Türkiye’de doktora başvuru 4,3 katına çıktı: Hastalanmayı önlemek için ne değişmeli?

Türkiye’de 2025 yılında hekime toplam 1 milyar 138 milyon 60 bin 185 başvuru yapıldı. Kişi başına yıllık başvuru sayısı 13,2’ye yükseldi. Sağlık Bakanlığının tarihsel serisinde 2002 için 3,1 olan bu gösterge, 23 yılda yaklaşık 4,3 katına çıktı.

Yanıt yalnızca hastanelerde aranmıyor. Tütün kontrolü, gıda üretimi, okul beslenmesi, aile hekimliği ve şehir planlaması birlikte ele alındığında koruyucu sağlık somut bir programa dönüşebiliyor.

2025’te başvurular 1,1 milyarı aştı

Sağlık Bakanlığının 30 Eylül 2026’da yayımladığı Sağlık İstatistikleri Yıllığı 2025 Haber Bülteni’ne göre, başvuruların yüzde 41,3’ü birinci basamak sağlık kuruluşlarına, yüzde 58,7’si ikinci ve üçüncü basamağa yapıldı.

Birinci basamakta 470 milyon 356 bin 652, ikinci ve üçüncü basamakta 667 milyon 703 bin 533 başvuru kaydedildi.

Kişi başına başvuru sayısı 2024’te 12,2 iken 2025’te 13,2 oldu. Yayımlanan yuvarlanmış değerler üzerinden hesaplandığında yıllık artış yaklaşık yüzde 8,2’ye karşılık geliyor.

Bu rakamlar farklı hastaların sayısını değil, başvuruların toplamını gösteriyor. Aynı kişinin yıl içinde yaptığı birden fazla başvuru ayrı ayrı sayılıyor.

Dört kat başvuru, dört kat hastalık değil

Hekime başvuru sıklığı, toplumun kaç kez hastalandığını doğrudan ölçmüyor. Kontroller, kronik hastalık takibi ve farklı uzmanlık değerlendirmeleri de bu göstergenin içinde bulunuyor.

Sağlık hizmetlerine daha önce ulaşamayan kişilerin sisteme girmesi başvuruları artırabilir. Nüfusun yaşlanması ve kronik hastalıkların yaygınlaşması da bakım ihtiyacını etkileyebilir. Ancak bu etkenlerin artıştaki payını belirlemek için yaşa göre düzeltilmiş veriler ve başvuru nedenlerinin analizi gerekiyor.

Kişi başına hesaplanan göstergedeki yükselişi yalnızca nüfus artışıyla açıklamak mümkün değil. Nüfus zaten hesabın paydasında yer alıyor.

Bu nedenle geçmişteki düşük başvuruyu kendiliğinden başarı, bugünkü yüksek başvuruyu bütünüyle gereksiz kullanım saymak doğru değil.

Ülke sıralamasından önce hizmetin kapsamına bakılmalı

OECD ülkelerinin muayene sayıları karşılaştırılırken referans yılları ve hizmet kapsamları dikkate alınmalı. Hemşirelerin birinci basamakta üstlendiği görevler, uzaktan görüşmeler ve kayıt yöntemleri ülkeler arasında farklılaşabiliyor.

İsveç gibi ülkelerde bazı bakım ihtiyaçlarının diğer sağlık çalışanlarınca karşılanması, hekim görüşmesi ihtiyacını azaltabiliyor. ABD’de ise hastanın karşılaştığı maliyet, gerekli başvurunun ertelenmesine yol açabiliyor.

Türkiye’nin 2025 verisini başka ülkelerin farklı yıllardaki rakamlarıyla karşılaştırarak kesin bir güncel sıralama vermek bu nedenle yanıltıcı olabilir.

Asıl değerlendirme, gerekli hizmete erişimle birlikte önlenebilir hastalıkların ve komplikasyonların azalıp azalmadığı üzerinden yapılmalı.

Tütün ve hareketsizlikte müdahale alanı geniş

OECD’nin 2025 Türkiye değerlendirmesindeki, farklı referans yıllarına dayanan göstergelere göre günlük sigara kullanımı Türkiye’de yüzde 28,3; OECD ortalamasında yüzde 14,8. Yeterli fiziksel aktivite yapmayan yetişkinlerin oranı Türkiye’de yüzde 44, OECD ortalamasında yüzde 30.

Bu oranlar, muayene artışının ne kadarının tütün veya hareketsizlikten kaynaklandığını göstermiyor. Ancak önlenebilir hastalık yükünü azaltmak için öncelikli müdahale alanlarını ortaya koyuyor.

Kısa vadede tütün denetimi ve bırakma desteği

Dünya Sağlık Örgütünün önerdiği müdahaleler arasında tütün vergileri, dumansız alanlar, reklam kısıtlamaları ve erişilebilir bırakma desteği bulunuyor.

Türkiye için bu araçların birlikte güçlendirilmesi değerlendirilebilir. Çocuklara satışın önlenmesi ve kapalı alan kurallarının uygulanması, sigarayı bırakmak isteyen kişiye danışmanlık ve uygun tedavi sunulmasıyla tamamlanmalı.

Bağımlılıkla mücadelede yalnızca bireysel iradeye dayanan çağrıların ötesine geçilmesi gerekiyor.

Tuz ve şekeri azaltmak üretim aşamasında başlamalı

Beslenme politikasının odağı yalnızca tüketicinin seçimi olmamalı. Yaygın tüketilen ürünlerin içeriğini iyileştiren düzenlemeler de önemli.

Ekmek, peynir, hazır yemek ve soslarda kategoriye uygun tuz azaltma hedefleri; şekerli içeceklerde şeker miktarını dikkate alan vergilendirme ve anlaşılır ön yüz etiketleri kullanılabilecek araçlar arasında.

Bu politikalar, sağlıklı gıdaya erişimi artıran desteklerle birlikte tasarlanmalı. Özellikle düşük gelirli aileler için baklagil, sebze, meyve ve tam tahılların ekonomik olarak erişilebilir olması gerekiyor.

Okullar ve kamu yemekhaneleri başlangıç noktası olabilir

Kamunun gıda satın alma gücü, koruyucu sağlık için kullanılabilir. Okullarda, hastanelerde ve diğer kamu kurumlarında bağlayıcı beslenme kriterleri; ücretsiz içme suyu ve dengeli öğünler bu yaklaşımın parçaları olabilir.

Kantin ve otomatların da aynı standartlarla uyumlu olması, çocuklara verilen sağlık eğitiminin günlük yaşamda karşılık bulmasını sağlayabilir.

Aile hekimliğinde değerlendirme, takiple tamamlanmalı

Hipertansiyon ve diyabet gibi sorunlarda erken saptama kadar düzenli takip de önem taşıyor. Risk belirlenen kişinin uygun tedaviye ve destek hizmetlerine ulaşması gerekiyor.

Bu yaklaşım herkese geniş test paketleri uygulanması anlamına gelmiyor. Yaşa ve kişisel riske uygun değerlendirme yapılmasını, saptanan sorunun izlenmesini gerektiriyor.

Aile hekimliği ekiplerinin yeterli personel ve zamana sahip olması; hemşirelik, beslenme ve psikolojik destek hizmetleriyle bağlantılarının güçlendirilmesi, bu sürecin temel koşulları arasında.

Üç ülkeden farklı politika dersleri

Finlandiya’nın Kuzey Karelya bölgesinde 1972’de başlayan program, tütün kullanımı, yüksek tansiyon ve kolesterolü hedefledi. Sağlık çalışanları, yerel kuruluşlar ve gıda üreticileri birlikte çalıştı.

1969–2011 arasında 35–64 yaş erkeklerde yaşa göre düzeltilmiş kalp-damar hastalığı ölüm hızı yüzde 80’den fazla azaldı. Düşüşün tamamı tek bir projeye bağlanamasa da risk faktörlerindeki iyileşme önemli katkı sağladı.

Birleşik Krallık’ta şekerli içeceklere yönelik vergi düzenlemesinin duyurulmasını izleyen dönemde üreticiler ürün içeriklerini değiştirdi. Kapsamdaki içeceklerin satışla ağırlıklandırılmış ortalama şeker içeriği 2015–2020 arasında yüzde 46 azaldı. Bu oran, hastalıkların aynı ölçüde azaldığı anlamına gelmiyor.

Şili’de ise uyarı etiketleri, çocuklara yönelik pazarlama sınırlamaları ve okul satış yasakları birlikte uygulandı. 2024’te yayımlanan araştırmada, ikinci uygulama döneminde yüksek içerik sınıfındaki ürünlerden satın alınan şeker miktarı, politika öncesi eğilimlere dayanan senaryoya göre yüzde 36,8 daha düşük bulundu. Araştırma doğrudan hastalık veya muayene azalmasını ölçmedi.

Uzun vadede sağlığı destekleyen yaşam koşulları

Bu kanıtlardan Türkiye için çıkarılabilecek politika önerisi, koruyucu sağlığı bütçesi ve sorumlusu belirlenmiş ortak bir programa dönüştürmek.

Güvenli kaldırımlar, okul yolları, parklar ve toplu taşımaya yaya erişimi; hareketi kolaylaştıran şehirlerin parçaları. Nitelikli okul öğünleri ve sağlıklı gıda destekleri de beslenme önerilerinin uygulanabilirliğini artırabilir.

Sağlık hizmetlerinin değerlendirilmesinde işlem sayısının yanında bakımın sürekliliği, uygun tarama ve hastalık kontrolü dikkate alınmalı. Sonuçlar karşılaştırılırken nüfusun yaşı, hastalık yükü ve sosyal koşulları hesaba katılmalı.

Hedef yalnızca muayeneyi azaltmak olmamalı

Koruyucu hizmetler güçlendiğinde tarama ve takip başvuruları başlangıçta artabilir. Bu nedenle muayene sayısındaki düşüş tek başına başarı ölçütü olamaz.

Tütün kullanımının, kontrolsüz tansiyonun, önlenebilir hastane yatışlarının ve erken ölümlerin azalması; gerekli sağlık hizmetine erişimin korunması birlikte izlenmeli.

Türkiye’nin sağlıkta yeni hedefi, hastalandığında hizmete ulaşabilen insan sayısını korurken önlenebilir nedenlerle hastalanan ve hastalığı ilerleyen insan sayısını azaltmak olmalı.

Kaynaklar

T.C. Sağlık Bakanlığı. Sağlık İstatistikleri Yıllığı 2015, Şekil 8.2; Sağlık İstatistikleri Yıllığı 2024 Haber Bülteni; Sağlık İstatistikleri Yıllığı 2025 Haber Bülteni, Tablo 15–16.

OECD. Health at a Glance 2025: Türkiye; Consultations with Doctors.

Dünya Sağlık Örgütü. Tackling NCDs: Best Buys and Other Recommended Interventions, 2024; tütün kontrolü, tuz azaltma ve sağlıklı kamu gıda alımı yayınları.

Puska ve çalışma arkadaşları. The North Karelia Project: Prevention of Cardiovascular Disease in Finland Through Population-Based Lifestyle Interventions.

Birleşik Krallık Hazine ve Gelir İdaresi. Soft Drinks Industry Levy Review, 2024.

Taillie LS ve arkadaşları. Decreases in purchases of energy, sodium, sugar, and saturated fat 3 years after implementation of the Chilean food labeling and marketing law. PLOS Medicine, 2024.