda ve toplumsal yaşamda da karşımıza çıkabilir. Birinin emeği görmezden gelinir, hakkı teslim edilmez veya sorumluluklar yerine getirilmez. Fakat mesele gündeme geldiğinde, haksızlığa uğrayanın talebi değil, haksızlık yapanın yaşadığı sözde mağduriyet ön plana çıkarılır.

Sonunda hak arayan kendisini açıklamak zorunda kalırken hesap vermesi gereken kişi, başkalarının vicdanında aklanmış olur.

Bundan daha büyük bir adalet yanılgısı olabilir mi?

Adalet, hikâyeye değil, hakikate bakmalıdır

Elbette gerçek mağduriyetler vardır ve bunların mutlaka korunması gerekir. Hiç kimsenin acısı küçümsenmemeli, hiçbir hak arayışı peşinen reddedilmemelidir. Ancak gerçek mağdurları korumanın yolu, mağduriyet iddiasında bulunan herkesi sorgusuz sualsiz haklı kabul etmek değildir.

Adalet, hem mağduriyet iddiasını ciddiyetle dinlemeyi hem de iddiaları tarafsız biçimde araştırmayı gerektirir. Delilleri değerlendirmeden, olayların bütününü anlamadan, yalnızca anlatılan hikâyeye dayanarak hüküm vermek; adaleti duyguların insafına bırakmaktır.

Bir toplumda adaletin gücü, insanların ne kadar etkileyici hikâyeler anlattığıyla değil, o hikâyelerin ne kadar tarafsız incelendiğiyle ölçülür.

Bu nedenle kim konuşursa konuşsun, hangi makamda bulunursa bulunsun, ne kadar kalabalık tarafından desteklenirse desteklensin, herkes aynı sorularla karşılaşabilmelidir. İddialar araştırılmalı, deliller incelenmeli, çelişkiler sorgulanmalı ve kararlar kişilere göre değil, ilkelere göre verilmelidir.

Çünkü adaletin görevi bir tarafı memnun etmek değil, gerçeğe ulaşmak ve hakkı teslim etmektir.

Son söz: Vicdanı kullanarak adaletten kaçamazsınız

Unutulmamalıdır ki mağduriyet anlatısı geçici bir üstünlük sağlayabilir. İnsanları bir süreliğine etkileyebilir, kalabalıkları harekete geçirebilir, hatta gerçeğin üzerini örtebilir. Fakat anlatılanlarla yaşananlar arasındaki mesafe açıldıkça, çelişkiler çoğaldıkça ve gerçekler ortaya çıktıkça senaryonun perdesi de aralanır.

İnsanları bir kez yanıltabilirsiniz; ancak her gerçeği sonsuza kadar gizleyemezsiniz.

Adalet, ne en çok ağlayanın ne de en güçlü konuşanın yanındadır. Adalet, hakkı kimin olduğuna bakar. Mağduriyetin gerçek mi, kurgulanmış mı olduğunu anlamanın yolu da duygulara teslim olmak değil, hakikatin izini sürmektir.

Çünkü gözyaşı vicdanı harekete geçirebilir ama hükmü deliller belirlemelidir.

Ve unutmayalım: Bir insanın mağduriyetini kullanarak gerçeği gölgelemesi, yalnızca karşısındakine yapılan bir haksızlık değildir; adaletin kendisine kurulmuş bir tuzaktır.

O tuzağa düşmemek için her anlatılanı gerçek, her ağlayanı haklı, her suçlayanı masum kabul etmekten vazgeçmeliyiz.

Zira adaletin en büyük düşmanı bazen açıkça söylenen bir yalan değil, gerçeğin yerine geçirilmiş inandırıcı bir mağduriyet hikâyesidir.