İzmit’te bir dönem hayatın merkezindeydiler: Yıllar içinde ne değişti? Unutulan rum mahallesi ve kayıp miras

Yüzyıllar boyunca İzmit’in ticaretinde, zanaatında ve sosyal yaşamında fırtınalar estiren Rum cemaatinin izlerini hiç merak ettiniz mi? İskele Bölgesi’ndeki Rum Mahallesi’nden binlerce öğrencili okullara, Aya Vasil Kilisesi’nden işgal yıllarındaki büyük kopuşa... Kocaeli’nin geçmişinde saklı kalan çok kültürlü yaşamın ve unutulan hikâyelerin ayrıntıları haberimizde!

Bugün Türkiye’nin sanayi ve lojistik başkenti olarak anılan İzmit, geçmişinde farklı inanç ve kültürlerin yan yana yaşadığı zengin bir toplumsal hafızayı barındırıyor. Kentin Osmanlı idaresine geçmesinden sonra da bölgedeki varlığını sürdüren Rum cemaati; ticaret, zanaat, eğitim ve dini yaşamda yüzyıllar boyunca kentin en dinamik unsurlarından biri oldu. Ancak 20. yüzyılın başında yaşanan işgal yılları, savaşlar ve nüfus hareketleri, İzmit’in yüzyıllardır süregelen bu toplumsal dokusunu kökten değiştirdi.

Kent Merkezinin Kalbi: İskele Bölgesi ve Rum Mahallesi Osmanlı fetihlerinin ardından hoşgörü iklimi çerçevesinde kentte kalmalarına izin verilen Rum nüfusu, Kocaeli Yarımadası'nın stratejik noktalarında kümelendi. İzmit kent merkezinde özellikle deniz ulaşımı ve ticaretin kalbi sayılan güneybatıdaki İskele bölgesi, Rum nüfusunun ana yerleşim alanı haline geldi ve zamanla halk arasında "Rum Mahallesi" olarak anılmaya başlandı. Kent merkezinin yanı sıra Darıca, Eskihisar, Gebze ve Karamürsel gibi sahil beldeleri de Rum nüfusunun yoğun olarak yaşadığı ve denizcilik kültürünü yaşattığı merkezler arasında öne çıktı.

İzmit Ekonomisinin Can Damarı: Liman, Zanaat ve Ticaret İzmit’in Payitaht İstanbul ile Anadolu arasındaki geçiş koridorunda bulunması, Rum tüccarların ekonomik hayatta etkin bir konum elde etmesini sağladı. Liman ticaretinden bölgesel pazarlara kadar geniş bir ağ kuran Rumlar; denizcilik ve balıkçılık başta olmak üzere demircilik, ayakkabıcılık, terzilik ve marangozluk gibi gündelik hayatın vazgeçilmez zanaat kollarında ustalaştı. Çarşıda kurulan bu ticari ve mesleki bağlar, Türk ve Rum toplumunun yüzyıllar boyunca barış içinde üretim yapmasını ve kentin üretim gücünü artırmasını sağladı.

3 Bin 800’den Fazla Öğrenci, Aya Vasil Kilisesi ve Metropolitlik İzmit Rum cemaati, yalnızca ticari hayatta değil, kurumsallaşmış sosyal ve eğitim yapısıyla da dikkat çekiyordu. 1904 yılına ait tarihi istatistikler, İzmit’teki Rum okullarında tam 3 bin 889 öğrencinin eğitim gördüğünü belgeliyor. Eğitim faaliyetlerinin yanı sıra topluluğun dini ve idari merkezini İzmit Rum Metropolitliği oluşturuyordu. Dini ibadetlerin ve toplumsal törenlerin odak noktası olan Aya Vasil Kilisesi ise cemaatin kentteki en önemli mimari ve dini simgesi konumundaydı.

İşgal Yılları ve Bir Devrin Sonu: 1921 Göçü 1. yüzyılın başındaki Birinci Dünya Savaşı ve ardından gelen işgal yılları, İzmit’teki huzur ortamını ve toplumsal dengeyi derinden sarstı. Bölgede tırmanan siyasi gerilimler ve çatışmalar, yüzyıllardır komşu olarak yaşayan topluluklar arasında tamiri güç kırılmalara yol açtı. 1921 yılında Yunan kuvvetlerinin bölgeden çekilmeye başlamasıyla birlikte, İzmit ve çevresinde yaşayan Rum nüfusun büyük bir kısmı kenti terk ederek Yunanistan’a göç etmek zorunda kaldı.

Bu büyük göç dalgasıyla birlikte, İzmit’in sokaklarında çınlayan Rumca dualar, atölyelerdeki zanaat sesleri ve İskele bölgesinin yüzyıllık sosyal hareketliliği tarihin sayfalarına gömülerek yerini modern Kocaeli’nin yeni nüfus yapısına bıraktı.