Atatürk'ün "Yarın Cumhuriyeti ilan edeceğiz" sözünün tarihi arka planı

Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş sürecinde hafızalara kazınan bu önemli ifade, büyük bir meydan mitinginde veya Türkiye Büyük Millet Meclisi kürsüsünde değil, Çankaya Köşkü'nde düzenlenen mütevazı bir akşam yemeğinde dile getirilmiştir. 28 Ekim 1923 tarihinde Mustafa Kemal Paşa, yakın silah ve siyasi arkadaşlarıyla bir araya gelerek ülkenin kaderini değiştirecek Cumhuriyet'e geçiş kararını ilk kez masaya yatırmıştır.

Bu tarihi anın arkasında yatan temel neden, yalnızca yeni bir rejim arayışı değil, o dönemde Meclis içinde tıkanan hükümet kurma süreçleri ve derinleşen siyasi bunalımdır. Yapılan istişarelerin ardından hızla başlatılan hukuki ve siyasi çalışmalar, 29 Ekim tarihinde rejimin adının resmi olarak konulmasını sağlamıştır.

SÖZÜN SÖYLENDİĞİ AKŞAMDA NELER YAŞANDI?1923 yılının sonbaharında Ankara'nın siyasi kulislerinde hükümetin nasıl teşkil edileceği ve devlet yönetiminin hangi mekanizmalarla işleyeceği büyük bir çıkmaz hâline gelmişti. Kurtuluş Mücadelesi'nin olağanüstü şartlarında kurulan Meclis hükümeti sistemi, bakanların meclis tarafından ayrı ayrı oylanarak seçilmesini gerektirdiğinden, yeni kabinenin kurulmasını neredeyse imkânsız kılıyordu.

25 Ekim 1923 tarihinde İcra Vekilleri Heyeti'nin istifa etmesiyle birlikte mevcut kriz doruk noktasına ulaştı. Farklı isimler üzerinde uzlaşma sağlanamaması, başkentte derin bir siyasi belirsizliğe yol açtı. Mustafa Kemal Paşa, yaşanan bu tıkanıklığın ancak köklü bir rejim değişikliğiyle aşılabileceğini çok net bir şekilde görüyordu.

ÇANKAYA KÖŞKÜ’NDEKİ AKŞAM YEMEĞİ28 Ekim 1923 akşamı, Çankaya Köşkü'nde tarihin en kritik yemeklerinden biri gerçekleşti. Toplantıda İsmet Paşa, Kâzım Paşa, Fethi Bey, Kemalettin Sami Paşa, Halit Paşa, Fuat Bey ve Ruşen Eşref Bey gibi dönemin en önemli isimleri yer aldı.

Yemek esnasında Mustafa Kemal Paşa, ertesi gün Cumhuriyet'in ilan edileceğini açıkça ifade etti. Atatürk’ün daha sonra Nutuk adlı eserinde bizzat aktardığı üzere, bu tarihi an masadakilerle paylaşıldı ve nasıl bir yol izleneceğine dair stratejik bir program oluşturuldu.

Bu toplantı, halka açık bir duyurudan ziyade, en yakın çalışma arkadaşlarının ortak iradesini ve onayı alma sürecini temsil ediyordu. İSMET İNÖNÜ İLE GECE BOYUNCA SÜREN ÇALIŞMAYemekte alınan kararın ertesi gün Meclis'te hayata geçirilebilmesi için acilen anayasal düzeyde yasal düzenlemeler yapılması şarttı.

Mustafa Kemal Paşa ile İsmet İnönü, gece boyunca baş başa çalışarak 1921 Teşkilât-ı Esasiye Kanunu'nun bazı maddelerini değiştirecek kapsamlı bir kanun teklifi hazırladı. Hazırlanan taslağın merkezinde, devletin yönetim biçiminin resmen Cumhuriyet olarak tanımlanması yer alıyordu.

Anayasanın birinci maddesine “Türkiye Devletinin hükümet şekli cumhuriyettir.” hükmünün eklenmesi kararlaştırıldı. Yapılan bu yoğun hukuki mesai, ertesi gün Meclis kürsüsüne gelecek olan tarihi teklifin kusursuz bir şekilde yasalaşmasının zeminini hazırladı.29 EKİM’DE CUMHURİYET İLAN EDİLDİ29 Ekim 1923 sabahı Halk Fırkası grubunda yapılan çetin toplantılarda hükümet krizine çözüm arandı ve hazırlanan anayasa değişikliği teklifi Türkiye Büyük Millet Meclisi gündemine sunuldu.

Mecliste yapılan coşkulu ve tarihi görüşmelerin ardından tasarı kabul edildi ve Türkiye'nin yönetim biçimi resmen Cumhuriyet olarak tescillendi. Oylamanın hemen ardından Mustafa Kemal Paşa, oy birliğiyle Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk cumhurbaşkanı seçildi.

Bir önceki akşam Çankaya'daki masada kurulan hayal, Meclis kürsüsünden yükselen “Yaşasın Cumhuriyet!” sesleriyle gerçeğe dönüştü ve Türk milletinin kaderi sonsuza kadar değişti. SÖZÜN TARİHSEL ÖNEMİBu efsanevi cümlenin değeri, yalnızca bir inkılabın arifesinde sarf edilmiş olmasından değil, tıkanan bir sistemin nasıl cesurca aşılacağını göstermesinden gelmektedir.

Millî Mücadele boyunca egemenliğin kayıtsız şartsız millete verilmesi ilkesi, bu hamleyle kurumsal ve nihai kimliğine kavuşmuştur. Atatürk’ün Nutuk'ta anlattığı o unutulmaz Çankaya akşamı, liderlik vizyonunun ve doğru zamanda atılan kararlı adımların bir ulusun tarihini nasıl yeniden yazabileceğinin en somut kanıtı olarak bugün de akıllardadır.