Habermetrik
← Ana Sayfa
20 Kasım 2026 05:01
✍ Editör: Habermetrik · Editör Politikası

Kentle edebiyatın ilişkisi ve bizim yapacaklarımız

Kentle edebiyatın ilişkisi ve bizim yapacaklarımız
Görsel kaynağı: gazeteyenigun.com.tr
⏱️ 6 dk okuma 🛡️ %85 Doğruluk · 1 Kaynak
WhatsApp Paylaş
⚡ 30 Saniyede Özet Habermetrik Yapay Zeka Özeti
  • Peki, bunu yaparken neyi amaçlıyoruz
  • Elbette TYS’yi edebiyatın güçlü bir sivil toplum örgütü olarak kentimizde etkin kılmak

Peki, bunu yaparken neyi amaçlıyoruz?

Elbette TYS’yi edebiyatın güçlü bir sivil toplum örgütü olarak kentimizde etkin kılmak.

Ancak bununla kalsın istemiyoruz; yapılan işlerin İzmir’e katkı sunması, bu kentin kimliğine olumlu esintiler katması da amaçlarımız arasında.

Elbette kentlerin kimliğinin belirlenmesinde pek çok ögenin payı var; şehrin nüfus bileşeni, topoğrafyası, mimari ve sosyal durum vb.

Bunların yanına sanat ve edebiyatı da katmak istiyoruz.

Daha doğrusu 18. yüzyıldan bu yana yıldızı parlayan liman kenti İzmir’i, sanat ve kültürle daha tanışık kılıp bu güzelliklerle anılmasının önünün açılmasını istiyoruz.

Tıpkı şu yakınlarda okuduğum, editörlüğünü Asuman Susam’ın yaptığı Edebiyat ve Sanat1 adlı önemli bir çalışmada güdülen amaçtaki gibi.

Kitap zihin açıcı tartışmalarla, 100 yıllık geçmişin İzmir’ine bir kez de edebiyatın penceresinden bakmaya çalışıyor.

Kitapta; 1884’te Halit Ziya, Tevfik Nevzat ve Bıçakçızade Hakkı’nın çıkardıkları Nevruz dergisinden başlayarak “İzmir edebiyatı” odağa alınıyor.

O tarihten itibaren yaratılan edebiyat; Halit Ziya’nın romanları ve çok sonraları bunları takip eden Cumhuriyet dönemi edebi yapıtlar…

Tabii Cumhuriyet döneminde, ülke edebiyatı gibi İzmir edebiyatı da genişliyor, nitelik ve sayı katlanarak çoğalıyor.

Attilâ İlhan, Necati Cumalı, Samim Kocagöz, Şükran Kurdakul, Cevat Şakir ve Tarık Dursun’a uzanan onlarca şair, roman ve öykü yazarı İzmir edebiyatının öznesi olarak bu alanda yerini alıyor. Daha genç kuşak içinde olanları saymıyorum bile.

Kimi mübadele serüvenini şiir ve romanına taşıyor, kimi kentin farklı katmanlarındaki insan ilişkilerini… Kimi de Cumhuriyet döneminde oluşan toplumsal sorunlara odaklanıyor.

Tabii burada, üretilen edebiyat metinlerinde kent olarak İzmir’in bir “fon” mu yoksa ana karakter olarak mı sunulduğu konusu tartışmanın can damarı.

Paris’in ya da İstanbul’un pek çok edebi yapıtta nerdeyse ana karakter olarak yer aldığı durumun İzmir için de talep edilip kitapta denildiği gibi “yakın okuma” yöntemiyle bunun izi sürülüyor.

Asuman Susam, kitaba yazdığı girişte İzmirli edebiyatçıların yer yer savaş ve mübadele travmasından hareketle kentin geçmişi ve geleceğine ilişkin hafıza metinleri kurduklarını kayda geçiriyor.

Ancak bunların daha çok nostalji, kuruluş sancılarıyla melankoli sınırlarında gezinen anlatılar olduğunu da ekliyor.

Dolayısıyla bu sınırlı yerellik ve biçem özelliği hem evrensele ulaşmaya hem de kent kimliğinde güçlü bir sese dönüşmeye engel oluyor.

Peki, istenen ne?

İstenen yaşanılan yerle güçlü bağ kurabilen, “İzmir edebiyatı” ve akabinde “İzmirlilik” kavramlarının içini dolduran anlatıların çoğalması. Yazılan edebi metinlerde kentin canlı bir tip olarak kendini var etmesi.

Kitapta edebiyat bölümünü yazan Feyza Akbulut Öner bu durumu şöyle dile getiriyor:

“…Kentin bir tip, bir arka plan olarak kaldığı/ kalacağı kabulünü değiştirerek (…) edebiyatın odağında ‘bir İzmir’ tahayyülü.”

Edebiyat kenti olarak anılmak, bunun yanında aynı zamanda edebiyatta İzmirli olmak da istenen şey.

EDEBİYATIN KENTLE KURACAĞI BAĞ

O hâlde edebiyatçının kentle kuracağı bağ öne çıkıyor.

Bilindiği gibi mekâna bırakılan, anılar ortak belleğe dönüşüyor. Giderek yaşanılan yer bu ortak bellek sayesinde bizim oluyor, dolayısıyla orayla aidiyet bağı güçleniyor.

Bu zincirde elbette edebiyatın ve kente dair anlatılanların önemi büyük.

Sözün başından beri edebiyat ve kent ilişkisinin önemini ortaya koyuyoruz.

Gürsel’in Boğazkesen romanında İstanbul, Resimli Dünya’da Venedik âdeta birer kahramandır.

Bir söyleşisinde, “…İstanbul annemin yüzüdür; Atina ilk eşimin, Paris bir başka kadının yüzüdür. Bir kenti keşfetmeyi çok seviyorum. Kentleri keşfederken yaşadığım heyecan, nerdeyse erotik bir heyecan…” diyebilecek kadar kent tutkunudur Gürsel.

Orhan Pamuk da -bilindiği gibi- Kara Kitap, Benim Adım Kırmızı romanlarıyla İstanbul’u keşfeder âdeta.

Nobel Ödülü gerekçesinde de bunu görürüz. Orada yer alan, “Kentin melankolik ruhunun izlerini sürerken…” ibaresi bunun kanıtıdır.

Hazır söz Orhan Pamuk’tan açılmışken onun kent anlatılarına da örnek olabilecek bir saptamasını buraya alalım:

Pamuk, Öteki Renkler2 kitabında, “Bizim geleneksel romancılarımız tasvir etmeyi biliyorlar, gözlemeyi de biliyorlar. Fakat bu gözlemleri genel bir dünya görüşünün, genel bir anlamın içine oturtmayı ya da anlama hizmet eden ayrıntılar olarak görmeyi beceremiyorlar…” diyor.

Devamında Tolstoy’un Savaş ve Barış’ından, bizden Mithat Cemal Kuntay’ın Üç İstanbul’undan örnekler veriyor.

Kuntay, Üç İstanbul’da kahramanların yükselişinde bu sözcüğe sık başvurup bunu insanların kişisel zaafı olarak gösteriyor.

Pamuk’un buna itirazı var: “…Bir romancıdan beklenir ki, bu ilişkiden bahsettiği zaman, bize insanların kendi hayat fırsatlarını gerçekleştirmeye özgür olarak fırsat vermeyen bir toplumda yaşadığımızı göstersin.”3

Devamında, “Tolstoy, romanda oğluna iyi bir gelecek hazırlamak amacıyla evinde vereceği davette çağırdığı kişiyi memnun etmek için çeşitli planlar kuran bir kahramanı tasvir ederken Kuntay gibi dalkavukluk sözcüğünü kullanmaz, yalnızca sezdirir.” der. (…) “İki yazar da aynı tarihsel insani ilişki üzerine gözlem yapar; biri bunu derin bir biçimde sunar, öteki ise sınırlı, dar, ahlaki olarak yargılayıcı bir bağlamda sunar.”

Görüldüğü gibi Kuntay’da kahramanların yaşadığı dalkavukluk, kötülükler, mutsuzluklar ya da yıkıntılar derin bir anlama değil, insani zaaflara bağlanıyor.

Tolstoy’da ise insanlar yargılama ve ayıplama yerine olanları anlamaya çalışmak var. Dahası her davranışın toplumsal bir arka plana çıkan yanı gösteriliyor.

Bu uzun alıntıda söylenenler edebiyat ve kent ilişkisi için de geçerli olabilir.

Kentin labirentlerinde gezinen bir yazar, Tolstoy’da olduğu gibi, derin anlamlara uzanan bir dil ve biçem üzerinden metinlerini yazıp evrensel kata çıkabilir.

Ya da her şeyi yüzeyde bırakıp tekil, kişisel zaaf mertebesinde gören bir yazar olarak anılabilir.

Bizim seçimimiz elbette birinciden yana olacaktır.

Zira İzmir edebiyatı başka türlü yaşam bulamaz.

Mesafeli bir dil ve kavramlar üzerinden kente yaklaşmak sosyologların işi, edebiyatın yaklaşımı elbette bu olamaz.

Büyük dönüşümler, kırılmalar ve bunların insanda yarattığı ya da yaratacağı duyguların peşinden gider edebiyatçı.

Tabii İzmir’in kent olarak özelliklerini de bilir bir edebiyatçı.

Nedir bu özellikler?

Bunlar, başta da söylendiği gibi, İzmir’in bir liman kenti olması.

Bunun yanında çok kimlikli yapısı var.

Sonra antik döneme, Homeros’a kadar giden söylenceler ve gerçekler ağı.

Peki, bu kadar mı?

Daha sayabiliriz; Kurtuluş Savaşı’nın başladığı ve bittiği bir kent, arada mübadele ve sonrasında Anadolu’dan batıya/ büyük kentlere göçle gelenler…

Görüldüğü gibi çok katmanlı, çoğulcu bir kent İzmir.

Kitapta İzmir’in zenginliği olan Homeros’a bu kentin yeterince sahip çıkmaması yanlışlığı da dile getirilmiş.

İzmir için bu büyük kayıp!

GELELİM BİZE…

Asuman Susam’ın önsözde, “…Şairleri, özellikle tüm edebiyatçıları (sanatçıları da diyebiliriz), kentin nabzını tutan, ritmi ve nefesi en iyi duyan ve hisseden özneler…” olarak saptamasına biz de katılıyoruz.

Bu gerçekten hareketle kış boyu sanat ve edebiyat tartışmalarını çoğaltmaya çalışacağız.

Bununla hem edebiyatın estetik güzelliğinin peşinde olacak hem de “kentin nabzını tutan” metinleri, şiirleri, öykü ve romanları tartışıp kent insanıyla”a paylaşmanın yollarına bakacağız.

Üretilmiş öykü, anı, şiir, roman ve kent üzerine yazılmış her türlü metin konumuz içinde olacak.

Bunu yaparken edebiyatın İzmirli ismi Ahmet Büke’nin “İnsan insana iyi gelir.” demesi gibi, edebiyatın ve tabii ki sanatın insana iyi geleceğini biliyoruz.

Bir şey daha, bunları yaparken edebiyatın kentle kuracağı bağı, yaşanılan yere kimlik katma potansiyelini “bir yerde yaşamadan bir yerli olmaya” geçişi kolaylaştırıcı niteliğini unutmayacağız.

Bakalım yapabilecek miyiz?

2 Öteki Renkler, Orhan Pamuk, seçme yazılar ve bir hikâye, YKY, 2013 (8. Baskı: Eylül 2024), 444s.

3 agy, s.

💬 Habere Tepkinizi Belirtin:
Habermetrik WhatsApp Kanalına Katılın

Günde en fazla 3 kritik gelişme. Bildirim kirliliği yok, anında bilgi.

Kanalı Takip Et →
Kaynaklar: gazeteyenigun.com.tr
Haber metni ve görseller gazeteyenigun.com.tr sitesine aittir; tam içerik kaynak sitede yayınlanır.
Haber Künyesi
Kategori: Kültür-Sanat
Yayın: 20 Kasım 2026 05:01 · Kaynak: gazeteyenigun.com.tr
Kaynağı Oku ↗