Küçücük Çocuklara Her Şeyi Neden Anlatmak Gerek?[1] | Prof. Dr. Beytullah Karagöz

José Mauro de Vasconcelos Şeker Portakalı (My Sweet Orange Tree) başlıklı kitabını 1968’de yayımladı. Kitap büyük bir ün kazanarak bugün dünyanın dört bir yanında nesillerinin okuduğu bir klasik halini aldı. Kitabın kahramanı Zezé beş yaşında, altı kardeşin beşincisi ve ailesi yoksulluk içinde yaşamak zorunda.

O zeki bir çocuk, okumayı kendi başına öğrenir. Hayal kurmaya bayılır. Şair olmak ve papyon takmak ister. Kendine arkadaş olarak da “Minguinho” adını verdiği şeker portakalı fidanını seçer. Ama Zeze için her şey o kadar güzel gitmez.

Babası ve kardeşleri onun yaramazlıklarını dayakla cezalandırır, aile ortamından uzaklaştırır. Dünyaya olan inancını kaybetmek üzereyken baba figürü olarak zengin bir Portekizli olan Manuel Valadares’in dostluğunu kazanır.

Buna karşılık Zezé’nin dramlarla örülü hayatı yetmezmiş gibi, Valadares trajik biçimde yaşamını yitirir. Üstelik de Belediye şeker portakalı ağacını keser.

Kitabın yayınlanmasının üzerinden yaklaşık 60 yıl geçti. Bu zaman diliminde köprünün altından çok sular aktı. Hem çocuk edebiyatı hem de çocuk okurun kitapla kurduğu ilişki değişti. 2000’li yılların başlarından itibaren eser, ülkemizde okunması zorunlu kitaplar listesinde yer alıyordu.

Bugün okullar okuma planlarını kendileri kurumsallaştırmakta. Bu itibarla okuma listeleri çok daha çeşitlenmiş ve genişlik kazanmıştır. Dolayısıyla eserin okul koleksiyonlarında yeterince yer almadığı söylenebilir. Benzer bir durum Mutlu Prens (Oscar Wilde, 1888) veya İnci (John Steinbeck, 1947) gibi binlerce klasik eser için de söz konusudur.

Buradaki mesele eserlerin sanatsal değeri değildir. Çocuk okurun kitaplarla kurduğu yazınsal iletişimin duygusal yoğunluğu üzerinde düşünmektir. Çünkü klasikleşmiş bir çocuk edebiyatı eserinin her koşulda mükemmel bir okuma deneyimi sunacağını söylemek hatalı olur.

Bu bakımdan çocuk edebiyatında ölüm, hastalık, travma, şiddet, engelli olma anlatılarının sınırlarını değerlendirme ölçümüz nasıl olmalı?

Yazar, araştırmacı ve filozof Ananda Coomaraswamy’in konuya yaklaşımı son derece ufuk açıdır. Coomaraswamy bu noktaya “estetik şok” kavramıyla açıklama getiriyor. Onun anlatımıyla estetik deneyim, bir yazınsal eseri güzel bulmak veya ondan haz almakla sınırlı olamaz.

Gerçek sanat deneyimi insanı kendi varoluşu, hakikat ve yaşam üzerine yeniden düşünmeye zorlayan derin bir sarsıntı yaratabilir. Bu açıklama uyarınca okurun metinle kurduğu ilişki aslında yaşamın gerçek koşulları ile karşılaşması anlamına gelmektedir.

Onun yaklaşımından hareketle bu deneyimi üç boyutta değerlendirmek mümkündür. İlk olarak duyusal etkilenme yani sanat eseri karşısında şaşırma, ürperme veya heyecan duymaktır. İkinci düzeyde varoluş farkındalığı ortaya çıkar.

Bu kısım en can alıcı düzeydir. Çünkü okur yaşamın geçiciliği, ölüm, acı veya duyarlı insanlık durumlarına ilişkin hakikati bu düzeyde alımlar. Üçüncü olarak da metinler duyguları harekete geçirmek suretiyle insanın yaşamı ve doğayı kavrayış biçimini köklü biçimde etkiler, yani öznel deneyiminin ötesindeki insanlık durumlarını kavramasına imkân tanır.

Bu doğrultuda mutsuz sonla biten klasikleşmiş edebiyat metinleri, düşünsel dönüşüm yaratma imkân ve kabiliyeti taşımaktadır. Yani estetik müdahale yoluyla çocuk okurun alışılmış toz pembe bir dünya anlatısını sorgulamasına katkı sağlayacaktır.

Bu müdahale, okurun yerleşik duygu ve davranışlarını sarsarak onu ölüm, adaletsizlik ve acı gibi deneyimlerle karşılaştırabilir. Öz benliği dışında gelişen olay ve durumları anlamlandırmasına destek olabilir.

Yukarıda anlatılanlardan hareketle Şeker Portakalı’na tekrar dönelim. José Mauro de Vasconcelos, Brezilya’da çok yoksul bir mahalleden geliyor. Şeker Portakalı’nda anlatılanlar, yazarın öznel deneyimleri ve anılarından ilham alıyor.

Bu bağlantı okur tarafından hissediliyor. Kitabın sonu pek de herkesin seveceği bir şekilde sona ermiyor. Aslında bu tablo okur için salt anlatısal bir sonuç değildir. Bu son, çocuğun dünyanın her zaman mutlu, sevinçli ve öngörülebilir olmadığı gerçeğiyle yüz yüze gelmesine zemin hazırlıyor.

Nitekim bu hikâye bizlere hayatın konuşulmayan bir tarafını anlatıyor. Dahası hayatın ışık ve gölgelerden oluşan bir bütün olduğu gerçeğini gözden kaçırmamak gerekiyor. Bu noktada estetik şok okurun mevcut bilgi kalıplarını ve dünyaya ilişkin kabullerini sorgulamasına imkân tanıyor.

Yaşam ve insan gerçekliğini öğrenme; içgörü kazanma imkânı sunuyor. Bu itibarla okurluk gelişimi açısından erken yaşlardan başlayarak acı sonla biten kitapları okuma listelerine dahil etmek faydalı olacaktır. Burada dikkat edilmesi gereken bir nokta daha var.

Duygu yoğunluğu ağır basan kitaplar muhakkak yaşa göre özenle seçilmelidir. Çocuk veya ergen bu tür bir metne kendiliğinden yaklaşabilir, ancak orada öğretmenin veya ebeveynlerin eşlik etmesi oldukça önemlidir. Zira buradaki aracı rol, okurun içeriği kavramasını ve karmaşık durumlar karşısında sağlıklı bir perspektif kazanmasını sağlar.

Sonuç olarak çocuk edebiyatının temel amacı yaşamı tozpembe göstermek değil, çocuğu yaşam gerçekleriyle karşılaştırmak ve bunlarla mücadele edebilme becerisi kazandırmaktır. Zira her şeyin yolunda gittiği, tüm karakterlerin mutlu olduğu, sorunların bir çırpıda çözüldüğü anlatı dünyasında çocuk yaşam gerçekliğini kavrayamaz.

Bununla beraber, çocuk okuru yaşam gerçekliği ile buluşturmak onun duygu ve düşünce dünyasını örselemek anlamı taşımamalıdır. Doğru olan çocuğun gelişim ve öğrenme düzeyine uygun iyi kitaplarla buluşması ve bu karşılaşmayı anlamlandırabileceği bir okuma ortamının hazırlanmasıdır.

Çünkü edebiyat her zaman güldürmez; kimi zaman da okuru rahatsız eder, düşündürür ve kalıp yargıları gözden geçirmeye davet eder. Yıllar sonra dahi Şeker Portakalı’nın okurlarını etkilemesinin nedeni tam olarak budur.

Kategoriler Çocuk Edebiyatı Elhamra Raflardaki Yerini Aldı Akademisyen Anne Saniye Bencik Kangal’dan zamanı yönetmenin yollarını anlatan yeni bir kitap Fatih Tuncay, Attaleia Destanı-Gizli Geçit ile sizleri nefes kesici bir yolculuğa çağırıyor Yeni dünyanın çocuklarına hazır mıyız? Seran Demiral'ın "Kafası Karışıklar'' serisi devam ediyor İş Bankası Kültür Yayınları'ndan çocuklar için sömestr kampanyası Çoksatan yazar ve çizer Sarah McIntyre’dan ağız sulandırıcı ve eğlenceli bir dinozor macerası Zelda Vızzvızar ile Farklılıkların Gücünü Keşfedin Yorum yapın Yanıtı iptal et Yorum yapabilmek için oturum açmalısınız.