En Yakınımızdaki Yabancılar: Sevgi, Güç, Çıkar ve İhanetin Anatomisi

Bir ömür sevdiğimiz, güvendiğimiz, yetiştirdiğimiz veya birlikte mücadele ettiğimiz insanlar nasıl oluyor da günün birinde yabancıya, hatta rakibe dönüşebiliyor? Ailede, iş dünyasında, siyasette ve devlet yönetiminde güven neden kırılıyor?

Bir zamanlar aynı yastığa baş koyan iki insan, yirmi yıl sonra boşanma masasında birbirini tanıyamaz hale gelebiliyor.

Bütün imkânlarınızı seferber ederek yetiştirdiğiniz evladınız günün birinde size sırt çevirebiliyor. Yıllarca desteklediğiniz çalışma arkadaşınız, önünü açtığınız yönetici veya zor zamanlarında yanında durduğunuz dostunuz, artık size ihtiyacı kalmadığında sizi gözden çıkarabiliyor.

Devlet hayatında da farklı değil. Dün aynı hedef uğruna mücadele eden siyasetçiler, bürokratlar ve diplomatlar, güç dengeleri değiştiğinde birbirlerinin en sert rakiplerine dönüşebiliyor.

İnsan soruyor: Bunca yıl verilen emek, paylaşılan değerler, edilen yeminler nereye gidiyor?

Pekin’den Paris’e, Londra’dan Ankara’ya uzanan kırk yılı aşkın meslek hayatımda devletlerin, şirketlerin ve insanların kritik dönemlerde nasıl değişebildiğini gördüm.

Bir gerçeği öğrendim: İnsan karakteri, her şey yolundayken değil, çıkarların çatıştığı ve güç dengelerinin değiştiği anlarda ortaya çıkıyor.

İnsan ilişkilerini yalnızca iyi niyet üzerine kurmak cazip. Ancak taraflar aynı ilişkiye farklı anlamlar yükleyebiliyor.

Biri dostluğu karşılıklı sorumluluk olarak görürken diğeri onu bir imkân, güvence veya yükselme aracı sayabiliyor.

Çıkarlar örtüştüğünde bu fark görünmüyor. Ayrıştığında ise gerçekler belirginleşiyor.

Karşımızdaki insan bize mi bağlıydı, yoksa temsil ettiğimiz imkânlara mı?

Yine de her ayrılığı ihanet sayamayız. İnsanlar değişebilir, farklı düşünebilir, ilişkilerini sonlandırabilir. İhanet, ayrılığın kendisi değil, güvenin bilinçli biçimde kötüye kullanılmasıdır.

Bir evliliğin ahlaki değeri yalnızca nasıl yaşandığıyla değil, nasıl sona erdirildiğiyle de ölçülür.

Her şey yolundayken cömert ve anlayışlı olmak kolaydır. Asıl mesele ayrılırken adil kalabilmektir.

Kadınlar da erkekler de aldatabilir, manipüle edebilir, ekonomik güçlerini baskı aracına dönüştürebilir. Bunun cinsiyete özgü bir açıklaması yoktur.

Çocuklarla ilişkiler daha karmaşıktır. Bir evlat anne-babasının güvenini kötüye kullanabilir. Anne-baba da çocuğunun hayatına aşırı müdahale edebilir. Her uzaklaşma nankörlük, her kırgınlık ihanet değildir.

Özellikle boşanmalarda çocukların taraf tutmaya zorlanması ağır yaralar açabilir.

Çocuk, anne-babanın hesaplaşmasında ne silah ne de ganimet olmalıdır.

Uluslararası şirketlerin yönetim kurullarında güvenin ekonomik değerini yakından gözlemledim.

Yıllarca birlikte şirket büyüten ortaklar, başarı geldiğinde birbirine düşebiliyor. Kurucusunun yetiştirdiği yönetici, fırsat bulduğunda onu tasfiye etmeye çalışabiliyor. Ticari sırlar, müşteri ilişkileri ve kişisel yakınlıklar pazarlık aracına dönüşebiliyor.

Üstelik bunlar bazen profesyonellik, kurumsallaşma veya şirket menfaatleri adına gerekçelendiriliyor.

Elbette bir yöneticinin ayrılması ya da ortağın farklı strateji savunması ihanet değildir. Ancak dürüstlük, hakkaniyet ve verilen sözlere sadakat kaybolmuşsa mesele ticari olmaktan çıkar.

Sağlıklı şirketler kişilere körü körüne bağlılık değil, ilkelere sadakat ister.

Bu nedenle iyi yönetişim, şeffaflık, bağımsız denetim ve açık sorumluluklar vazgeçilmezdir.

Devlet ve siyaset dünyasında güvenin bozulmasının bedeli çok daha ağırdır. Çünkü burada yalnızca kişisel ilişkiler değil, kamu kaynakları ve toplumun geleceği söz konusudur.

Diplomasi hayatımda kişisel bağlılıkların bazen kurumsal çıkarların önüne geçtiğini gördüm.

Bir devlet adamına sadakat ile devlete, hukuka ve kamu yararına bağlılık aynı şey değildir.

Bir bürokratın hukuka aykırı talebe direnmesi ihanet değil, görev ahlakıdır. Bir diplomatın ülkesinin uzun vadeli çıkarlarını savunması sadakatsizlik değildir.

Asıl tehlike, kurumlara sadakatin yerini kişilere sadakatin almasıdır. Böyle ortamlarda liyakat zayıflar, eleştiri tehdit sayılır, dürüst uyarılar susturulur.

Devlete sadakat, iktidardaki kişiye kayıtsız şartsız bağlılık değildir.

Genetik yatkınlıklar kişiliği etkileyebilir; ancak insanın ahlaki kaderini belirlemez. Eğitim, çevre, ekonomik koşullar ve kişisel tercihler de önemlidir.

Bence dört unsur özellikle belirleyici: çıkar, korku, kıskançlık ve cezasızlık beklentisi.

Çıkar bağlılıkları zayıflatabilir. Korku ilkeleri aşındırabilir. Kıskançlık dostluğu rekabete dönüştürebilir. Cezasızlık beklentisi ise vicdanın önündeki engelleri kaldırabilir.

Güç herkesi bozmaz; fakat denetimsiz güç, karakter zaaflarının sonuçlarını büyütür.

Hayatın bu aşamasında insanları sözlerinden çok davranışlarının sürekliliğiyle değerlendirmeyi öğrendim.

Güç kazandıklarında nasıl davranıyorlar? Çıkarları çatıştığında adil kalabiliyorlar mı? Artık size ihtiyaçları kalmadığında geçmişteki iyilikleri hatırlıyorlar mı?

Birincisi: Güvenilirlik ne kan bağının, ne evlilik yemininin, ne ortaklık sözleşmesinin, ne de siyasi dava arkadaşlığının garantisidir.

İkincisi: Sadakat körü körüne itaat değildir. Gerçek sadakat, gerektiğinde itiraz edebilmek ve ayrılırken bile adil kalabilmektir.

Üçüncüsü: Güven yalnızca iyi niyete emanet edilmemelidir. Ailede sağlıklı sınırlar, şirketlerde güçlü yönetişim, devlette hukuk ve hesap verebilirlik şarttır.