Tarihte bugün: 10 Kasım'da Türkiye ve dünyada neler yaşandı?

10 Kasım, tarih boyunca birçok önemli gelişmeye sahne olan özel günlerden biri olarak dikkat çekiyor. Siyasi kararlar, bilimsel keşifler, toplumsal dönüşümler ve dünya tarihini etkileyen olaylar bu tarihte yaşandı. Bazı gelişmeler kendi dönemini şekillendirirken, bazıları ise yıllar sonra bile etkisini sürdürdü.

Tarihin akışını değiştiren olayların bir araya geldiği 10 Kasım, geçmişten günümüze uzanan önemli izler taşıyor. Dünya ve Türkiye tarihinde derin izler bırakan bu gelişmeler, bugün hâlâ önemini koruyor.

İşte tarihin sayfalarında 10 Kasım'da yaşanan dikkat çekici olaylar…1444 - Varna Muharebesi Osmanlı zaferiyle sonuçlandı1444 yılında Osmanlı ordusu ile Avrupa'dan gelen Haçlı kuvvetleri bugünkü Bulgaristan'ın Varna kenti yakınlarında karşı karşıya geldi. Osmanlı ordusunun başında II.

Murad bulunuyordu. Haçlı ordusunun başlıca liderleri Polonya ve Macaristan Kralı III. Władysław ile Macar komutan János Hunyadi'ydi. Savaş 10 Kasım 1444 tarihinde gerçekleşti. Haçlı ordusu Osmanlıların Balkanlar'daki ilerleyişini durdurmayı ve daha önce kaybedilen bölgeleri geri almayı hedefliyordu.

Muharebenin kritik anında Kral Władysław Osmanlı merkezine doğrudan saldırdı ancak öldürüldü. Kralın ölümü Haçlı ordusunda büyük çözülmeye yol açtı. Osmanlı kuvvetleri savaş alanında kesin üstünlük sağladı. Varna zaferi Osmanlıların Balkanlar'daki hâkimiyetini güçlendirdi ve yeni bir büyük Haçlı seferi ihtimalini önemli ölçüde azalttı. II. Murad'ın 1448'deki II. Kosova zaferi de bu üstünlüğü daha kalıcı hâle getirdi.

1775 - ABD Deniz Piyadelerinin temeli atıldı1775 yılında Amerikan Bağımsızlık Savaşı sırasında Kıta Kongresi, deniz kuvvetlerine bağlı özel bir piyade birliği kurulmasına karar verdi. 10 Kasım tarihinde alınan kararla iki deniz piyade taburunun oluşturulması öngörüldü.

Bu birlik “Continental Marines” adıyla faaliyete geçti. Birliğin görevi gemilerde güvenliği sağlamak, çıkarma harekâtlarına katılmak ve deniz üslerini korumaktı. Günümüzdeki United States Marine Corps kuruluş tarihini 10 Kasım 1775 olarak kabul eder.

Ancak o tarihte bugünkü anlamıyla bağımsız ABD Deniz Kuvvetleri bünyesinde sürekli bir kurum değildi; Kıta kuvvetlerinin savaş dönemi yapılanmasının parçasıydı. Bağımsızlık Savaşı'nın ardından birlik bir süre dağıtıldı. ABD Kongresi 1798 yılında Deniz Piyadeleri teşkilatını yeniden ve kalıcı biçimde kurdu.

Buna rağmen Deniz Piyadeleri her yıl 10 Kasım'ı resmî doğum günü olarak kutlamaktadır. Teşkilat daha sonra ABD'nin denizaşırı askerî operasyonlarının en önemli unsurlarından biri hâline geldi.

1908 - Selanik'te kız çocuklarının eğitimi için kadın yardım cemiyeti kuruldu1908 yılında II. Meşrutiyet'in ilanından sonra Osmanlı toplumunda kadınların eğitimine ve sosyal hayata katılımına yönelik yeni dernekler kurulmaya başladı.

Selanik'te Zekiye Hanım'ın öncülüğünde Cemiyet-i Hayriye-i Nisvaniye adıyla bir kadın yardım cemiyeti oluşturuldu. Derneğin temel amaçlarından biri kız çocuklarının eğitimini desteklemekti. Maddi imkânları yetersiz ailelerin kızlarına eğitim fırsatı sağlanması, yardım faaliyetleri düzenlenmesi ve kadınların kamusal hayata daha fazla katılması hedeflendi.

II. Meşrutiyet dönemi kadın derneklerinin, dergilerinin ve eğitim girişimlerinin hızla çoğaldığı bir dönemdi. Selanik bu kültürel ve siyasi hareketliliğin önemli merkezlerinden biriydi. Cemiyetin faaliyetleri dönemin Osmanlı kadın hareketinin erken örgütlenme örnekleri arasında değerlendirilmektedir.

Kadınların eğitim hakkı sonraki yıllarda daha geniş biçimde tartışılmaya başlandı. Kız okullarının ve kadın öğretmenlerin sayısı arttı. Bu tür cemiyetler Cumhuriyet dönemindeki kadın eğitimi politikalarına uzanan toplumsal dönüşümün öncüllerinden oldu.

1914 - Osmanlı ile Britanya arasındaki Hicaz ve Yemen cepheleri açıldı1914 yılında Osmanlı Devleti'nin I. Dünya Savaşı'na girmesiyle Arabistan Yarımadası'nda da Osmanlı ile Britanya İmparatorluğu arasında askerî mücadele başladı.

İngiltere 5 Kasım 1914 tarihinde Osmanlı Devleti'ne savaş ilan etmişti. Bunun ardından Aden, Yemen, Hicaz ve Kızıldeniz çevresinde çatışmalar yoğunlaştı. Bu nedenle “Hicaz-Yemen Savaşı 10 Kasım'da başladı” ifadesi tek ve kesin bir başlangıç tarihi vermesi bakımından fazla basitleştiricidir.

Yemen cephesinde Osmanlı birlikleri İngilizlerin Aden çevresindeki varlığına karşı mücadele etti. Hicaz'da ise asıl büyük kırılma 1916'da Şerif Hüseyin'in başlattığı Arap İsyanı ile yaşandı. Osmanlı kuvvetleri özellikle Medine'nin savunmasında uzun süre direndi.

Fahreddin Paşa komutasındaki Medine garnizonu Mondros Mütarekesi'nden sonra dahi teslim olmamak için direnişini sürdürdü. Hicaz ve Yemen cepheleri Osmanlı Devleti'nin savaş boyunca lojistik olarak en zorlandığı bölgeler arasında yer aldı.

Bu nedenle 1914 Kasımı, bölgede Osmanlı-Britanya savaşının başladığı dönem olarak değerlendirilmelidir.

1918 - Darülbedayi'ye kadın öğrenciler kabul edildi1918 yılında İstanbul'un önemli tiyatro kurumu Darülbedayi'ye kadın öğrencilerin kabul edilmesi Türk tiyatro tarihinin önemli dönüm noktalarından biri oldu. Darülbedayi 1914 yılında modern tiyatro ve sahne sanatları eğitimi vermek amacıyla kurulmuştu.

Müslüman kadınların sahneye çıkması dönemin toplumsal koşullarında büyük ölçüde yasak veya fiilen engellenmiş durumdaydı. Buna rağmen tiyatro eğitimi almak isteyen kadınların sayısı giderek arttı. 1918 yılında Bedire, Memduha, Beyza, Refika ve Afife gibi genç kadınlar kuruma kabul edildi.

Bunların içinde Afife Jale daha sonra Türk tiyatrosunun sembol isimlerinden biri hâline geldi. Afife Jale 1920 yılında sahneye çıkarak Müslüman Türk kadınlarının profesyonel tiyatrodaki öncülerinden biri oldu. Polis baskınları ve dönemin yasakları nedeniyle uzun süre sahne faaliyetlerini sürdürmekte zorlandı.

Cumhuriyet döneminde kadınların sahneye çıkmasının önündeki engeller büyük ölçüde kaldırıldı. Darülbedayi ise daha sonra İstanbul Şehir Tiyatrolarının temelini oluşturdu.

1922 - Vahdettin son cuma selamlığı törenlerinden birine katıldı1922 yılında saltanatın kaldırılmasının ardından son Osmanlı padişahı VI. Mehmed Vahdettin'in İstanbul'daki konumu hızla belirsizleşti. Türkiye Büyük Millet Meclisi 1 Kasım 1922 tarihinde saltanatı kaldırmıştı.

Bu kararla Osmanlı padişahlığı hukuken sona ererken hilafet kurumu geçici olarak devam ettirildi. Vahdettin buna rağmen İstanbul'da bir süre daha Yıldız Sarayı'nda kaldı. 10 Kasım civarında son cuma selamlığı törenlerinden birine katıldığı belirtilmektedir.

Cuma selamlığı Osmanlı padişahlarının cuma namazı için saraydan camiye geçişi sırasında yapılan geleneksel devlet töreniydi. Ancak artık Vahdettin'in padişahlık yetkisi kalmamıştı. İstanbul'daki siyasi gelişmeler ve güvenliği konusundaki endişeleri nedeniyle İngilizlere başvurdu.

17 Kasım 1922 tarihinde İngiliz savaş gemisi HMS Malaya ile İstanbul'dan ayrıldı. TBMM 18 Kasım'da Abdülmecid Efendi'yi halife seçti. Vahdettin'in ayrılışı Osmanlı hanedanının siyasi iktidarının fiilen sona erişinin simgesel olaylarından biri oldu.

1922 - Kırklareli işgalden kurtuldu1922 yılında Kırklareli, Mudanya Ateşkes Antlaşması sonrasında Doğu Trakya'nın Türkiye'ye devri sürecinde işgalden kurtuldu. Bölge 1920 yılında Yunan kuvvetlerinin kontrolüne girmişti. Büyük Taarruz'un zaferle sonuçlanmasının ardından İtilaf Devletleri ve TBMM Hükûmeti arasında Mudanya'da görüşmeler yapıldı.

11 Ekim 1922 tarihli ateşkesle Yunan ordusunun Doğu Trakya'dan çekilmesi kararlaştırıldı. Bölgenin teslimi doğrudan savaşla değil, belirlenen takvim çerçevesinde gerçekleştirildi. Türk jandarma ve idare görevlileri kasım ayında Trakya kentlerini birer birer teslim aldı.

Kırklareli 10 Kasım 1922 tarihinde yeniden Türk yönetimine geçti. Kentte bu nedenle 10 Kasım uzun yıllar kurtuluş günü olarak anıldı. Doğu Trakya'nın Türkiye'ye katılması Lozan görüşmelerine giden süreçte Ankara Hükûmetinin önemli diplomatik başarılarından biriydi.

Edirne'nin de 25 Kasım'da teslim alınmasıyla bölgedeki devir süreci büyük ölçüde tamamlandı.

1924 - Halk Fırkası'nın adı Cumhuriyet Halk Fırkası oldu1924 yılında Halk Fırkası'nın adı Cumhuriyet Halk Fırkası olarak değiştirildi. Cumhuriyet'in ilk yıllarında iktidar partisi olan Halk Fırkası, Mustafa Kemal Paşa'nın liderliğinde 1923 yılında kurulmuştu.

1924 sonbaharında parti içinde ciddi görüş ayrılıkları ortaya çıktı. Kâzım Karabekir, Rauf Orbay, Refet Bele, Ali Fuat Cebesoy ve Adnan Adıvar gibi isimlerin de bulunduğu muhalif milletvekilleri partiden ayrılmaya başladı.

Yeni kurulacak partinin adında “Cumhuriyet” kelimesinin bulunacağı haberleri Ankara siyasetinde dikkat çekti. Halk Fırkası da 10 Kasım 1924 tarihinde adını Cumhuriyet Halk Fırkası olarak değiştirdi. Muhalif grup ise 17 Kasım'da Terakkiperver Cumhuriyet Fırkasını kurdu.

Böylece Cumhuriyet döneminin ilk önemli çok partili siyasi rekabet deneyimi başladı. Cumhuriyet Halk Fırkası 1935 yılında yapılan kurultayda bugünkü “Cumhuriyet Halk Partisi” adını aldı. Parti Türkiye'nin en eski faal siyasi partisi olma özelliğini taşımaktadır.

1928 - Hirohito'nun tahta çıkış töreni Kyoto'da yapıldı1928 yılında Japon İmparatoru Hirohito için geleneksel tahta çıkış töreni gerçekleştirildi. Hirohito aslında babası İmparator Taishō'nun 25 Aralık 1926 tarihinde ölümü üzerine imparator olmuştu.

Bu nedenle 10 Kasım 1928'de ilk kez tahta çıktığını söylemek doğru değildir. İki yıl süren hazırlık döneminin ardından resmî taç giyme ve tahta çıkış merasimleri Kyoto'da düzenlendi. 10 Kasım tarihinde gerçekleştirilen ana törenle Hirohito'nun imparatorluğu geleneksel ritüellerle ilan edildi.

Japon imparatorluk sisteminde hükümdarların Batı monarşilerindeki gibi taç takması söz konusu olmadığından “taç giydi” ifadesi sembolik anlamda kullanılır. Hirohito Japonya'nın geleneksel hükümdar sıralamasına göre 124. imparator olarak kabul edilir.

Onun döneminde Japonya 1930'larda militarist ve yayılmacı politikalarını yoğunlaştırdı. II. Dünya Savaşı'nın ardından imparatorun siyasi yetkileri büyük ölçüde kaldırıldı. Hirohito 1989'daki ölümüne kadar sembolik devlet başkanı olarak görev yaptı.

1938 - Mustafa Kemal Atatürk hayatını kaybettiTürkiye Cumhuriyeti'nin kurucusu ve ilk Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk, 10 Kasım 1938 tarihinde İstanbul Dolmabahçe Sarayı'nda hayatını kaybetti. Uzun süredir siroz hastalığıyla mücadele eden Atatürk'ün sağlık durumu 1938 yılı boyunca giderek ağırlaşmıştı.

Kasım ayının ilk günlerinde doktorların sürekli gözetimi altındaydı. 10 Kasım sabahı saat 09.05'te yaşamını yitirdi. Vefatı Türkiye'de büyük üzüntü yarattı ve ülke genelinde yas ilan edildi. Naaşı 19 Kasım'da Dolmabahçe Sarayı'ndan alınarak törenle Ankara'ya gönderildi.

21 Kasım 1938 tarihinde Ankara Etnografya Müzesindeki geçici kabre konuldu. Atatürk'ün naaşı 10 Kasım 1953 tarihinde Anıtkabir'deki ebedî istirahatgâhına nakledildi. Türkiye'de her yıl 10 Kasım saat 09.05'te sirenler çalmakta ve Atatürk için saygı duruşunda bulunulmaktadır. 10 Kasım, Türkiye Cumhuriyeti tarihinin en önemli anma günlerinden biridir.

1940 - Walt Disney ile FBI arasındaki temaslar başladıWalt Disney'in 1940 yılında FBI adına doğrudan “muhbirliğe başladığı” yönündeki ifade dikkatli kullanılmalıdır. Disney'in FBI ve özellikle kurumun uzun yıllar direktörlüğünü yapan J.

Edgar Hoover ile yakın ilişkiler kurduğu bilinmektedir. FBI kayıtlarına göre Disney, 1940'lı yıllarda kurumla düzenli temas hâlinde oldu ve Hollywood çevresindeki bazı kişiler ve faaliyetler hakkında bilgi verdi. Ancak tek bir 10 Kasım 1940 tarihinde resmen görevlendirildiğine ilişkin anlatı fazla basitleştiricidir.

Disney 1941'de kendi stüdyosunda yaşanan büyük işçi grevinden sonra sendikal ve sol eğilimli gruplara karşı daha sert bir tutum aldı. 1947 yılında Temsilciler Meclisi Amerika Karşıtı Faaliyetler Komitesi önünde ifade verdi.

Bazı eski çalışanlarını ve sendika aktivistlerini komünist etkiyle ilişkilendirdi. Soğuk Savaş döneminde Hollywood'daki antikomünist kampanyaların destekçilerinden biri olarak tanındı. FBI ile ilişkisi sonraki yıllarda da sürdü ve kurum tarafından “Special Agent in Charge contact” benzeri güvenilir temas sınıflandırmalarında değerlendirildi.

Bu nedenle Disney-FBI ilişkisi gerçektir ancak “10 Kasım'da göreve başlayan resmî muhbir” şeklinde kesinleştirilmemelidir.

1944 - Enver Hoca liderliğindeki Arnavutluk yönetimi güç kazandı1944 yılında II. Dünya Savaşı'nın sonlarına doğru Arnavutluk'ta Enver Hoca liderliğindeki komünist partizan hareketi ülke yönetiminde belirleyici hâle geldi.

İtalya'nın 1943 yılında teslim olmasının ardından Arnavutluk Alman birlikleri tarafından işgal edilmişti. Enver Hoca liderliğindeki Ulusal Kurtuluş Hareketi Alman kuvvetlerine ve rakip Arnavut siyasi gruplarına karşı savaş yürüttü.

1944 sonbaharında partizanlar ülkenin büyük bölümünü kontrol etmeye başladı. Ekim ayında Berat'ta geçici demokratik hükûmet olarak tanımlanan yeni yönetim kuruldu ve Enver Hoca başbakan oldu. Kasım ayında Müttefiklerle temasları arttı.

Ancak “10 Kasım 1944'te bütün Müttefikler Enver Hoca hükûmetini resmen tanıdı” ifadesi fazla kesin ve tartışmalıdır. Batılı devletlerin Arnavutluk'taki komünist yönetime yönelik resmî diplomatik tanıma süreci savaş sonrasında ve farklı tarihlerde gelişti.

Alman kuvvetleri 29 Kasım 1944'e kadar ülkeden tamamen çıkarıldı. Enver Hoca yönetimi kısa süre içinde tek partili sosyalist rejim kurdu. Arnavutluk 1990'ların başına kadar komünist sistemle yönetildi.

1951 - ABD'de Atlantik ile Pasifik kıyıları arasında doğrudan telefon hizmeti başladı1951 yılında Amerika Birleşik Devletleri'nde doğu ve batı kıyıları arasındaki uzun mesafeli telefon hizmetlerinde önemli bir gelişme yaşandı. New York ile California gibi uzak bölgeler arasında telefon görüşmeleri daha önce de yapılabiliyordu ancak bağlantılar operatörler aracılığıyla ve birden fazla santral üzerinden kuruluyordu.

10 Kasım 1951 tarihinde kıtalararası doğrudan arama sisteminin önemli bir aşaması hizmete girdi. Böylece belirli şehirlerdeki aboneler operatör yardımı olmadan ülkenin diğer ucundaki numaraları çevirebilmeye başladı. Sistem “Direct Distance Dialing” adıyla biliniyordu.

İlk gösterimlerden biri New Jersey'deki Englewood ile California'daki Alameda arasında gerçekleştirildi. Yeni teknoloji telefon santrallerinin otomatikleştirilmesini ve bölge kodlarının kullanılmasını gerektirdi. Kuzey Amerika numaralandırma sistemi de bu dönemde yaygınlaştırıldı.

Uygulama başlangıçta sınırlı bölgelerde kullanılabiliyordu ve ülke çapında yayılması yıllar aldı. Bu nedenle olay, Atlantik ve Pasifik kıyıları arasında “ilk telefon görüşmesi” değil, doğrudan uzun mesafeli otomatik aramanın önemli başlangıçlarından biri olarak değerlendirilmelidir.

1953 - Atatürk'ün naaşı Anıtkabir'e nakledildi1953 yılında Mustafa Kemal Atatürk'ün naaşı, ölümünün 15. yıl dönümünde Ankara Etnografya Müzesindeki geçici kabrinden Anıtkabir'e nakledildi. Atatürk 10 Kasım 1938 tarihinde hayatını kaybetmiş ve naaşı 21 Kasım 1938'de Etnografya Müzesinde hazırlanan geçici kabre konulmuştu.

Anıtkabir'in inşasına 1944 yılında başlandı ve yapı uzun süren çalışmaların ardından 1953 yılında tamamlandı. 10 Kasım sabahı düzenlenen büyük devlet törenine Cumhurbaşkanı Celâl Bayar, Başbakan Adnan Menderes, devlet yetkilileri, yabancı temsilciler ve çok sayıda vatandaş katıldı.

Atatürk'ün tabutu tören alayıyla Etnografya Müzesinden alınarak Anıtkabir'e götürüldü. Güzergâh boyunca yüz binlerce kişi saygı duruşunda bulundu. Naaş, Anıtkabir'deki Şeref Holü'nün altında bulunan mezar odasına defnedildi.

Tören radyo aracılığıyla ülke çapında takip edildi. Anıtkabir bundan sonra Türkiye'nin en önemli anma ve devlet töreni merkezlerinden biri oldu. Her yıl 10 Kasım'da Atatürk'ü anma törenlerinin merkezî noktası olmaya devam etmektedir.

1961 - Stalingrad'ın adı Volgograd olarak değiştirildi1961 yılında Sovyetler Birliği'nin en önemli şehirlerinden Stalingrad'ın adı Volgograd olarak değiştirildi. Kent daha önce Çariçın adıyla biliniyordu ve 1925 yılında Josef Stalin'in adına ithafen Stalingrad adını almıştı.

Nikita Kruşçev döneminde Sovyetler Birliği'nde Stalin'in kişilik kültünü ortadan kaldırmaya yönelik geniş bir “destalinizasyon” politikası yürütüldü. Bu süreçte Stalin'in adını taşıyan şehirlerin, kurumların ve meydanların isimleri değiştirildi.

Stalingrad'ın adı da Kasım 1961'de Volga Nehri'nden hareketle Volgograd yapıldı. Şehir II. Dünya Savaşı sırasında 1942-1943 Stalingrad Muharebesi'nin merkezi olmuştu. Bu savaş Nazi Almanyası'nın doğu cephesindeki ilerleyişini durduran en önemli dönüm noktalarından biri kabul edilir.

İsim değişikliğine rağmen “Stalingrad” adı tarihsel savaş bağlamında kullanılmaya devam etti. Günümüzde Volgograd Rusya Federasyonu'nun önemli sanayi ve ulaşım merkezlerinden biridir. Şehirde Stalingrad Muharebesi'nin anısını yaşatan çok sayıda anıt bulunmaktadır.

1965 - Çin'deki Kültür Devrimi'nin başlangıcı tek bir güne indirgenemezÇin'deki Kültür Devrimi'nin 10 Kasım 1965 tarihinde başladığı yönündeki ifade süreci fazla basitleştirmektedir. Mao Zedong liderliğindeki siyasi ve toplumsal hareketin başlangıcı genellikle 1966 yılına tarihlenir.

Bununla birlikte 1965 sonlarında yayımlanan bazı yazılar daha sonraki büyük kampanyanın ideolojik başlangıcı olarak kabul edilir. Özellikle Yao Wenyuan'ın tarihçi Wu Han'ın “Hai Rui Görevden Alındı” adlı oyununu eleştiren makalesi 10 Kasım 1965 tarihinde Şanghay'da yayımlandı.

Makale yalnızca bir tiyatro eleştirisi değildi; Çin Komünist Partisi içindeki siyasi mücadelelerin parçasıydı. Mao ve destekçileri daha sonra parti içerisindeki “kapitalist yolculara” karşı geniş bir kampanya başlattı. Kültür Devrimi'nin resmî ve kitlesel aşaması Mayıs 1966'daki parti kararlarıyla başladı.

Kızıl Muhafızlar hareketi, tasfiyeler, kitlesel mitingler ve kültürel mirasa yönelik saldırılar ülkeyi yıllarca etkiledi. Hareket Mao'nun 1976'daki ölümüne kadar sürdü. Bu nedenle 10 Kasım 1965, Kültür Devrimi'nin doğrudan başlangıcı değil, ona giden siyasi kampanyanın önemli işaretlerinden biri olarak değerlendirilmelidir.

1969 - “Türkiye'nin Kalbi Ankara” belgeselinin TRT yayını kesildi1969 yılında Mustafa Kemal Atatürk'ün ölümünün 31. yıl dönümü dolayısıyla Sovyet yapımı Türkiye'nin Kalbi Ankara adlı belgesel TRT ekranlarında gösterilmeye başlandı. Film 1930'lu yıllarda Sovyet yönetmen Sergey Yutkeviç ve ekibi tarafından hazırlanmış, Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş yılları ile Ankara'nın gelişimini konu almıştı.

Belgeselde Mustafa Kemal Atatürk, Cumhuriyet Bayramı törenleri ve genç Türkiye Cumhuriyeti'nin çeşitli görüntüleri bulunuyordu. 10 Kasım 1969 tarihindeki yayını sırasında programın bir bölümü beklenmedik biçimde kesildi.

Yayının kesilmesine, filmde Sovyetler Birliği'ne ve sosyalist söyleme ilişkin bölümlerin “komünizm propagandası” olarak değerlendirilmesinin neden olduğu belirtildi. Olay TRT'nin yayın bağımsızlığı konusunda geniş tartışma yarattı.

Dönemin siyasi atmosferinde antikomünizm Türkiye'deki kamuoyu ve devlet politikalarında güçlü bir unsurdu. Belgeselin tarihî değeri ise daha sonraki yıllarda yeniden gündeme geldi. Film bugün erken Cumhuriyet dönemine ait önemli görsel kaynaklardan biri olarak kabul edilmektedir.

1970 - Lunokhod 1 Ay'a gönderilmek üzere fırlatıldı1970 yılında Sovyetler Birliği, Lunokhod 1 adlı uzaktan kumandalı Ay aracını taşıyan Luna 17 uzay aracını fırlattı. Fırlatma 10 Kasım tarihinde Baykonur Uzay Üssü'nden gerçekleştirildi.

Luna 17 yaklaşık bir hafta sonra Ay'a ulaştı ve 17 Kasım'da Yagmur Denizi olarak bilinen Mare Imbrium bölgesine yumuşak iniş yaptı. Ardından Lunokhod 1 yüzeye indirildi. Araç Dünya dışında başka bir gök cisminde çalışan ilk başarılı uzaktan kumandalı tekerlekli araç oldu.

Üzerinde televizyon kameraları, radyasyon ölçüm cihazları ve yüzey inceleme ekipmanları bulunuyordu. Sovyet bilim insanları aracı Dünya'dan radyo bağlantısıyla kontrol ediyordu. Lunokhod 1 yaklaşık on ay boyunca çalıştı ve Ay yüzeyinde 10 kilometreden fazla yol katetti.

Binlerce görüntü ve bilimsel ölçüm Dünya'ya gönderdi. Görev Sovyetler Birliği'nin robotik Ay araştırmalarındaki en önemli başarılarından biri oldu. Daha sonraki gezegen araçlarının geliştirilmesinde de önemli teknik deneyim sağladı.

1975 - Angola bağımsızlığa hazırlanırken Portekiz sömürge yönetimi sona erdi1975 yılında Portekiz'in Angola üzerindeki yaklaşık beş yüzyıllık sömürge yönetimi sona erdi. Angola'da bağımsızlık mücadelesi 1961 yılında geniş çaplı silahlı çatışmaya dönüşmüştü.

MPLA, FNLA ve UNITA adlı üç temel hareket Portekiz yönetimine karşı mücadele etti ancak birbirleriyle de siyasi ve askerî rekabet içindeydi. Portekiz'de 1974 Karanfil Devrimi'nin ardından yeni yönetim Afrika'daki sömürgelerden çekilme kararı aldı.

Angola'nın bağımsızlığının 11 Kasım 1975 tarihinde yürürlüğe girmesi kararlaştırıldı. Portekiz yönetimi 10 Kasım'ı 11 Kasım'a bağlayan süreçte ülke üzerindeki egemenliğini resmen sona erdirdi. MPLA lideri Agostinho Neto 11 Kasım'da Angola Halk Cumhuriyeti'nin bağımsızlığını ilan etti.

Ancak bağımsızlıkla birlikte iç savaş da başladı. Sovyetler Birliği ve Küba MPLA'yı, ABD ve Güney Afrika ise karşıt güçleri farklı dönemlerde destekledi. Angola İç Savaşı çeşitli aşamalarla 2002 yılına kadar sürdü.

1980 - Polonya'da Dayanışma Sendikası resmen tescil edildi1980 yılında Polonya'daki bağımsız Dayanışma Sendikası, mahkeme kararıyla resmî ve yasal sendika statüsü kazandı. Hareketin temelleri Ağustos 1980'de Gdańsk Lenin Tersanesi'nde başlayan büyük grevlerle atılmıştı.

Elektrik işçisi Lech Wałęsa grevin önde gelen liderlerinden biri oldu. İşçiler bağımsız sendika kurma, grev hakkı, ifade özgürlüğü ve siyasi tutukluların serbest bırakılması gibi taleplerde bulundu. 31 Ağustos'ta imzalanan Gdańsk Anlaşması hükûmetin bağımsız sendika kurulmasını kabul etmesini sağladı.

Dayanışma kısa sürede milyonlarca üyeye ulaştı. 10 Kasım 1980 tarihinde Varşova'daki Yüksek Mahkeme sendikanın tüzüğünü tescil etti ve örgüt hukuken tanındı. Bu gelişme Sovyet blokunda komünist partiden bağımsız kitlesel bir sendikanın yasal olarak faaliyet göstermesi açısından büyük önem taşıyordu.

Aralık 1981'de sıkıyönetim ilan edilmesiyle Dayanışma yeniden yasaklandı ve yeraltına çekildi. Hareket 1989'daki demokratik dönüşümde belirleyici rol oynadı ve Wałęsa 1990'da Polonya Cumhurbaşkanı seçildi.

1981 - Devlet Mezarlığı Hakkında Kanun yürürlüğe girdi1981 yılında Devlet Mezarlığı Hakkında Kanun yürürlüğe girerek Türkiye'deki bazı devlet adamları ve Kurtuluş Savaşı komutanlarının mezarlarının yeni bir devlet mezarlığında toplanmasına ilişkin hukuki çerçeveyi oluşturdu. Kanun Millî Güvenlik Konseyi tarafından 6 Kasım 1981 tarihinde kabul edilmişti.

Resmî yayımlanma süreciyle birlikte Kasım ayında yürürlüğe girdi. Düzenlemeye göre Cumhurbaşkanları ve kanunda belirtilen Kurtuluş Savaşı komutanları Ankara'da oluşturulacak Devlet Mezarlığı'na defnedilecekti. Anıtkabir'de ise Mustafa Kemal Atatürk'ün mezarı ile İsmet İnönü'nün kabri korunacaktı.

Daha önce Anıtkabir çevresine defnedilmiş bazı kişilerin naaşları daha sonra başka mezarlıklara veya Devlet Mezarlığı'na nakledildi. Devlet Mezarlığı Atatürk Orman Çiftliği arazisinin bir bölümünde oluşturuldu. İnşaat ve düzenleme çalışmaları birkaç yıl sürdü.

Mezarlık 30 Ağustos 1988 tarihinde resmî törenle açıldı. Alan aynı zamanda Cumhuriyet ve Kurtuluş Savaşı tarihine ilişkin bir anma ve müze mekânı olarak düzenlendi.

1988 - Kenan Evren 10 Kasım töreninde Atatürk'ü andı1988 yılında Cumhurbaşkanı Kenan Evren, Mustafa Kemal Atatürk'ün ölümünün 50. yıl dönümü dolayısıyla düzenlenen anma törenlerinde konuşma yaptı. Türkiye genelinde 10 Kasım 1938'in 50. yılı nedeniyle geniş kapsamlı anma etkinlikleri gerçekleştirildi.

Evren konuşmasında Atatürk'ün Türk ulusal kimliği, Cumhuriyet ve çağdaşlaşma üzerindeki rolünü vurguladı. Konuşmada “Sen Türk olmakla mutluydun. Türklük seninle daha da mutludur” şeklindeki sözleri dikkat çekti. Atatürk'ün bağımsızlık mücadelesi, laiklik ve Cumhuriyet ilkeleri konuşmanın temel başlıkları arasındaydı.

1980'li yıllarda devletin resmî törenlerinde Atatürkçülük ve millî birlik söylemi özellikle güçlü biçimde öne çıkarılıyordu. 50. ölüm yıl dönümü nedeniyle yurt dışında da çeşitli anma etkinlikleri düzenlendi. Ankara'daki ana tören Anıtkabir'de gerçekleştirildi.

Saat 09.05'te Türkiye genelinde sirenler çaldı ve saygı duruşunda bulunuldu. Evren'in bu konuşması dönemin resmî Atatürk söyleminin bilinen örneklerinden biri olarak kayıtlara geçti.

1989 - Todor Jivkov Bulgaristan liderliğinden ayrıldı1989 yılında Bulgaristan'ı onlarca yıl boyunca yöneten Todor Jivkov, Doğu Avrupa'daki komünist rejimlerin çözülme süreci sırasında görevinden ayrılmak zorunda kaldı. Jivkov 1954 yılından itibaren Bulgaristan Komünist Partisinin lideri olmuş ve yaklaşık 35 yıl boyunca ülkenin en güçlü siyasetçisi olarak kalmıştı.

1980'lerin sonlarında Sovyet lider Mihail Gorbaçov'un reform politikaları Doğu Avrupa'daki yönetimler üzerinde büyük baskı oluşturdu. Bulgaristan'da ekonomik sorunlar ve özellikle Türk azınlığa yönelik zorunlu isim değiştirme politikası ciddi iç ve dış tepki yaratmıştı.

Berlin Duvarı'nın açılmasından yalnızca bir gün sonra, 10 Kasım 1989 tarihinde Bulgaristan Komünist Partisi yönetimi Jivkov'u parti liderliğinden uzaklaştırdı. Yerine Petar Mladenov getirildi. Bu gelişme Bulgaristan'daki tek partili komünist yönetimin çözülmesinin başlangıcı oldu.

Kısa süre içinde siyasi reformlar başlatıldı ve muhalefet örgütlenmelerine izin verildi. 1990 yılında çok partili seçimler düzenlendi. Jivkov daha sonra çeşitli suçlamalarla yargılandı ancak 1998 yılında hayatını kaybetti.

2020 - İkinci Dağlık Karabağ Savaşı ateşkesle sona erdi2020 yılında Azerbaycan ile Ermenistan arasında 27 Eylül'de başlayan İkinci Dağlık Karabağ Savaşı, 10 Kasım'da yürürlüğe giren üçlü ateşkes bildirisiyle büyük ölçüde sona erdi. Azerbaycan kuvvetleri savaş boyunca 1990'lı yıllardan beri Ermeni güçlerinin kontrolünde bulunan çok sayıda bölgeyi geri aldı.

Şuşa kentinin 8 Kasım'da Azerbaycan kontrolüne geçmesi savaşın belirleyici gelişmelerinden biri oldu. Bunun ardından Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, Ermenistan Başbakanı Nikol Paşinyan ve Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin üçlü bildiri üzerinde anlaştı.

Ateşkes 10 Kasım Moskova saatiyle 00.00'da yürürlüğe girdi. Anlaşmayla Azerbaycan savaş sırasında ele geçirdiği bölgeleri elinde tuttu; Ağdam, Kelbecer ve Laçın'ın belirli bölümleri de takvim doğrultusunda Azerbaycan'a devredildi.

Dağlık Karabağ'ın Ermeni nüfusunun yaşadığı bazı kesimler ise Rus barış gücünün bulunduğu ayrı bir statüde kaldı. Bu nedenle 2020'de “Karabağ'ın tamamı yeniden Azerbaycan'a bağlandı” demek doğru değildir. Bölgenin askerî ve siyasi dengesi köklü biçimde Azerbaycan lehine değişti ancak Karabağ'ın tamamı üzerindeki fiilî kontrol ancak Eylül 2023'teki Azerbaycan operasyonundan sonra sağlandı.

Tarihin izinde bir gün: 10 KasımHer yılın her günü, tarih sayfalarında yeni bir hikâye anlatır. Bugün, 10 Kasım'ın geçmişten günümüze uzanan izlerine birlikte göz attık. Yarın, tarihin başka bir sayfasında yeniden buluşmak üzere.