1908 Paris Buluşmasında Osmanlı Hekimleri: Uluslararası Ürolojinin Kuruluş Yılları

Paris'te başlayan uluslararası buluşma

30 Eylül 1908'de Paris'te başlayan uluslararası üroloji kongresi, tıp tarihinde yeni bir uzmanlık alanının örgütlenme sürecinde önemli bir aşamayı temsil ediyordu.

Böbrek, mesane ve idrar yolları hastalıkları uzun yıllar genel cerrahinin çalışma alanı içerisinde değerlendirilmişti. Ancak 19. yüzyılın sonlarına doğru cerrahi tekniklerin, tıbbi cihazların ve klinik araştırmaların gelişmesi, bu hastalıkların daha özel bir bilgi birikimiyle ele alınmasını sağlamaya başlamıştı.

Paris'teki toplantı, farklı ülkelerden hekimlerin üroloji alanında ortak bir bilimsel yapı oluşturma çabalarının sonucuydu.

Kongrenin Osmanlı tıp tarihi bakımından dikkat çekici yönü ise İstanbul'dan hekimlerin de bu uluslararası oluşumda yer almasıydı.

Sağlık Bilimleri Üniversitesi'nden Ayhan Verit ve Ahmet Ürkmez ile Sedat Tellaloğlu'nun 2019 yılında yayımlanan tarihsel incelemesi, ilk uluslararası üroloji yapılanmasıyla ilişkili kayıtlarda üç Osmanlı hekiminin adını öne çıkarıyor.

Bu hekimler Tomasos Sgurdeos, André Antippas ve Leon Lacombe'du.

Osmanlı hekimlerinin uluslararası ürolojinin erken dönemindeki varlığı, imparatorluğun son yıllarında İstanbul'daki tıp çevreleriyle Avrupa'nın bilim merkezleri arasında kurulan ilişkilerin önemli örneklerinden biriydi.

Uluslararası Üroloji Birliği nasıl kuruldu?

Uluslararası ürolojinin örgütlenme tarihi, 1908'den bir yıl önceye uzanıyor.

yüzyılın sonlarında Paris, cerrahi ve idrar yolları hastalıklarının araştırılmasında önemli merkezlerden biri hâline gelmişti.

Bu dönemde Fransız hekim Félix Guyon, böbrek ve idrar yolları hastalıklarının ayrı bir uzmanlık alanı olarak gelişmesine öncülük eden isimler arasında bulunuyordu.

Paris'teki Necker Hastanesi çevresinde çalışan Alfred Pousson ve Ernest Desnos da farklı ülkelerdeki ürologların ortak bir bilimsel kuruluş altında toplanması düşüncesini destekliyordu.

Bu girişimler sonucunda 1907 yılında Paris'te Association Internationale d'Urologie adıyla Uluslararası Üroloji Birliği kuruldu.

Kuruluş sürecinde Félix Guyon başkanlık görevini üstlendi. Ernest Desnos ise genel sekreter olarak görevlendirildi.

Yeni örgütün amacı, farklı ülkelerde çalışan hekimler arasında bilimsel iletişimi geliştirmek, mesleki deneyimlerin paylaşılmasını sağlamak ve ürolojinin uluslararası düzeyde tanınmasına katkıda bulunmaktı.

Birliğin ilk kongresi 30 Eylül–3 Ekim 1908 tarihleri arasında Paris'te gerçekleştirildi.

Kongre başkanlığını, Küba doğumlu olup mesleki çalışmalarını Fransa'da sürdüren Joaquín Albarrán üstlendi.

Böylece 1907 yılında başlayan kurumsal yapılanma, 1908 kongresiyle uluslararası bir bilimsel buluşmaya dönüştü.

Osmanlı hekimleri uluslararası kayıtlarda

1908 Paris Kongresi'ni Osmanlı tıp tarihi bakımından önemli kılan unsurlardan biri, uluslararası örgütlenmenin ilk döneminde Osmanlı hekimlerinin de temsil edilmesiydi.

Verit, Ürkmez ve Tellaloğlu'nun tarihsel incelemesine göre ilk uluslararası komitenin 29 kişilik delege kadrosunda Osmanlı ürolojisini temsil eden Tomasos Sgurdeos bulunuyordu.

Aynı araştırmada İstanbul'dan André Antippas ve Leon Lacombe'un da Türkiye başlığı altında kongreye katıldığı belirtilmektedir.

Buradaki 29 kişilik sayı, kongreye katılan bütün hekimlerin toplamı olarak değerlendirilmemelidir. Araştırmada bu sayı, uluslararası komitenin delege kadrosuyla ilişkilendirilmektedir.

Dönemin kongre katılımcılığı ile uluslararası komite delegeliği ve dernek üyeliği farklı statüler taşıyordu. Bu ayrım, Osmanlı hekimlerinin bilimsel örgütlenmedeki yerini doğru değerlendirmek bakımından önemlidir.

Tomasos Sgurdeos: Osmanlı ürolojisinin temsilcisi

Tarihsel kaynaklarda Tomasos Sgurdeos veya Tomazos Sgourdeos biçiminde anılan hekim, İstanbul'da cerrahlık yapan Osmanlı hekimlerinden biriydi.

Sgurdeos'un adı, ilk uluslararası üroloji komitesinde Osmanlı temsilcisi olarak geçmektedir.

Dönemin İstanbul hastane çevreleriyle ilişkili olan Sgurdeos, genel cerrahinin içinde gelişmekte olan ürolojinin uluslararası mesleki yapılanmasında yer alan hekimler arasındaydı.

Bu temsil, Osmanlı İmparatorluğu'nda farklı topluluklardan yetişen hekimlerin Avrupa'daki bilimsel kuruluşlarla ilişki kurabildiklerini göstermesi bakımından önemlidir.

André Antippas: İstanbul'dan Paris'e

Osmanlı hekimleri arasında adı geçen ikinci isim André Antippas'tı.

Dönemin kayıtlarında İstanbul Şişli Hastanesi'nde cerrah olarak görev yaptığı belirtilen Antippas, 1908 Paris Kongresi'yle ilişkili katılımcılar arasında yer almaktadır.

Antippas'ın bu uluslararası buluşmayla ilişkilendirilmesi, Osmanlı cerrahlarının idrar yolları hastalıkları alanındaki gelişmeleri takip ettiklerini gösteren tarihsel kayıtlardan biridir.

O yıllarda üroloji henüz bugünkü anlamıyla bütünüyle bağımsız bir uzmanlık alanı hâline gelmediği için, alandaki hekimlerin önemli bir bölümü cerrahi kökenliydi.

Leon Lacombe: Kayıtlarda adı bulunan üçüncü hekim

İstanbul'dan uluslararası üroloji çevresine katıldığı belirtilen üçüncü isim Leon Lacombe'du.

Verit ve çalışma arkadaşlarının araştırmasında Lacombe'un adı, Antippas ile birlikte 1908 kongresine katılan hekimler arasında geçmektedir.

Bununla birlikte Lacombe'un mesleki yaşamı, görev yaptığı kurumlar ve kongredeki bilimsel faaliyetleri hakkında erişilebilir tarihsel bilgiler sınırlıdır.

Bu nedenle Lacombe'un kongrede belirli bir bildiri sunduğu veya herhangi bir bilimsel görüşü savunduğu yönünde kesin bir değerlendirme yapmak mümkün değildir.

Onun tarihsel önemi, mevcut kayıtların ortaya koyduğu uluslararası katılımıyla sınırlı biçimde değerlendirilmelidir.

Osmanlı ürolojisinde yalnızca üç isim yoktu

1908 yılıyla ilişkili uluslararası üroloji kayıtları, Osmanlı İmparatorluğu'ndaki hekimlik çevrelerinin üç isimle sınırlı olmadığını gösteriyor.

Üroloji tarihçisi Vural Solok'un 2010 yılında Türk Üroloji Dergisi'nde yayımlanan araştırmasında, uluslararası üroloji örgütüyle ilişkili Osmanlı hekimleri arasında Cemil Paşa, Alexander Kamburoğlu Paşa, Andon Nafilyan Paşa, Apostolos Psaltoff ve Alexander Zambaco Paşa'nın da isimleri bulunuyor.

Bu hekimler İstanbul ve İzmir'deki farklı tıp kurumlarında görev yapıyordu.

Kaynaklarda adlarının geçmesi, hepsinin kongrede bilimsel sunum yaptığı anlamına gelmez.

Bununla birlikte söz konusu liste, Osmanlı İmparatorluğu'nun son döneminde ürolojinin birden fazla hastane ve hekim çevresinde ilgi gördüğünü ortaya koymaktadır.

Cemil Topuzlu Paşa ve modern cerrahinin gelişimi

Osmanlı'dan Cumhuriyet dönemine uzanan cerrahi ve üroloji tarihinin önemli isimlerinden biri Cemil Topuzlu Paşa'ydı.

1866 yılında İstanbul'da doğan Cemil Paşa, modern cerrahi eğitiminin Osmanlı tıp kurumlarında gelişmesinde etkili oldu.

Avrupa'daki tıp eğitimini ve cerrahi uygulamalarını takip eden Cemil Paşa, İstanbul'daki cerrahi öğretiminin modernleşmesine katkı sağladı.

1909 yılında gerçekleştirilen tıp eğitimi düzenlemeleri sırasında cerrahi ve üroloji alanlarıyla ilişkili akademik görevler üstlendi.

Verit ve çalışma arkadaşlarının araştırmasında, dönemin cerrahi kliniğinde bulunan 20 yataktan dördünün üroloji hastalarına ayrıldığı bilgisi yer almaktadır.

Bu düzenleme, ürolojinin genel cerrahi içerisindeki konumunu göstermesi bakımından dikkat çekicidir.

İdrar yolları hastalıkları henüz tamamen bağımsız bir klinik yapılanmaya kavuşmamış olsa da bu hastalar için belirli bir yatak kapasitesinin ayrılması, uzmanlaşma yönündeki kurumsal gelişmelerin örneklerinden biridir.

Andon Nafilyan Paşa ve Osmanlı bevliye eğitimi

Osmanlı ürolojisinin erken döneminde öne çıkan diğer bir isim Andon Nafilyan Paşa'ydı.

1831 yılında İstanbul'da doğan Nafilyan Paşa, tıp eğitimini Paris'te sürdürdü.

1862 yılında mesane ile vajina arasındaki fistüllerin cerrahi tedavisi üzerine bir doktora tezi hazırladı.

İstanbul'a döndükten sonra askerî tıp kurumlarında görev yaptı ve idrar yolları hastalıklarına ilişkin eğitim faaliyetlerinde bulundu.

Nafilyan Paşa'nın çalışmalarına ilişkin dikkat çekici kayıtlardan biri, 16 Mart 1877 tarihinde mesane taşlarının cerrahi yöntemle çıkarıldığı vakalara ilişkin sunumudur.

Bu bilgi, Osmanlı Tıp Cemiyetinin 50. yılı için hazırlanan tarihsel kayıtlara dayanan Vural Solok'un araştırmasında aktarılmaktadır.

Nafilyan Paşa'nın Uluslararası Üroloji Birliğinin erken dönem üyeleri arasında bulunması, Osmanlı tıp çevrelerinin Avrupa'daki mesleki örgütlenmelerle ilişkilerini göstermektedir.

Onun bilimsel faaliyetleri, Osmanlı ürolojisinin yalnızca 1908 Paris Kongresi'yle başlayan bir gelişme olmadığını da hatırlatmaktadır.

Üroloji neden genel cerrahiden ayrılmaya başladı?

yüzyıl boyunca böbrek ve idrar yolları hastalıklarının tedavisi büyük ölçüde genel cerrahinin uygulama alanı içerisindeydi.

Mesane taşları, idrar yapma güçlüğü, üretra darlıkları ve böbrek hastalıkları gibi sorunlar, dönemin cerrahları tarafından değerlendirilmekteydi.

Ancak tıbbi teknolojinin gelişmesiyle birlikte bu hastalıkların tanı ve tedavisinde yeni olanaklar ortaya çıktı.

Anestezinin cerrahi uygulamalarda yaygınlaşması, antisepsi ve asepsi ilkelerinin benimsenmesi, cerrahi girişimlerin güvenliğini artıran önemli gelişmeler arasındaydı.

Özellikle sistoskopi teknolojisinin ilerlemesi, mesane içinin doğrudan incelenmesini mümkün kıldı.

Böylece idrar yolları hastalıklarının değerlendirilmesi yalnızca hastanın yakınmalarına ve cerrahın fizik muayene bulgularına dayanmak zorunda kalmadı.

Endoskopik inceleme yöntemleri, böbrek ve mesane fizyolojisine ilişkin araştırmalar ve yeni cerrahi teknikler, ürolojinin kendine özgü bir klinik bilgi alanı oluşturmasına katkı sağladı.

Paris'te uluslararası bir üroloji örgütünün kurulması ve kongre düzenlenmesi, bu bilimsel ve mesleki uzmanlaşmanın kurumsal yansımalarından biriydi.

Osmanlı tıbbının çok kültürlü yapısı

1908 Paris Kongresi'yle ilişkili Osmanlı hekimlerinin kimlikleri, imparatorluğun son dönemindeki tıp dünyasının çok kültürlü yapısını da ortaya koymaktadır.

İstanbul'da Müslüman, Rum, Ermeni ve farklı topluluklardan yetişen hekimler çeşitli hastanelerde, askerî sağlık kurumlarında ve eğitim kuruluşlarında görev yapıyordu.

Bu hekimlerin bir bölümü eğitimlerinin tamamını veya belirli aşamalarını Avrupa'da gerçekleştiriyordu.

Fransa'daki tıp okulları ve hastaneler, Osmanlı cerrahlarının bilimsel ilişkiler geliştirdiği merkezler arasındaydı.

Verit ve çalışma arkadaşlarının incelemesinde, 1908 yılıyla ilişkilendirilen dokuz kişilik Osmanlı üroloji çevresinin yedi üyesinin gayrimüslim topluluklardan geldiği belirtilmektedir.

Bu bilgi, dönemin tıp kurumlarında farklı topluluklardan hekimlerin üstlendiği rolleri göstermesi bakımından önemlidir.

Ancak Osmanlı devletine bağlı bir hekimin uluslararası kayıtlarda Türkiye veya Osmanlı temsilcisi olarak geçmesi, onun günümüzdeki milliyet kavramlarıyla doğrudan tanımlanmasını gerektirmez.

Bu ayrım, Osmanlı hekimlerinin uluslararası bilim dünyasındaki yerini değerlendirirken özellikle dikkate alınmalıdır.

Türkiye'de ürolojinin kurumsallaşması

Osmanlı İmparatorluğu'nun son döneminde cerrahi içerisinde gelişmeye başlayan üroloji, Cumhuriyet'in kuruluşundan sonra daha belirgin bir uzmanlık kimliği kazandı.

Tıp fakültelerindeki eğitim faaliyetleri, hastanelerdeki klinik yapılanmalar ve uzman hekimlerin yetişmesi bu sürecin başlıca unsurlarıydı.

Türk Üroloji Derneğinin resmî tarihçesine göre 23 Ocak 1933 tarihinde İstanbul'da bir araya gelen hekimler, Türk Üroloji Cemiyetini kurdu.

Kuruluş, ürolojinin Türkiye'deki bağımsız mesleki örgütlenmesi açısından önemli bir aşamaydı.

Cemiyetin ilk başkanı Behçet Sabit Erduran oldu.

Böylece 1908 yılında uluslararası bilimsel örgütlenmeyle ilişki kuran Osmanlı hekimlerinin temsil ettiği erken dönemden, Cumhuriyet yıllarında bağımsız mesleki kuruluşların geliştiği yeni bir aşamaya geçildi.

Bununla birlikte Türkiye'deki ürolojinin bütün kurumsal gelişimini 1908 Paris Kongresi'nin doğrudan sonucu olarak değerlendirmek doğru değildir.

Uluslararası bilimsel ilişkiler, tıp eğitiminin yeniden düzenlenmesi, hastane yapılanmaları ve yerel hekimlerin çalışmaları bu gelişimin farklı unsurlarıydı.

1908 Paris Kongresi'nin tıp tarihindeki önemi

1908 Paris Kongresi, modern ürolojinin uluslararası örgütlenme tarihindeki önemli dönüm noktalarından biridir.

Kongreyi Osmanlı tıp tarihi bakımından dikkat çekici kılan, İstanbul'da görev yapan hekimlerin bu erken uluslararası yapılanmanın kayıtlarında bulunmasıdır.

Tomasos Sgurdeos'un delegeliği, André Antippas ve Leon Lacombe'un katılımına ilişkin bilgiler ve diğer Osmanlı hekimlerinin uluslararası dernek üyelikleri, imparatorluğun son döneminde tıp alanındaki bilimsel ilişkilerin yalnızca ülke sınırları içerisinde kalmadığını göstermektedir.

Bu ilişkiler aynı zamanda modern tıp tarihinin tek bir ülkenin veya tek bir bilim merkezinin faaliyetlerinden ibaret olmadığını hatırlatmaktadır.

Osmanlı'nın farklı topluluklarından yetişen hekimler, İstanbul ve İzmir'deki hastanelerde çalışırken uluslararası bilimsel çevrelerle de bağlantılar kurabiliyordu.

Paris'teki 1908 buluşması, Türkiye'de ürolojinin daha sonra geçireceği kurumsal dönüşümün tek nedeni değildi. Ancak Osmanlı hekimlerinin uzmanlık alanlarının uluslararası düzeyde şekillendiği bir dönemde bilimsel örgütlenmeye katıldıklarını belgeleyen önemli bir tarihsel örnekti.

Bugün üroloji tarihi incelenirken bu hekimlerin adlarının yeniden hatırlanması, yalnızca geçmişteki bir kongreye katılımın kayda geçirilmesi anlamına gelmiyor.

Aynı zamanda modern Türk tıbbının oluşumunda farklı kültürlerden gelen hekimlerin, hastanelerin ve uluslararası bilimsel ilişkilerin oynadığı rolün daha iyi anlaşılmasına katkı sağlıyor.

Kaynaklar

1. Verit A, Ürkmez A, Tellaloğlu S.