Afyonkarahisar’ın 90 Yıllık Sırrı! Utku Anıtı’nın Bilinmeyen Hikâyesi ve 1954’te Yapılan Şaşırtıcı Değişiklik
- Afyonkarahisar’ın en önemli tarihî simgelerinden biri olan Büyük Utku Anıtı, yalnızca Kurtuluş Savaşı’nda kazanılan zaferin değil, Cumhuriyet’in ilk yıllarında yaşanan toplumsal ve kültürel değişimlerin de izlerini taşıyor
Afyonkarahisar’ın en önemli tarihî simgelerinden biri olan Büyük Utku Anıtı, yalnızca Kurtuluş Savaşı’nda kazanılan zaferin değil, Cumhuriyet’in ilk yıllarında yaşanan toplumsal ve kültürel değişimlerin de izlerini taşıyor. Kent merkezinde, tarihî Karahisar Kalesi’nin eteklerinde bulunan ve halk arasında Zafer Anıtı olarak da bilinen eser, 24 Mart 1936 tarihinde düzenlenen törenle açıldı.
Büyük Taarruz ve Başkomutanlık Meydan Muharebesi’nin anısını yaşatmak amacıyla yaptırılan anıt, aradan geçen 90 yıla rağmen Afyonkarahisar’ın en önemli sembolleri arasında yer alıyor. Ancak anıtın hikâyesi, bilinen kurtuluş mücadelesinin çok ötesine uzanıyor.
AFYONKARAHİSAR’IN KURTULUŞU ANITLA ÖLÜMSÜZLEŞTİRİLDİ
Millî Mücadele yıllarında stratejik konumuyla büyük önem taşıyan Afyonkarahisar, Yunan ordusu tarafından iki kez işgal edildi. İlk işgal 28 Mart 1921’de, ikinci işgal ise 13 Temmuz 1921’de gerçekleşti.
26 Ağustos 1922 sabahı Kocatepe’den başlatılan Büyük Taarruz, Türk milletinin bağımsızlık mücadelesinde tarihî bir dönüm noktası oldu. Türk ordusu, 27 Ağustos 1922’de Afyonkarahisar’ı düşman işgalinden kurtardı. Ardından 30 Ağustos’ta kazanılan Başkomutanlık Meydan Muharebesi, Millî Mücadele’nin askerî zaferinde belirleyici rol oynadı.
Cumhuriyet’in ilanından sonra bu büyük zaferin gelecek nesillere aktarılması ve Afyonkarahisar halkının Türk ordusuna duyduğu minnettarlığın kalıcı hale getirilmesi amacıyla kentte bir zafer anıtı yaptırılmasına karar verildi.
ANITIN YAPIMI AVUSTURYALI HEYKELTIRAŞA VERİLDİ
Afyonkarahisar Büyük Utku Anıtı’nın yapımı, Avusturyalı heykeltıraş Heinrich Krippel’e emanet edildi.
1883 yılında Viyana’da dünyaya gelen Krippel, Cumhuriyet’in ilk yıllarında Türkiye’de gerçekleştirilen önemli anıt projelerinde görev aldı. İstanbul Sarayburnu Atatürk Anıtı, Samsun Onur Anıtı ve Ankara Ulus Zafer Anıtı gibi eserleriyle tanınan sanatçı, Afyonkarahisar için de özel bir çalışma hazırladı.
Afyonkarahisar Belediyesinin yayımladığı Taşpınar dergisindeki tarihî araştırmalara göre anıtın yapımına ilişkin hazırlıklar 1929 yılından önce başladı.
HEYKELTIRAŞ İLE YÖNETİCİLER ARASINDA YER TARTIŞMASI YAŞANDI
Büyük Utku Anıtı’nın bugün bulunduğu yere yerleştirilmesi süreci de tartışmalara sahne oldu.
Kasım 1929’da Afyonkarahisar’a gelen Heinrich Krippel, anıtın konumuna ilişkin incelemelerde bulundu. Sanatçının kentteki çalışmaları, 30 Kasım 1929 tarihli İkdam gazetesine de yansıdı.
Ancak anıtın nereye yapılacağı konusunda Krippel ile dönemin yöneticileri arasında görüş ayrılıkları yaşandı. Heykeltıraşın itirazlarına rağmen eserin bugün Anıtpark olarak bilinen alana yerleştirilmesine karar verildi.
28 Mayıs 1930 tarihinde gerçekleştirilen Bakanlar Kurulu toplantısında, anıtın yapımı için 27 bin dolar tutarında sözleşme yapılmasına yönelik yetki talebi kabul edildi.
Cumhuriyet arşivlerine de yansıyan bu kararın ardından anıtın üretim süreci ilerledi.
VİYANA’DA YAPILDI, AFYONKARAHİSAR’A GETİRİLDİ
1932 yılında yapımına başlanan Büyük Utku Anıtı’nın bronz figürleri, Heinrich Krippel’in Viyana’daki atölyesinde hazırlandı.
Heykellerin bronz dökümü, Avusturya’nın başkenti Viyana’da bulunan Vereinigte Metallwerke tesislerinde gerçekleştirildi.
Yapımı tamamlanan eser, Ekim 1935’te Afyonkarahisar’a getirilerek önceden hazırlanan taş kaideye yerleştirildi.
Kültür ve Turizm Bakanlığı kayıtlarında anıtın toplam yüksekliği 7 metre 95 santimetre, bronz heykel grubunun yüksekliği ise 5 metre 15 santimetre olarak belirtiliyor.
Bronz ve yöreye özgü volkanik taş kullanılarak hazırlanan eser, dönemin anıtsal heykel sanatının dikkat çeken örnekleri arasında bulunuyor.
ANITPARK İÇİN CAMİ VE BAZI BİNALAR YIKILDI
Utku Anıtı’nın inşa edildiği dönemde Afyonkarahisar’da önemli şehirleşme çalışmaları da gerçekleştirildi.
Anıtın çevresinin düzenlenmesi amacıyla kamulaştırma işlemleri yapılırken bazı tarihî yapılar da bu süreçten etkilendi.
Afyonkarahisar Belediyesinin tarihî yayınlarında yer alan bilgilere göre Anıtpark’ın oluşturulması sırasında Paşa Camii ve Türkoğlu Binası’nın da aralarında bulunduğu bazı yapılar yıkıldı.
Parkın merdivenleri, havuzları, şelaleleri ve yeşil alanları, anıtın mimari görünümü dikkate alınarak düzenlendi.
Dönemin Belediye Başkanı Hüseyin Tiryakioğlu ile Bayındırlık Bakanı Ali Çetinkaya’nın destek verdiği çalışmalar kapsamında anıtın arkasındaki alan da kamulaştırıldı.
Bugün Afyonkarahisar Valiliği tarafından kullanılan binanın temeli ise Cumhuriyet’in 14’üncü kuruluş yıl dönümü olan 29 Ekim 1937’de atıldı.
BÜYÜK UTKU ANITI 24 MART 1936’DA AÇILDI
Afyonkarahisar’ın kurtuluş mücadelesini simgeleyen Büyük Utku Anıtı, 24 Mart 1936 tarihinde dönemin Başbakanı İsmet İnönü’nün katıldığı törenle açıldı.
Açılış dolayısıyla Afyonkarahisar’a gelen devlet yöneticileri, askerler, öğrenciler, izciler ve vatandaşlar tarafından karşılandı.
Türk bayrağıyla örtülen anıtın önünde gerçekleştirilen törende dönemin Halkevi Başkanı ve vali konuşmalar yaptı.
Ardından Başbakan İsmet İnönü, bayrağı tutan kurdeleyi keserek anıtın açılışını gerçekleştirdi.
Tören sonrasında Afyonkarahisar Halkevi tarafından yaklaşık 300 kişinin katıldığı bir program düzenlendi.
Açılış sırasında kullanılan gümüş makas da tarihî bir hatıra olarak korundu. Kültür ve Turizm Bakanlığı kayıtlarına göre söz konusu makas daha sonra Zafer Müzesi’ne devredildi.
ANITTAKİ İKİ ÇIPLAK ERKEK FİGÜRÜ NEYİ SİMGELİYOR?
Büyük Utku Anıtı’nın en dikkat çekici özelliklerinden biri, kayalık bir zemin üzerinde tasvir edilen iki çıplak erkek figüründen oluşması.
Anıtta ayakta duran, güçlü ve kaslı şekilde betimlenen erkek figürü, Türk milletinin bağımsızlık mücadelesini ve kazandığı zaferi temsil ediyor.
Yerde bulunan diğer erkek figürü ise Türk ordusu karşısında yenilgiye uğrayan işgalci güçleri simgeliyor.
Yenilen figürün yüzündeki korku ve acı ifadesi ile yere tutunmaya çalışan elleri, savaşın sonucunu anlatan ayrıntılar arasında yer alıyor.
Ayakta duran figürün yüz hatları nedeniyle Mustafa Kemal Atatürk’e benzetildiği de biliniyor. Ancak resmî tanımlarda bu figür doğrudan Atatürk olarak değil, Türk milletini temsil eden sembolik bir figür olarak değerlendiriliyor.
HEYKELLER NEDEN ÇIPLAK TASARLANDI?
Utku Anıtı’ndaki figürlerin çıplak olarak tasvir edilmesi, eserin sanat tarihi açısından öne çıkan özellikleri arasında bulunuyor.
Sanat tarihi araştırmalarında anıtın klasik heykel sanatından izler taşıdığı, insan bedeninin güç, mücadele ve zafer kavramlarını ifade etmek amacıyla kullanıldığı belirtiliyor.
2025 yılında yayımlanan bir akademik araştırmada, anıtın Heinrich Krippel’in Yunan mitolojisindeki Herkül ile Nemea Aslanı’nın mücadelesini konu alan küçük ölçekli eseriyle benzerlik taşıdığına dikkat çekildi.
Figürlerin kaslı vücut yapıları fiziksel güç ve askerî üstünlüğü simgelerken, iki figür arasındaki duruş farklılığı kazanan ve kaybeden tarafları temsil ediyor.
ANITIN DÖRT CEPHESİNDE KURTULUŞ SAVAŞI ANLATILIYOR
Büyük Utku Anıtı yalnızca iki büyük heykelden oluşmuyor. Eserin taş kaidesinde Kurtuluş Savaşı’nın farklı aşamalarını anlatan dört bronz kabartma da bulunuyor.
Kabartmalardan birinde Mustafa Kemal Atatürk’ün profilden portresi yer alıyor.
Bir diğer kabartmada Atatürk, İsmet İnönü ve Fevzi Çakmak’ın harita üzerinde askerî harekât planı hazırlaması tasvir ediliyor.
Üçüncü kabartmada Türk askerlerinin süngü hücumu anlatılırken, son kabartmada işgalden kurtulan halkın Türk askerinin taşıdığı bayrağı öpmesi betimleniyor.
Bu kabartmalar, Millî Mücadele’nin hazırlık döneminden cephedeki mücadeleye ve kazanılan zaferin ardından yaşanan sevince kadar uzanan tarihî süreci yansıtıyor.
ATATÜRK ANITI ZİYARET ETTİ VE DİKKAT ÇEKEN SÖZLER SÖYLEDİ
Mustafa Kemal Atatürk, 6 Kasım 1937 tarihinde Afyonkarahisar’a gerçekleştirdiği ziyaret sırasında Büyük Utku Anıtı’nı da inceledi.
Bu ziyaret sırasında çekilen fotoğraflar, anıtın ilk yıllarındaki görünümünü belgeleyen önemli tarihî kayıtlar arasında yer aldı.
Afyonkarahisar Valiliğinin tanıtım kaynaklarında Atatürk’ün anıtı inceledikten sonra, “Büyük utkuyu en iyi anlatan anıt” sözlerini söylediği aktarılıyor.
ATATÜRK'ÜN DİKKATİNİ ÇEKEN YAZI SONRADAN KAPATILDI
Büyük Utku Anıtı’nın ilk yapıldığı dönemde üzerinde sanatçının adını ve eserin üretildiği şehri belirten “Heinrich Krippel-Viyana” yazısı bulunuyordu.
Afyonkarahisar Valiliğinin tarihçe kayıtlarına göre Atatürk, 1937 yılındaki ziyareti sırasında bu yazıyı fazla büyük buldu.
Yazının anıtın görünümünün önüne geçtiğinin belirtilmesi üzerine 1940 yılının ocak ayında Macar heykeltıraş Zıczek Caroly, yazının üzerinin kapatılması için Afyonkarahisar’a davet edildi.
Caroly’ye ayrıca yapımı devam eden yeni belediye binasının meclis salonu için Atatürk kabartması ve meşale biçiminde süslemeler hazırlama görevi verildi.
1954 YILINDA HEYKELİN CİNSEL ORGANINA MÜDAHALE EDİLDİ
Büyük Utku Anıtı’nın tarihinde en fazla dikkat çeken olaylardan biri, 1954 yılında heykelin anatomik yapısına müdahale edilmesi oldu.
Akademisyen Faik Gür’ün 2013 yılında yayımlanan ve erken Cumhuriyet döneminde heykel sanatı ile ulus inşasını ele alan araştırmasında, Utku Anıtı’nın 1950’li yıllarda geçirdiği değişikliğe yer verildi.
Araştırmaya göre Demokrat Parti’nin Afyonkarahisar’daki temsilcileri, anıttaki erkek figürlerinin çıplaklığını şikâyet konusu yaptı.
Bunun üzerine dönemin yerel yönetimi tarafından, Türk milletini temsil eden ayaktaki erkek figürünün cinsel organının küçültülmesi amacıyla bir komisyon oluşturuldu.
HEYKELİN CİNSEL ORGANI NEDEN KÜÇÜLTÜLDÜ?
Faik Gür’ün yerel yönetim arşivlerine dayandırdığı akademik çalışmanın Türkçe çevirisinde, heykelin erkeklik organının halkın “taassubunu tahrik” ettiği gerekçesiyle küçültüldüğü belirtiliyor.
Bu müdahalenin, Heinrich Krippel tarafından Viyana’da hazırlanan özgün tasarımın anatomik özelliklerinden birini değiştirdiği ifade ediliyor.
Ancak komisyonun 1954 yılında oluşturulduğu belirtilmesine rağmen müdahalenin kesin olarak hangi tarihte yapıldığı, işlemin nasıl gerçekleştirildiği ve kim tarafından uygulandığı konusunda ayrıntılı bilgi bulunmuyor.
Söz konusu olay, Cumhuriyet döneminde kamusal alandaki sanat eserlerine yönelik toplumsal ve siyasi yaklaşımların değişimini gösteren dikkat çekici örneklerden biri olarak değerlendiriliyor.
ATATÜRK'ÜN 1937 YILINDA ÇEKİLEN FOTOĞRAFI ÖNEMLİ BİR BELGE OLDU
Atatürk’ün 6 Kasım 1937 tarihinde Afyonkarahisar’a gerçekleştirdiği ziyaret sırasında çekilen bir fotoğraf, anıtın özgün görünümünün araştırılmasında önemli bir belge olarak kullanıldı.
Faik Gür’ün akademik çalışmasında yer verilen fotoğraf, 1954 yılında yapıldığı belirtilen anatomik müdahaleden önceki görünümü ortaya koyan tarihî bir kayıt olarak değerlendirildi.
2025 yılında yayımlanan başka bir sanat tarihi araştırmasında da söz konusu değişikliğe değinildi. Araştırmada ayakta duran figürün cinsel organının günümüzde vücut ölçülerine kıyasla oldukça küçük göründüğü belirtildi.
ANITIN KİTABESİNDE AFYONKARAHİSAR’IN KURTULUŞU YAZIYOR
Büyük Utku Anıtı’nın arka bölümünde bulunan kitabede, Afyonkarahisar’ın Millî Mücadele yıllarında yaşadığı işgaller ve kurtuluş süreci anlatılıyor.
Kitabede kentin 1921 yılında iki kez işgal edildiği ve 27 Ağustos 1922 tarihinde düşman işgalinden kurtarıldığı belirtiliyor.
Ayrıca anıtın, Afyonkarahisar halkının Türk ordusuna ve Mustafa Kemal Atatürk’e duyduğu minnettarlığın bir ifadesi olarak yaptırıldığı vurgulanıyor.
BÜYÜK UTKU ANITI KORUMA ALTINDA
Kültür ve Turizm Bakanlığının 03-00-0/1.0 numaralı kültür envanterinde kayıtlı bulunan Büyük Utku Anıtı, Cumhuriyet döneminin önemli kültür varlıkları arasında yer alıyor.
1981, 1995 ve 2004 yıllarına ait kararların da bulunduğu tescil kayıtlarına sahip eser, birinci derece anıtsal koruma kapsamında değerlendiriliyor.
Anıtın bakımından sorumlu kuruluş ise Afyonkarahisar Belediyesi olarak belirtiliyor.
90 YILLIK ZAFER SİMGESİ AFYONKARAHİSAR’IN KALBİNDE YAŞIYOR
24 Mart 2026 tarihinde açılışının 90’ıncı yılını geride bırakan Büyük Utku Anıtı, bugün de Afyonkarahisar’ın en önemli tarihî ve kültürel simgelerinden biri olmayı sürdürüyor.
Valilik binasının önündeki Anıtpark’ta bulunan eser, millî bayramlar, kurtuluş yıl dönümü etkinlikleri ve çeşitli resmî törenlerin gerçekleştirildiği alanın merkezinde yer alıyor.
Viyana’daki bir heykel atölyesinde başlayan yapım sürecinden Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki şehirleşme çalışmalarına, Atatürk’ün ziyaretinden 1954 yılında yaşandığı akademik araştırmalarda aktarılan anatomik müdahaleye kadar birçok tarihî olaya tanıklık eden Büyük Utku Anıtı, Afyonkarahisar’ın geçmişini günümüze taşıyor.
90 yıldır aynı yerde yükselen anıt, yalnızca kazanılmış bir askerî zaferi değil, Afyonkarahisar’ın Cumhuriyet tarihi boyunca geçirdiği değişimi de simgeliyor.
Günde en fazla 3 kritik gelişme. Bildirim kirliliği yok, anında bilgi.
Kategori: Ekonomi
Yayın: 20 Kasım 2026 08:18 · Kaynak: afyonturkeligazetesi.com