Sıfır Atık Değil, Sıfır Artan!
Son yıllarda sıfır atık konusu sık sık gündemde. Devlet düzeyinde çalışmalar yapılıyor, toplantılar düzenleniyor, konferanslar veriliyor. Temiz bir dünya için elbette bu çalışmalar önemli. Ancak insanın aklına bir soru geliyor: Beş yıldızlı, şatafatlı salonlarda, milyonluk kıyafetler ve pahalı aksesuarlarla sıfır atığı anlatmak ne kadar etkili olabilir?
Lüks yalılarda, konaklarda, en gösterişli evlerde yaşarken bu kültürü anlatmak ne kadar inandırıcı gelir, bilinmez. O kürsülerden konuşanlar Anadolu'nun gerçek emeğini, yokluk içindeki üretkenliğini tanımadan bu işin ruhunu kavrayabilir mi?
Oysa Anadolu insanı bu kültürü kitaplardan, salonlardan değil, hayatın içinden öğrendi. Biz çocukluğumuzda yerde bir parça ekmek görsek eğilip alır, öper, başımıza koyardık. Ekmeğin nimet olduğunu, daha küçücük yaşta öğrenmiştik.
Bize sıfır atığı anlatan konferanslar yoktu; nimetin kıymetini böyle öğrettiler. Şimdiki çocuklar gibi “Beğenmediğimiz yemek” olmazdı. Analarımız ne pişirirse onu yerdik. Öyle bugünkü gibi abur cubur, atıştırmalık bilmezdik.
Öğün vakti ailece sofranın başına oturur, büyükler başlamadan yemeğe el uzatmazdık. Tabii öğün vaktine kadar arada acıkınca analar, neneler belki bir yumurta dürümü, belki bir bardak süt, bir tabak yoğurt verirdi. Sofra bezi serilir, “Ekmeği dökmeden ye, sonra sofra bezini tavukların önüne çırp,” denirdi.
Daha küçücük yaşlarda öğrenilirdi nimetin kıymeti. Çocuklar büyüklerini izleyerek büyür, gördüklerini hayatları boyunca uygularlardı. Yemek bitince sofra bezinin üzerinde kalan kırıntılar, son lokmalar tavukların önüne silkelenirdi.
O da ziyan olmazdı. Tabağın son lokmasında bile bereket olduğu öğretilmişti. Balaban'da tabağını tertemiz sıyıran çocuğa, “Nişanlın güzel olacak,” derlerdi. Yanmış ekmeği yiyene de “Para bulacaksın,” diye takılırlardı. Küçük bir sözle hem güldürür hem de ekmeğin kıymetini öğretirlerdi.
Ekmek en değerli nimetti. Ekmeği ekmeğe dürerek bir öğün çıkarılırdı. Yufka ekmeğin kırıntıları tereyağında kavrulur, yufkaya dürüm yapılırdı. Bazen de omaç hazırlanırdı. Kuru yufka ufak ufak kırılır, içine köy peyniri rendelenir, kuru soğan ve pul biber katılırdı.
Çiğ köfte gibi sıkılır, ayranla yenirdi. Az malzemeyle ne lezzetli bir öğün çıkarırdı analarımız. Anadolu'nun her yöresinde eldeki yiyeceği değerlendirmek için geliştirilmiş nice yemek vardır. Bir yiyecek artınca hemen çöpe dökülmez, başka bir yemeğin malzemesi olurdu.
Bayat ekmek, kuru yufka, yemek artığı… Her birinin değerlendirileceği bir yol bulunurdu. Sadece mutfakta değil, hayatın her alanında bu özen vardı. Evin babası, köyün ustası kırılan bir aleti hemen atmazdı. Örsün başına geçer, demiri döver, tahtayı yontar; sabanı, küreği onarırdı.
Eski bir çivi bile düzeltilir, yeniden kullanılırdı. Analarımızın da elinden iğne iplik düşmezdi. Yırtılan, sökülen giysiler hemen atılmaz, yamalanırdı. Annemin dilinde şöyle bir söz vardı: “Yırtık küsmüş gidiyormuş, yamalık yoldan çevirmiş.” İnce bir zekâyı, derin bir hayat bilgeliğini taşıyan bu sözdeki gibi, bir kumaş parçası bile işe yarardı.
Giyim kuşamda da aynı özen vardı. Elbiseler dikkatle giyilirdi. Küçülen giysiyi küçük kardeşler giyerdi. Artık giyilemeyecek hâle gelince sökülür, kumaşı başka bir işte değerlendirilirdi. Küçük kumaş parçaları birleştirilir; yorgan yüzü, namazlık, mutfak bezi, el bezi, minder yüzü yapılırdı.
Kullanılamayacak kadar eskiyen bezler ince ince şeritler hâlinde kesilir, ip gibi hazırlanır; kilim ve yolluk dokunurdu. Annelerin artık kumaşlardan emek vererek dokuttuğu kilimler yıllarca kullanılırdı. El emeği taşıyan kırkyama yatak örtüleri, bohçalar, namazlıklar evlerde kullanılırdı.
Bugün antikacılarda, dükkânlarda gördüğümüz kırkyama örtüler, dokuma yolluklar işte o emeklerin eseridir. Bir zamanlar eski kumaşlara yeni bir hayat verilirdi. Koyunun yünü yıkanır, eğrilir; çorap, kazak, hırka örülürdü.
Yün yataklara, yorganlara, yastıklara dönüşürdü. Bir malzeme elden ele, emekten emeğe geçerdi. Her şeyin bir kullanım zamanı, her parçanın bir yeri vardı. Evde yemek artarsa kediye, köpeğe, tavuğa verilirdi. Hayvanın gübresi bahçeye taşınır, toprağa can olurdu.
Kuruyan gübre yakacak yapılırdı. Sonbaharda dökülen gazeller bile toplanır; kimi hayvanlara yem olur, kimi tandırda yakılırdı. Ocağın külü de işe yarardı. Çamaşır yıkarken, bakır kaplar ve tencereler külle ovulup parlatılırdı.
Bugün çöpe atılan nice şeyin o günlerde bir kullanım yeri vardı. Büyüklerimiz, “Yılan bile tükenecek diye toprağı azar azar yalarmış,” derlerdi. Bu sözle bize ölçülü olmayı, elimizdekinin kıymetini bilmeyi, yarını düşünmeden bugünün nimetini tüketmemeyi öğrettiler.
“Eskiden” dediğimiz o yıllarda belki yokluk vardı; bu yüzden her şeyi idareli kullanırlardı, diye düşünülebilir. Ama büyüklerimiz, varlık içinde yaşadıkları zamanlarda bile yokluk günlerini hiç unutmadı. Ellerindekinin, sofralarındaki nimetin değerini daha iyi bildiler.
Çünkü onlar yokluğun ne demek olduğunu yaşamış, nimetin kıymetini öğrenmiş insanlardı. Anadolu insanı yoktan var etmeyi bilirdi. Babalar, ustalar ellerindeki kısıtlı imkânlarla evini barkını ayakta tutar; analar bir parça kumaştan nice eşya, bir avuç undan doyurucu bir öğün çıkarırdı.
Kırılanı onarır, eskiyeni değerlendirir, kullanılabilir durumdaki hiçbir şeyi kolay kolay gözden çıkarmazdı. Bunu yapmak için kürsülere çıkmadı, konferanslar vermedi. Çünkü onun için bu bir proje değil, hayatın içinden gelen bir alışkanlık ve terbiye biçimiydi.
Bir şeyi çöpe atmamak kadar, onu üretmek için harcanan emeği unutmamak da önemlidir. Çünkü israf yalnızca nimeti ziyan etmek değil, emeği de görmezden gelmektir. Kaynakları gelecek nesillere bırakma ve sürdürülebilirlik bilinci yalnızca konferanslarda, salonlarda öğrenilmez.
Hakiki eğitim önce ailede başlar. Çocuklar bunu görerek, yaşayarak öğrenir; sonra okulda verilen eğitimle pekiştirir. “Ağaç yaşken eğilir,” demiş atalarımız. Sürdürülebilirlik dediğimiz o büyük kavram, kâğıt üstündeki projelerde değil; ananın tencerede artanı nasıl değerlendirdiğinde, babanın kırılan aleti nasıl onardığında, evladın sofradaki nimetin kıymetini nasıl öğrendiğinde gizlidir.
Çocuk gözüyle görür, kalbiyle kaydeder ve ömrü boyunca uygular. Bugün adına sıfır atık diyoruz. Oysa temiz bir dünya için yalnızca yiyeceklerimizi değil; suyumuzu, toprağımızı, havamızı ve bütün doğal kaynaklarımızı da korumalıyız.
Atalarımızdan öğrendiğimiz israf etmeme kültürünü çağın imkânlarıyla birleştirmeliyiz. Sıfır atık, yalnızca toplantılarda konuşulan bir konu olarak kalmasın; evimizde, sokağımızda, iş yerimizde, hayatımızın her alanında uygulansın.
İsraf etmeme kültürüyle yetişen insan, hangi makama, hangi mevkiye gelirse gelsin bu anlayışı hayatına taşır. Bulunduğu yerde de israfa izin vermez, kaynakları korur, emeğin ve nimetin kıymetini bilir. Sürdürülebilirlik dediğimiz anlayış da ancak böyle hayata geçer.
Ne güzel bir söz: “İnsan düzelirse her şey düzelir.” Bir zamanlar yaşanan ve bugün hâlâ hatırlanması gereken o hayatın içinde yalnızca yokluk değil; emek, kanaat, üretkenlik ve büyük bir hayat bilgeliği vardı. Şimdi adına sıfır atık diyorlar.
Bizim büyüklerimizin başka bir adı vardı: Artanı ziyan etmemek, her nimetin kıymetini bilmek.
Günde en fazla 3 kritik gelişme. Bildirim kirliliği yok, anında bilgi.
Kategori: Ekonomi
Yayın: 17 Kasım 2026 09:52 · Kaynak: elbistaninsesi.com