Türkiye'de Bağımlılık Tedavisinde Metamfetaminin Payı Yüzde 37,1'e Ulaştı

Türkiye'de uyuşturucu bağımlılığı nedeniyle tedavi gören hastaların madde kullanım profili son yıllarda önemli ölçüde değişti. Bursa Uludağ Üniversitesinin 11 yıllık ulusal verileri inceleyen araştırmasında, yatarak bağımlılık tedavisi görenlerde metamfetaminin payının 2014'te yüzde 0,25 iken 2023'te yüzde 37,1'e ulaştığı ortaya konuldu. Araştırma, tedavi hizmetlerinin ihtiyaç duyduğu yaklaşımların da değiştiğine işaret etti.

Bursa Uludağ Üniversitesi Tıp Fakültesinden Ayça Sıla Kumtepe, Levent Özdemir, Serranur Sığındere ve Derya Çağlayan tarafından hazırlanan çalışma, uluslararası hakemli bilimsel dergi Substance Abuse Treatment, Prevention, and Policy'de 31 Ekim 2026 tarihinde yayımlandı.

Araştırmacılar, Türkiye'nin 2013–2023 dönemine ait ulusal uyuşturucu raporlarındaki tedavi başvurularını, kullanılan madde türlerini, yaş ve cinsiyet dağılımlarını, madde bağlantılı ölümleri ve bazı bulaşıcı hastalık göstergelerini karşılaştırdı.

METAMFETAMİN TEDAVİLERDE İLK SIRAYA YERLEŞTİ

Araştırmanın en dikkat çekici sonucu, metamfetaminin bağımlılık tedavisindeki payında meydana gelen değişim oldu.

Metamfetamin, merkezi sinir sistemini güçlü biçimde uyaran ve bağımlılık potansiyeli yüksek olan sentetik bir madde olarak biliniyor.

Ulusal kayıtlarda metamfetaminin ayrı bir kategori olarak izlenmeye başladığı 2014 yılında bu maddeyle ilişkili tedavilerin payı yüzde 0,25 düzeyindeydi.

2023 yılına gelindiğinde ise oran yüzde 37,1 olarak kaydedildi.

Bu değişim yaklaşık 36,9 yüzde puanlık artış anlamına geliyor.

Bununla birlikte artış her yıl aynı hızda gerçekleşmedi. Resmî verilere göre metamfetaminin payı 2022 yılında yüzde 37,8 iken 2023 yılında yüzde 37,1 oldu.

Dolayısıyla araştırma, uzun dönemde belirgin bir yükseliş gösterse de son iki yıl arasında kesintisiz artış bulunduğu sonucunu desteklemiyor.

Söz konusu yüzdeler toplumun ne kadarının metamfetamin kullandığını değil, bağımlılık tedavisine ilişkin belirli hasta kayıtlarında bu maddenin ne kadar yer tuttuğunu gösteriyor.

EROİN VE DİĞER OPIOİDLERİN PAYINDA DEĞİŞİM

Araştırmada opioidlerle ilişkili tedavi kayıtlarının payında da önemli bir değişim belirlendi.

Opioidler, eroinin yanı sıra belirli ağrı kesici maddeleri ve bunlarla ilişkili diğer bileşikleri kapsayan geniş bir madde grubu.

2013 yılında tedavi kayıtlarında opioid grubunun toplam payı yüzde 76,3 olarak bildirilmişti.

Bu oran 2023 yılında yüzde 32,2 olarak hesaplandı.

2023'teki toplamın yüzde 28'ini eroin, yüzde 4,2'sini ise eroin dışındaki diğer opioidler oluşturdu.

Bu ayrım, verilerin doğru yorumlanması açısından önem taşıyor. Yüzde 4,2 oranı bütün opioidleri değil, eroin dışındaki opioidleri ifade ediyor.

Araştırmacılar, yıllar içinde ulusal raporlarda kullanılan madde sınıflandırmalarının değiştiğini de belirtti.

Özellikle eroinin 2018'den itibaren ayrı bir kategoride izlenmeye başlaması, geçmiş yıllarla yapılan karşılaştırmalarda dikkate alınması gereken bir sınırlılık oluşturuyor.

TEDAVİ BAŞVURULARININ SAYISI DA ARTTI

Araştırma yalnızca kullanılan madde türlerine değil, bağımlılık tedavisi hizmetlerinin toplam başvuru yüküne de odaklandı.

İncelenen verilere göre 2013 yılında 226 bin 471 olan yıllık tedavi başvurusu sayısı, 2023 yılında 362 bin 561'e ulaştı.

Bu değişim yaklaşık yüzde 60'lık artışa karşılık geliyor.

2023 yılındaki toplamın 349 bin 393'ünü ayaktan tedavi, 13 bin 168'ini ise çalışmada esas alınan yatarak tedavi kayıtları oluşturdu.

Ancak araştırmada kullanılan toplam başvuru sayıları, birbirinden farklı kişilerin sayısını göstermiyor.

Aynı kişinin yıl içinde birden fazla tedavi başvurusu yapması mümkün olduğu için bu kayıtlar doğrudan bağımlılığı bulunan kişi sayısı şeklinde yorumlanamıyor.

Ayrıca tedavi merkezi sayısının artması, hizmetlere erişimin kolaylaşması ve kayıt yöntemlerindeki değişiklikler de başvuru sayılarını etkileyebiliyor.

KADINLARIN TEDAVİ KAYITLARINDAKİ PAYI YÜKSELDİ

Çalışmada bağımlılık tedavisi gören hastaların demografik özellikleri de değerlendirildi.

Araştırmanın kullandığı verilerde kadınların payı 2013 yılında yüzde 5,6 iken 2023 yılında yüzde 9,7'ye yükseldi.

Erkekler tedavi grubunun büyük çoğunluğunu oluşturmaya devam etmesine rağmen kadınların payındaki değişim istatistiksel açıdan anlamlı bulundu.

Araştırmacılar bu sonucu, kadınların ihtiyaçlarına uygun bağımlılık tedavisi ve psikososyal destek hizmetlerinin önemine işaret eden bir bulgu olarak değerlendirdi.

Bununla birlikte kadınların tedavi kayıtlarındaki payının artması, toplumdaki kadınlar arasında madde kullanımının aynı oranda yükseldiğini tek başına kanıtlamıyor.

Tedaviye erişimdeki değişimler ve başvuru davranışları da bu dağılımı etkilemiş olabilir.

HIV VE HEPATİT C VERİLERİ DE İNCELENDİ

Araştırma, damar yoluyla madde kullanan ve yatarak bağımlılık tedavisi gören kişilerde bulaşıcı hastalık göstergelerine de yer verdi.

Bu grupta HIV test pozitifliği için uzun dönemde artış eğilimi bildirildi.

2023 yılına ilişkin verilerde, damar yoluyla madde kullanan hastaların yaklaşık yüzde 1'inde HIV test pozitifliği bulundu.

Hepatit C test pozitifliği ise yüzde 41,7 olarak kaydedildi.

Bu oranlar Türkiye'deki bütün madde kullanıcılarını veya genel nüfusu temsil etmiyor.

Söz konusu tarama sonuçları, yatarak tedavi gören ve damar yoluyla madde kullandığını bildiren belirli bir hasta grubuna ait.

Araştırmada metamfetaminle ilişkili göstergeler ile bazı enfeksiyon verileri birlikte değerlendirilse de metamfetamin kullanımındaki artışın HIV enfeksiyonlarına doğrudan neden olduğu gösterilmedi.

BAĞIMLILIK TEDAVİSİNDE NEDEN FARKLI YAKLAŞIMLAR GEREKİYOR?

Metamfetamin bağımlılığı ile opioid bağımlılığının tedavi ihtiyaçları aynı değil.

Opioid kullanım bozukluğunda belirli ilaç temelli tedavi yöntemleri bulunurken metamfetamin kullanım bozukluğunda psikososyal ve davranışsal müdahaleler ön plana çıkıyor.

Bilişsel davranışçı terapi, motivasyonel görüşme ve uygun davranışların pekiştirilmesine dayanan yaklaşımlar, metamfetamin kullanım bozukluğunun tedavisinde değerlendirilen yöntemler arasında yer alıyor.

Araştırmacılar, bağımlılık tedavi hizmetlerinin değişen madde kullanım profiline uyum sağlayacak şekilde geliştirilmesinin önemine dikkat çekti.

Bu kapsamda ayaktan tedavi olanaklarının güçlendirilmesi, ruh sağlığı desteğinin artırılması, kadınlara yönelik hizmetlerin geliştirilmesi ve bulaşıcı hastalıkların erken saptanması öne çıkan başlıklar arasında yer aldı.

ÇALIŞMA BUGÜNKÜ BAĞIMLILIK TABLOSUNU MU GÖSTERİYOR?

Araştırmanın yayımlanma tarihi 31 Ekim 2026 olsa da kullanılan ulusal veriler 2023 yılı sonunda sona eriyor.

Dolayısıyla çalışmanın sonuçları 2026 yılındaki güncel bağımlılık yaygınlığını doğrudan göstermiyor.

Araştırmanın diğer önemli sınırlılığı, bireysel hasta kayıtları yerine yıllık toplu verilerin analiz edilmiş olması.

Bu nedenle aynı kişilerin zaman içindeki madde kullanım değişimleri, tedaviye başvurma nedenleri ve bireysel risk faktörleri ayrıntılı olarak incelenemedi.

Bazı yıllara ilişkin eksik veriler ve resmî raporlardaki sınıflandırma değişiklikleri de uzun dönem karşılaştırmalarını etkileyebilecek unsurlar arasında bulunuyor.

Buna karşılık araştırmacıların eksik veri bulunan belirli yılları ve COVID-19 salgını dönemini dışarıda bırakarak yaptığı ek analizlerde, metamfetaminin payındaki uzun dönem yükseliş ve opioid grubunun payındaki düşüş temel eğilimler olarak korundu.

BURSA ULUDAĞ ÜNİVERSİTESİNDEN HALK SAĞLIĞINA KATKI

Bursa Uludağ Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Ana Bilim Dalından Levent Özdemir ile tıp fakültesi öğrencileri Ayça Sıla Kumtepe, Serranur Sığındere ve Derya Çağlayan'ın hazırladığı araştırma, ulusal bağımlılık verilerini farklı sağlık göstergeleriyle birlikte ele aldı.

Çalışma yeni bir ilaç veya tedavi yönteminin etkinliğini test etmiyor. Bunun yerine Türkiye'de bağımlılık tedavisine başvuranların profilinin nasıl değiştiğine ve sağlık hizmetlerinin hangi alanlarda yeni ihtiyaçlarla karşılaşabileceğine ilişkin epidemiyolojik değerlendirme sunuyor.

Araştırmanın temel bulgusu, 2013–2023 döneminde bağımlılık tedavisindeki madde dağılımının belirgin biçimde değişmesi ve metamfetaminin özellikle son yıllarda öne çıkması oldu.

KAYNAKLAR

1. Kumtepe AS, Özdemir L, Sığındere S, Çağlayan D. From opioids to methamphetamine: an eleven-year analysis of changing drug treatment admissions in Türkiye, 2013–2023. Substance Abuse Treatment, Prevention, and Policy. 31 Ekim 2026. DOI: 10.1186/s13011-026-00769-8.

2. T.C. İçişleri Bakanlığı, Emniyet Genel Müdürlüğü, Narkotik Suçlarla Mücadele Başkanlığı. 2024 Türkiye Uyuşturucu Raporu: Eğilimler ve Gelişmeler. Türkiye Uyuşturucu ve Uyuşturucu Bağımlılığı İzleme Merkezi, 2024.