Kazakistan Kentleri Büyüyor, Ekonomileri Yetişiyor mu?

Astana, Almaty ve Shymkent'in nüfusu 2021-2025'te 721.800 arttı; uzmanlar istihdam, yatırım ve altyapının aynı hızda ilerlemediğini söylüyor.

· 4 dk 4 Kazakistan Kentleri Büyüyor, Ekonomileri Yetişiyor mu? Kazakistan'da Yapay Zekâ Güvenliği Zirvesi: Aqaba Süreci Astana'da ASTANA — Kazakistan'da kentleşme hızlanıyor; nüfus en büyük üç şehirde toplanırken küçük merkezler hem sakin hem de yatırım kaybediyor.

Uzmanlar, büyüyen şehirlerin daha fazla insan barındırmaktan öte verimli iş ve erişilebilir kamusal hizmet üretmesi gerektiğini söylüyor.

Kazakistan Kamu Kalkınma Enstitüsü (KIPD) Başkanı Zhuldyzai Iskakova, 6 Kasım'da Astana'da düzenlenen SARAP uzman kulübü toplantısında, Tokayev'in Devlete Sesleniş'i ve ülke genelindeki altyapı planları sonrasında kentsel büyümeyi ele aldıklarını belirtti. Toplantıya milletvekilleri, ekonomistler ve kent planlama uzmanları katıldı.

Ekonomik Araştırmalar Enstitüsü Bölge Araştırmaları ve Yaşam Kalitesi Merkezi Direktörü Nurbolat Kurmetuly'nin sunduğu verilere göre, Astana, Almaty ve Shymkent'in toplam nüfusu 2021-2025 arasında 721.800 kişi arttı; net iç göç dengesi 417.800 kişi olumlu seyretti. Astana'nın net bölgelerarası göç dengesi 2025'te 87.500 olumlu iken 2015'te 2.500 olumsuzdu.

Kazakistan Stratejik Planlama ve Reformlar Ajansı'na (ASPR) bağlı Demografik Süreçleri Analiz ve Tahmin Merkezi Demografik Araştırmalar Bölümü Başkanı Shynar Tuleshova, göçün Astana'ya Almaty'den daha hızlı aktığını, başkente yılda yaklaşık 100.000 yeni kayıt yapıldığını söyledi. Tuleshova, taşınanların bir kısmının kayıt işlemlerini yıllar sonra yaptırdığını, bazılarının ise hiç kayıt yaptırmadan yaşadığını; bu nedenle resmi istatistiklerin yalnızca kayıtlı nüfusu yansıttığını hatırlattı.

Nüfus artışı çevre yerleşimleri de dönüştürüyor. Astana metropoliten alanındaki kırsal çevre nüfusu beş yılda 121.900'den 181.500'e çıktı; istihdam ise başkentte yoğunlaştı. Kurmetuly, Shymkent çevresinde de benzer bir tablo olduğunu, istihdamın şehirde artarken bazı komşu bölgelerde azaldığını ifade etti.

Kurmetuly'ye göre şehirler derinleşmek yerine dışa doğru yayılıyor: nüfus ve konut büyüyor ama iş, ulaşım ve sosyal altyapı aynı hızda değil.

Kurmetuly'nin verilerine göre Kazakistan'ın sabit varlıklarının yüzde 55'inden fazlası Atyrau bölgesi, Astana ve Almaty'da yoğunlaşıyor. İşgücünün yüzde 30'undan fazlasını barındıran güney makrobölgesi ise sabit varlıkların yüzde 9'undan azına sahip.

2025'te bölgesel önemdeki şehirlerde gayrimenkul faaliyetlerine yaklaşık 1,29 trilyon tenge (2,87 milyar dolar), imalata 1,10 trilyon tenge (2,4 milyar dolar) yöneldi. Kurmetuly, konut inşaatının tek seferlik ve hızlı bir etki yarattığını, sürdürülebilir gelirin yerel pazarın ötesine satılan sanayi ve hizmetlerden geldiğini vurguladı: imalat, mühendislik, lojistik, bilişim ve teknik hizmetler kaliteli iş yaratıyor.

Astana, Almaty ve Shymkent'in ulusal motorlar olduğunu, büyümelerinin frenlenmesine gerek olmadığını; ancak Kazakistan büyüklüğündeki bir ülkenin üç şehre bağımlı olamayacağını, güçlü bölgesel merkezler ağına ihtiyaç bulunduğunu söyledi.

Kurultai milletvekili Yulia Kuchinskaya, Uluslararası İlişkiler, Savunma ve Güvenlik Komitesi üyesi olarak, alternatif merkezlerin güçlendirilmesi gerektiğini vurguladı. Ülkenin 90 şehrinin istihdam yaratma, sakin çekme ve uzun vadeli ekonomik gelişim kapasitesine göre değerlendirilmesi gerektiğini ifade etti.

Büyük ölçekli inşaatın ekonomik kalkınmaya ivme kazandırabileceğini ancak inşaatın bir gün sona ereceğini; sonrasında insanların nerede çalışacağı ve ekonominin nasıl ayakta kalacağının sorulması gerektiğini söyledi. Altyapı iyileştirmelerinin kırsal göçü tek başına durdurmayacağını, ev satma güçlüğü gibi mali engellerin taşınmayı zorlaştırdığını belirtti.

Kuzey bölgelerde yolları, suyu ve aydınlatması mevcut ama nüfusu olmayan köylerden örnek verdi.

Kurmetuly'nin bulguları da bu tabloyu destekliyor: bazı bölgesel başkentler idari statülerine rağmen sakin kaybediyor; Semei'nin nüfusu beş yılda yüzde 7,2 azaldı. Kalıcılık için ekonomik uzmanlaşma, kalıcı istihdam ve çevre kırsalla güçlü bağlar (tarımsal işleme, lojistik) gerektiği vurgulandı.

Kazakistan'da yaklaşık 670.000 öğrenci bulunuyor ve yarısından fazlası ev şehri dışında okuyor; doktora öğrencilerinin dörtte üçü Almaty ve Astana'da. Eğitim fırsatlarının dağılımı göçü etkiliyor; büyük şehre okumaya gidenler çoğunlukla mezuniyet sonrası kalıp aile kuruyor.

Kurmetuly, uzakta okumanın çoğu zaman kalıcı taşınmaya dönüştüğünü, önemli olanın yatırılan para değil bölgesel ortalamanın üzerinde ücretli kalıcı iş sayısı olduğunu söyledi. Eğitimin yerel ekonomiye bağlanması ve mezunların üç yıl sonra kaçının memleketinde çalıştığının izlenmesi önerildi.

Astana Kentleşme Merkezi kıdemli kentçisi Nurkozha Yersaiyn, polisentrik gelişimi kalabalığı azaltma ve temel hizmetlere erişimi iyileştirme yolu olarak sundu: tek merkez yerine tüm ilçelerin aynı tempoda geliştiği çok merkezli şehir; herkese yürüme mesafesinde rekreasyon alanı. Ticari tesis ve istihdamın konut mahallelerine yaklaştırılması günlük yolculuğu azaltabilir.

Yersaiyn, yol genişletmenin veya otopark artırmanın trafik sıkışıklığını asla çözemeyeceğini, ABD'nin güney eyaletlerinde bunun görüldüğünü, büyük otoyolların sıkışıklığı çözmediğini aksine şehirleri insanlar için daha az konforlu hale getirdiğini söyledi. Astana Kentleşme Merkezi ilkelerine göre her kamusal alan en az yedi ziyaret nedeni sunmalı; küçük bir park bile yaşlılara, çocuklara, çiftlere ve diğer ziyaretçilere hizmet etmeli.

Hareket kısıtlılığı olanların ihtiyaçlarının özellikle önemli olduğunu, bebek arabalı anneler ve hareket engelli bireyler rahat ettiğinde şehrin herkes için rahat hale geldiğini vurguladı.

KIPD'nin 2026 üçüncü çeyrek anketinde yol kalitesi memnuniyeti 2022'deki yüzde 40'tan 2026'da yüzde 57,8'e yükseldi. Bununla birlikte enstitünün 2024 araştırmasında katılımcıların yüzde 46,2'si çevre sorunlarını öncelik olarak işaretlerken yüzde 36,3'ü yoğun kentsel gelişimi olumsuz değerlendirdi.

Iskakova, bu bulguların otoritelerin altyapı projelerini önceliklendirmesine yardımcı olabileceğini, ülkenin daha fazla inşaata hazırlanırken özellikle vurguladı. Temel soru, altyapı yatırımının tüm ülkede kalıcı ekonomik fırsatlar yaratabilmesi.