Karasabandan Turizme: Marmaris’in Topraktan Doğan Mirası

Bugün tekne turları, plajları ve tatil köyleriyle tanınan Marmaris’in Cumhuriyet’in ilk yıllarında bambaşka bir kimliği vardı. Tarlalarında buğday yetişen, zeytinliklerinde yağ sıkılan, koylarında pamuk kuruyan bu küçük kıyı ilçesi, bir dönem Ege’nin çalışkan tarım merkezlerinden biriydi.

Bugün tekne turları, plajları ve tatil köyleriyle tanınan Marmaris’in Cumhuriyet’in ilk yıllarında bambaşka bir kimliği vardı. Tarlalarında buğday yetişen, zeytinliklerinde yağ sıkılan, koylarında pamuk kuruyan bu küçük kıyı ilçesi, bir dönem Ege’nin çalışkan tarım merkezlerinden biriydi.

Cumhuriyet’in ilanıyla birlikte Muğla Vilayeti’nin birçok ilçesinde olduğu gibi Marmaris’te de tarımsal kalkınma hız kazandı. Yılda iki hasat dönemine imkân veren iklimi ve verimli ovalarıyla ilçe, üretim açısından önemli bir potansiyel taşıyordu.

Marmaris, Gölenye, Turunç, Gelibolu ve Çetibeli ovaları bu tarımsal hareketliliğin ana merkezleriydi. Ancak dönemin kayıtlarına göre arazilerin önemli bir bölümü ekilmiyor, mevcut potansiyelin tamamı değerlendirilemiyordu.

Arpa ve buğdayın yanı sıra çavdar, yulaf, bakla, mürdümük ve burçak da Marmaris tarlalarında yetiştiriliyordu. Bu çeşitlilik, ilçede hem insan hem de hayvan beslenmesine yönelik güçlü bir tarımsal üretim düzeni bulunduğunu gösteriyordu.

Muğla’nın zeytinle kurduğu güçlü bağın önemli halkalarından biri de Marmaris’ti. 1940 yılında 20 hektarlık araziye 2 bin 300 delice zeytin dikilmesi, bölgede zeytinciliğin bilinçli şekilde geliştirilmeye çalışıldığını ortaya koydu.

Orhaniye ve Armutalan yolları boyunca dikilen zeytin ağaçları, yalnızca üretime değil, Marmaris’in kırsal peyzajına da iz bıraktı. 1940 ve 1941 yıllarında bu yol kenarlarına toplam 1.500 zeytin ağacı daha.

1941 yılı hasadı ise dikkat çekiciydi. 10 bin ağaçtan 30 ton zeytin elde edildi. Bu ürünün 27 tonu yağlık olarak ayrıldı ve 6 ton saf zeytinyağı üretildi. Kalan 3 ton zeytin ise sofralık olarak değerlendirildi.

Marmaris, Muğla’nın tütün üretiminde daha mütevazı ilçelerinden biri olsa da kalite bakımından öne çıkıyordu. 1937 yılında üretilen 18 ton tütünün yüzde 60’ının Batı pazarına uygun kalitede olduğu tespit edildi.

Bu oran, Marmarisli üreticilerin tütün tarımında gösterdiği özeni ortaya koyarken, sonraki yıllarda ekim alanlarında dalgalanmalar yaşandı. 1938’de 30 hektara yayılan tütün ekim alanı, 1940’ta 12 hektara kadar geriledi. Bu düşüşte savaş yıllarının yarattığı pazar belirsizliği ve iş gücü sıkıntıları etkili oldu.

Pamuk üretiminde de Marmaris’in adı kayıtlara geçti. 1945 yılında 17 hektarlık araziden 3 ton saf pamuk elde edildi. Üretim miktarı yıllara göre değişse de Marmaris, pamukta da bölgesel üretimin parçasıydı.

1930’lardan itibaren Marmaris’te meyvecilik de planlı girişimlerle gelişmeye başladı. Fethiye Meyve Fidanlığı’ndan dut, akasya, çam, okaliptüs, muşmula, badem, portakal ve farklı türlerde fidanlar getirilerek halka dağıtıldı.

1940 yılında Bursa Ziraat Mektebi Damızlık Fidanlığı’ndan şeftali, kayısı, erik, elma ve armutun da aralarında bulunduğu 2 bin 800 fidan Marmaris’e gönderildi. Aynı yıl Rize’den limon, Antalya ve Fethiye’den ise narenciye fidanları getirildi.

Bu çalışmaların sonucu yıllar içinde belirginleşti. 1950 yılına gelindiğinde Marmaris’te 25 bin 500 narenciye ağacından 1 milyon 225 bin adet ürün elde edildi. Badem ağaçlarının sayısı ise 1940’lardaki 1.800 seviyesinden 1960’a kadar 40 bine ulaştı.

Cumhuriyet’in ilk yarım yüzyılında Marmaris; buğday tarlalarında, zeytin bahçelerinde, tütün tarlalarında ve narenciye bahçelerinde soluk aldı. Bu topraklar yalnızca insanları doyurmadı, aynı zamanda bölge ve ülke ekonomisine de katkı sundu.

Turizmin belirleyici hale geldiği yıllarda Marmaris’in bu tarımsal kimliği büyük ölçüde gölgede kaldı. Oysa bugünkü Marmaris manzarasının ardında, o yıllarda dikilen binlerce ağaç, üretime açılan ovalar, dönüştürülen bataklıklar ve alın teriyle çalışan çiftçilerin emeği var.

Marmaris’in hikâyesi yalnızca denizden, koylardan ve turizmden ibaret değil. Bu kentin hafızasında karasabanın izi, zeytin dalının gölgesi ve toprağın bereketi de var.