Abu Dabi’den Moskova’ya: Barış masasında Avrupa düğümü

Rusya, ABD ve Ukrayna’nın 10-11 Kasım’daki Abu Dabi görüşmeleri, dokuz aylık aranın ardından diplomatik kanalları yeniden açtı. Ancak tablo hızlı bir barıştan çok, müzakerenin kapsamını değiştirme arayışına işaret ediyor.

Washington artık yalnızca cephedeki çatışmaların durdurulmasını değil, savaş sonrasında Avrupa’nın nasıl bir güvenlik düzenine sahip olacağını da masaya taşımaya çalışıyor. Moskova açısından bu değişim önemlidir. Zira Rusya, Ukrayna meselesinin Avrupa güvenliğinden koparılarak çözülemeyeceğini uzun süredir savunuyor.

ABD temsilcileri Steve Witkoff ve Jared Kushner, 12 Kasım’da Moskova’da Devlet Başkanı Vladimir Putin ile yaklaşık iki buçuk saat görüştü; ardından Dublin’de Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenskiy ile buluştu. Buna karşın temel ayrılıklar, özellikle toprak meselesi, NATO’nun rolü ve savaş sonrası güvenlik garantileri konularında devam ediyor.

KREMLİN: PUTİN AVRUPA İLE DİYALOĞA AÇIKSon gelişmelerde tartışmanın merkezinde Avrupa ülkelerinin müzakere masasına dahil edilmesi var. Kushner, 13 Kasım’da yaptığı açıklamada Rusya ve Ukrayna’nın bir sonraki görüşme turuna Avrupalı ortakların katılması üzerinde uzlaştığını öne sürdü.

Witkoff da benzer biçimde Avrupa temsilcilerinin sonraki toplantıya katılacağını söyledi. Ancak bu beyanların Moskova tarafından resmen onaylanıp onaylanmadığı sorusu gündemdeki yerini koruyor. Kremlin Sözcüsü Dmitriy Peskov, 11 Kasım’da yaptığı açıklamada Putin’in Avrupalılar dahil herkesle görüşmeye açık olduğunu belirtti.

Almanya Başbakanı Friedrich Merz ile olası bir görüşmeye ilişkin soruyu yanıtlayan Peskov, Rus liderin Avrupa ülkeleriyle temas kurmaya hazır olduğunu vurguladı. Abu Dabi’deki görüşmelerPutin de 12 Kasım’da Amerikalı temsilcilerle görüşmesinde Rusya’nın Avrupa ile diyaloğa hiçbir zaman karşı çıkmadığını söyledi.

Rus lider, ilişkileri kesen tarafın Avrupa ülkeleri olduğunu belirterek Washington’dan Avrupalı müttefiklerinin Ukrayna’da barış mı yoksa savaşın devamını mı istediklerini netleştirmelerini istedi.13 Kasım’da Peskov’dan gelen yeni açıklama ise Moskova’nın tutumunu daha da belirginleştirdi. Kremlin Sözcüsü, Rusya’nın Avrupa ile görüşmeye hazır olduğunu, ancak Avrupalıların barış sürecine gerçekten katkıda bulunma niyetlerinin anlaşılması gerektiğini ifade etti.

Bunun ardından genişletilmiş müzakere formatı hakkında karar verilebileceğini belirtti. Bu açıklamalar, Rusya’nın Avrupa ile diyaloğa kapalı olmadığını ancak müzakerelerin koşullarını belirleme konusunda temkinli davrandığını gösteriyor.

Washington, Avrupa’nın katılacağı yeni bir müzakere turunu gündeme getirirken Moskova, bu katılımın hangi şartlarda ve hangi amaçlarla gerçekleşeceği üzerinde duruyor. Dolayısıyla Putin’in görüşmeye açık olması, Avrupa’nın doğrudan müzakere masasına katılımının kesinleştiği anlamına gelmiyor.

Rus heyeti, Abu DabiRUS BASINI NEYİ ÖNE ÇIKARDI?Rus basınındaki haberler, müzakerelerin farklı boyutlarını birbirinden ayırıyor. TASS, Peskov’un Putin’in Avrupalılar dahil herkesle görüşmeye açık olduğu yönündeki açıklamasına geniş yer verdi.

Ajans ayrıca Putin’in Amerikalı temsilcilerden Avrupa’nın yaklaşımını netleştirmelerini istediğini aktardı. Kremlin görüşmesinin yapıcı ve yararlı bulunduğu, Moskova ile Washington’un Abu Dabi temaslarını olumlu değerlendirdiği de Rus basınında öne çıkan gelişmeler arasındaydı.

Interfax, Putin’in Avrupa ile diyaloğa hiçbir zaman karşı çıkmadığını vurgulayan açıklamalarını yayımladı. Aynı ajans, Kushner’in Avrupa’nın müzakerelere katılımına ilişkin sözlerini ABD tarafının beyanı olarak aktardı. Kommersant ise Kremlin’in Avrupa’nın ileride görüşmelere dahil edilmesini dışlamadığını, ancak mevcut aşamada kesinleşmiş bir format bulunmadığını yazdı.

Vedomosti, Rus heyetinin başkanı Vladimir Medinskiy’nin müzakerelerde ilerleme sağlandığına ilişkin değerlendirmelerini ve Rusya’nın temel şartlarından vazgeçmeyeceği yönündeki tutumunu öne çıkardı. Rus basınında dikkat çeken ortak nokta, diplomatik temasların sürmesinin olumlu değerlendirilmesine rağmen Avrupa’nın katılımı konusunda henüz kesinleşmiş bir karar bulunmamasıydı.

Nitekim Medinskiy, Abu Dabi’de Avrupa temsilcileriyle görüşmediklerini açıkça belirtti. Avrupalılar aynı kentte bulunmalarına rağmen Ukrayna ve ABD heyetleriyle ayrı temaslar yürüttüler. Aynı kentte bulunmak, aynı masada oturmak değil.

MOSKOVA’NIN MASADAKİ ASIL TALEBİRusya’nın yaklaşımının merkezinde “bölünmez güvenlik” ilkesi bulunuyor. Bu anlayışa göre bir devletin güvenliği, başka bir devletin güvenliğini ağır biçimde zayıflatan düzenlemeler üzerine kurulamaz.

Kremlin, NATO’nun doğuya doğru genişlemesini ve Ukrayna’nın ittifakla askerî bütünleşmesini kendi güvenliğine yönelik tehditler olarak değerlendiriyor. Rusya’nın 2022’de Ukrayna’ya başlattığı askerî müdahale uluslararası hukuk bakımından ciddi itirazlara konu olurken Moskova, kendi güvenlik kaygıları masadan dışlanırsa kalıcı bir anlaşmaya ulaşmanın güçleşeceğini savunuyor.

Peskov, Abu Dabi öncesinde güvenlik garantilerinin ancak karşılıklı olabileceğini söylemişti. Rusya Dışişleri Bakanı Sergey Lavrov da geçici ateşkes yerine güvenlik meselesinin daha geniş kapsamlı bir anlaşmayla ele alınması gerektiğini savunuyor.

Moskova, yalnızca silahların bir süre susmasını değil, NATO üyeliği, yabancı askerî birliklerin konuşlandırılması ve gelecekteki askerî gerilimleri sınırlayacak düzenlemelerin de müzakere edilmesini istiyor. Washington’un Avrupa güvenlik mimarisini görüşme gündemine dahil etmesi bu bakımdan dikkat çekicidir.

ABD’nin Rusya ile Avrupa arasında daha geniş bir güvenlik anlaşmasını gündeme getirme arayışı, Moskova’nın uzun süredir üzerinde durduğu sorunların uluslararası müzakere sürecinde daha fazla yer bulabileceğini gösteriyor. Eğer bu arayış somutlaşırsa Ukrayna savaşı yalnızca bölgesel bir çatışma başlığı olarak değil, Rusya ile Batı arasındaki güvenlik ilişkilerinin yeniden tanımlanmasını gerektiren daha kapsamlı bir mesele olarak ele alınabilecek.

AB liderleriBÖLÜNMÜŞ AVRUPA: BARIŞ MASASINDA ORTAK SES YOKAvrupa ülkeleri müzakere masasında yer almak istiyor ancak henüz ortak bir barış formülü ortaya koyabilmiş değil. İngiltere, Fransa, Almanya ve Avrupa Birliği kurumlarının farklı öncelikleri, Avrupa’nın hangi taleplerle ve kimin temsilinde masaya oturacağı sorusunu beraberinde getiriyor.

Ukrayna’ya verilen askerî destek, Rusya’ya uygulanan yaptırımlar ve güvenlik garantileri üzerindeki tartışmalar, Avrupa’nın müzakere sürecindeki rolünü daha da karmaşık hâle getiriyor. Avrupa başkentleri, kıtanın güvenlik geleceğini ilgilendiren bir anlaşmanın kendileri olmadan yapılmasını istemiyor.

Ancak bu talep, kendi içinde tutarlı bir diplomatik yaklaşımla desteklenmiyor. Kushner bile Avrupa ülkelerinin tek bir müzakereci üzerinde anlaşmasının güçlüğünden söz etti. Avrupa Birliği Dış İlişkiler Yüksek Temsilcisi Kaja Kallas ise birliğin temsilcisini Rusya’nın seçemeyeceğini vurguladı.

Bu açıklamalar, Avrupa’nın müzakerelerdeki temsil ve yetki tartışmalarını gözler önüne seriyor. Moskova açısından temel sorun, Avrupalı temsilcilerin masaya katılmasından çok, hangi siyasi anlayışla hareket edecekleri. Rusya ile doğrudan diyaloğa karşı mesafeli duran ve askerî desteği önceleyen yaklaşımların müzakere masasına taşınması, uzlaşmayı kolaylaştırmak yerine mevcut kutuplaşmayı derinleştirebilir.

Nitekim Peskov da Avrupalıların barışa yönelik açıklamaları ile askerî politikaları arasında çelişkiler bulunduğunu vurguladı. Bu nedenle Avrupa’nın müzakerelere dahil edilmesi tek başına diplomatik ilerleme anlamına gelmiyor.

Avrupa’nın önündeki asıl sınav, müzakere masasında kaç sandalyeye sahip olacağı değil, ortak ve uygulanabilir bir barış yaklaşımı geliştirip geliştiremeyeceğidir. TOPRAK SORUNU VE ASKERÎ GERÇEKLİKAbu Dabi görüşmeleri savaşın en zor başlığında bir atılım sağlayamadı.

Donetsk, Lugansk, Zaporijya ve Herson bölgelerinin statüsü, yalnızca cephedeki askerî gelişmelerle açıklanamayacak kadar derin tarihî ve siyasi boyutlara sahip. Rusya’nın 2022 yılında gerçekleştirilen referandumların ardından bu dört bölgeyi kendi anayasal düzenine dahil etmesi, müzakere sürecinde göz ardı edilemeyecek yeni bir siyasi gerçeklik ortaya çıkardı.

Bu bölgelerin Rusya ile tarihî, kültürel ve toplumsal bağlarını yok sayarak hazırlanacak herhangi bir barış planının kalıcı sonuç üretmesi mümkün görünmüyor. Bu noktada mesele, yalnızca Moskova’nın ileri sürdüğü taleplerden ibaret değil.

Rusya’nın anayasal sisteminde federal topraklar olarak kabul edilen bu bölgeler, savaşın geleceğini belirleyen temel jeopolitik unsurlardan biri hâline geldi. Bölgelerin tamamı Rusya’nın fiilî kontrolünde bulunmasa ve Ukrayna ile uluslararası toplumun büyük bölümü bu statüyü tanımasa da ortaya çıkan siyasi ve askerî durumun yok sayılması, müzakereleri daha da güçleştirecektir.

Kalıcı bir çözüm arayışı, tarihî bağların, sahadaki gerçekliğin ve tarafların güvenlik kaygılarının birlikte değerlendirilmesiyle mümkün görünüyor. Rus heyetinin başkanı Medinskiy, müzakerelerde bazı konularda anlayış sağlandığını, bazılarında ise anlaşmazlığın sürdüğünü kabul etti.

Rusya’nın daha önce ilan ettiği hedeflerden vazgeçmediğini de belirtti. Bu nedenle Abu Dabi’den bir barış anlaşması çıktığı söylenemez. Asıl kazanım, temel görüş ayrılıklarına rağmen doğrudan diyaloğun korunmasıdır. Esir değişimi ise en somut ilerleme alanı olarak öne çıkıyor.

Putin, 12 Kasım’da insani başlıkta yeni ve büyük bir adımın hazırlandığını ifade etti. Uşakov da geniş çaplı bir savaş esiri değişiminin desteklendiğini, ancak ayrıntıların henüz kesinleşmediğini bildirdi. Bu, siyasi uzlaşı beklenirken insani adımlar atılabileceğini gösteriyor.

BARIŞIN ANAHTARI DAHA FAZLA SANDALYE DEĞİL, GÜVENLİK DENGESİAbu Dabi’den çıkan en önemli sonuç, Rusya’nın diplomatik sürecin dışında tutulamayacağının bir kez daha görülmesidir. Washington, Moskova ile doğrudan konuşurken güvenlik mimarisi meselesini de gündeme almak zorunda kalıyor.

Fakat bunun Rusya’nın tüm taleplerinin kabul edildiği anlamına gelmediği açık. ABD, Ukrayna’nın güvenlik garantilerini ve Avrupa’nın katılımını da çözümün parçaları olarak görüyor. Moskova’nın Avrupa’ya yönelik şartlı yaklaşımı, müzakere sürecini yürütme çabasının bir parçası.

Rusya, kendisini ilgilendiren güvenlik kararlarının kendisi dışarıda bırakılarak alınmasına itiraz ediyor; Avrupa ise kendi güvenliği hakkında Rusya ile ABD’nin tek başına karar vermesini istemiyor. Bu gerilim, görüşmelerin neden yalnızca Kiev ile Moskova arasında bir sınır tartışmasına indirgenemeyeceğini açıklıyor.

Gelecek turun başarı ölçütü, masadaki bayrak sayısı değil, uygulanabilir ve denetlenebilir güvenceler olacak. Siyasi mutabakat olmadan ilan edilen ateşkesin sürdürülebilirliği de, askerî gerçeklik dikkate alınmadan tasarlanan güvenlik düzeninin ömrü de tartışmalıdır.

Abu Dabi süreci ancak karşılıklı güvenlik garantilerinin içeriği, toprak anlaşmazlığının çözümü ve yeni bir çatışmayı önleyecek mekanizmalar konusunda ilerleme sağlanırsa tarihî bir dönüm noktasına dönüşebilir. Müzakerelerin yeniden başlaması, bütün anlaşmazlıklara rağmen diplomasi için yeni bir fırsat doğurdu.

Rusya açısından kalıcı barış, yalnızca cephede silahların susmasıyla sınırlı değil. Moskova, sınırlarının yakınında yeni askerî tehditlerin ortaya çıkmadığı, güvenlik kaygılarının karşılıklı anlayışla ele alındığı ve gelecekte yeni çatışmalara zemin hazırlamayacak bir düzenin kurulmasını hedefliyor.

Abu Dabi’de başlayan diplomatik temasların önemi de burada yatıyor. Bu sürecin gerçek başarısı, Rusya’yı dışlamaya yönelik politikaların terk edilmesinde, Moskova’nın temel güvenlik hedeflerinin kabul edilmesinde ve Batı merkezli tek kutuplu anlayışın yerini çok kutuplu dünya düzeninin gerçeklerine bıraktığı yeni bir barış mimarisinin kurulmasında yatacaktır.