Elif Derviş ile Uyuşma üzerine: Kaybın bilinçdışı durakları
Roman, adını aldığı “uyuşma” kavramını ölüm karşısında hissedilen bir şaşkınlık ve kavrayamama hali olarak ele alıyor. Temelde bir yas ve yolculuk öyküsünü anlatıyor. Valhaf adlı karakterimiz önce oğlunu, ardından karısını kaybediyor.
Okurken bu yolculuğun Valhaf’ın zihninde mi yoksa alternatif bir dünyada mı yaşandığını ilk etapta irdelemesem de ilerleyen süreçte bunu, yas sürecinin inşa ettiği alternatif bir dünya olarak yorumluyorum. Elif Derviş yaşananları simgeleştirip bu yas sürecini içsel monologlara yahut psikolojik tahlillere gerek dahi duymadan okuyucuyu Valhaf’ın acısıyla özdeşleştireceği bir yerden aktarıyor.
Freud (1917), yas ile melankoliyi aynı metinde benzer yanlarını karşılaştırarak ele alır. Yas süreciyle melankoliyi (yani depresyonu) ayırt etmek ilk bakışta güçtür. Klokhel ile olan “Unutuş” bölümünde Valhaf’ı, tam da melankolik birinden duyabileceğimiz bir söylemle buluruz: “Kimseye yardım falan etmek istemiyorum ben… kendime ne hayrım var ki başkasına olsun.” (s.
42) Melankoli ile yas arasındaki temel ayrımlardan biri, melankolik kişinin özsaygısının da bozulmaya uğramasıdır. Valhaf, ölüm karşısında bir anlam kaybıyla yüzleşirken; bilge adam arketipiyle eşleştirebileceğimiz Klokhel, öylesine yaşamamak gerektiğinden ve hayatın her haline saygı duymaktan söz eder.
Burada akla Rilke’nin “Hayatın her duruma hakkı vardır” dizesi geliyor; yani ölümü de yaşamın bir hakkı olarak görmek ve ölümsüz bir yaşamın olamayacağını kavramayı istemek. Uyuşma romanında, tıpkı gerçek yasta olduğu gibi kayıp net bir ölüm ve ayrılıktır; oysa melankolide kaybımızın ne olduğunu genellikle tam olarak bilemeyiz.
Dolayısıyla Valhaf’ın acısı görünürde net bir kayba dayansa da bu kayıpla birlikte asıl neyi kaybettiğini bilememesi de pekâlâ mümkündür.
Uyuşma romanında yaratılan bu kayıp duygusunun sizdeki yeri nedir, nereden gelmektedir?
Kayıp hepimizin yaşadığı bir deneyim; irili ufaklı, çok ciddi olan veya olmayan şekillerde hepimiz hayatımızın bir noktasında onunla karşılaşıyoruz. Ama dürüst olmak gerekirse, romandaki gibi büyük bir kayıp duygusunu kendi hayatımda hiç yaşamadım, kimse için de dilemem.
Bu kitabı yazarken önceden belirlenmiş bir amacım veya hedefim yoktu; genelde benden o an ne çıkıyorsa ona bakmaya çalışıyorum. Kayıp duygusunu anlayabilmek için mutlaka çok büyük trajediler yaşamamız gerektiğini düşünmüyorum.
Elbette bu kitaptaki gibi büyük kayıplar yaşayanları ‘tamamen anladım, acılarını dibine kadar hissettim’ gibi bir iddiam olamaz, bu haddim de değil.
Ancak şunu gözlemliyorum: Bir cenazeye gittiğimizde, vefat eden kişiyi tanımasak bile yakın arkadaşımızın acısına ortak olur, çok üzülür ve ağlarız. Aslında o anlarda bu kaybı kendi ailemizle özdeşleştirerek, bir gün bizim de bunu yaşayabileceğimiz düşüncesiyle o acıyı derinden hissediyoruz.
Galiba cenazelerde giden kadar, gitme ihtimali olanlara da ağlıyoruz; sanırım kitaptaki duygu biraz buradan beslendi. İlginç bir şekilde, kitabı bitirmeye yaklaştığım dönemde babam ciddi bir rahatsızlık geçirdi. Kitaba başlamamla bir ilgisi olmasa da teslim etmeden hemen önce o korkuyu yakinen hissetmemin yazılışına ve bitişine mutlaka bir etkisi olmuştur.
Siz ne kadar planlarsanız planlayın, dışarıdan gelen bir etkilenme kitabın kendi kendine farklı bir yöne evrilmesine neden olabiliyor. Nihayetinde bu yoğun kayıp duygusu sadece ölümle değil; büyük ayrılıklar ve kopuşlarla da hayatımıza girebiliyor.
Ölümle kıyaslanamaz belki ama hissedilen o derin acı, isyan ve anlayamama hali aslında aynı yas duygusuna işaret ediyor.
Önceki sorumun yanıtını da içerebileceğini hissettiğim bir yerden soruyorum. Her yazarın farklı bir yaratım süreci oluyor, kimi ne anlatacağına önceden karar veriyor ince ve titiz planlarla ilerliyor, kimi ne yazacağını dahi bilmeden başlıyor yazmaya. Uyuşma nasıl bir yazma sürecinin ürünü?
Uyuşma benim için çok ilginç bir süreçti. Yaklaşık on sene önce; uzaklarda bir balıkçı köyünde yaşayan, çekik gözlü, siyah saçlı, beyaz tenli Uzak Doğulu bir adamın hikâyesi gibi başladı. Fakat ortaya çıkışı ilk etapta bir balıkçı olarak değil, sadece bir ‘dip oda’ fikriyle oldu.
Hatta bu, benim için kitabın ilk adıydı. Yıllardır yaşadığım evimin gerçekten en dibinde yer alan, sadece çamaşırların biriktiği ve ütü beklediği darmadağın bir oda var. Romanı yazmaya başladığımda; sabahın köründe, ev ahalisi uyanmadan o en sessiz zamanda kalkıp o çamaşırların yanına kıvrılarak yazıyordum.
Uyuşma’daki Beyaz Ev’de Valhaf’ın kaldığı odanın giriş kapısının karşısında yer alan ve bir yere açılmayan o kapı, tamamen bizim evdeki o odanın balkon kapısına bakarak ortaya çıktı. Dolayısıyla ilk başlangıç, bir yere açılmayan bir kapı fikriyle şekillendi.
Başlangıçta ne anlatmak istediğimi tam olarak bilmeyerek yola çıktım. Seneler sonra, roman olmasını istediğim bu metne geri döndüm. Konu çok dallanıp budaklandığı ve kafamda birkaç kitaba genişleyebilecek fikirler canlandığı için ilk başta toparlamakta çok zorlanmıştım.
O sıralar katıldığım bir atölyede, hocamın yönlendirmeleriyle hikâyeyi nasıl sınırlandıracağımı keşfettim ve kabataslak bir çatı oluşturdum. Derslerde öğretilen o klasik giriş, gelişme ve sonuç matematiğiyle kaba bir plan yaptım.
Ancak yazmaya oturduğum anda o çatının içi genişliyor; bir sürü şey atılıp ekleniyor ve süreç tamamen organik ilerliyor. Hatta başlangıçta belirlediğim son bile değişti. Ben bu konuda akışa çok güvenen bir insanım; çünkü yazarken hiç öngörmediğim, tahmin etmediğim şeyler çıkıyor.
Uyuşma, çok uzun zamana yayılan, çok farklı bir yerden çıkıp başka bir şeye evrilen ve bu evrilmeye izin verdiğim bir sürecin ürünü oldu. Bu on yıllık süreçte kendi hayatımda olup bitenlerin de Valhaf’ın hikâyesiyle doğrudan bağlantısı vardı.
Dışarıdan bakıldığında, hayatını bilmediğim bir balıkçının, evladını ve karısını kaybedip yollara düşen bir erkek karakterin hikâyesi benimle çok bağlantısız görünebilir. Ancak hepimizin gizli bağlarla birbirimize bağlı olduğuna ve kolektif bilince çok inanıyorum.
Dolayısıyla Uyuşma; çok uzun süren, beni hayatta besleyen olumlu ve olumsuz birtakım deneyimlerin ara ara etki ettiği bir süreçtir.
Romanın ikinci yarısında karşımıza çıkan sahnelerin, ilk başlangıç fikrini oluşturan kısımlar olduğunu anlıyoruz öyleyse. Uyuşma’nın da ilk tohumunun o “dip oda” ve “bir yere açılmayan kapı fikri” olması, tam bir evreka anı sayılır.
O ilk ana gittiğinizde o kapı karşısında ne hissettiniz? O kapı üzerine düşünmeye başladığınız o ilk anda ne oldu?
O kapıyı düşündüğüm sırada Valhaf henüz ortaya çıkmamıştı; sadece bir adamın hikâyesi olacağını biliyordum. Belki o sırada kendim de yazma sürecinde olduğum için, kafamda çok az eşyası olan ufak bir odada çalışan, yazıp çizen bir erkek karakter canlanmıştı.
Odaya giriş kapısıyla arka balkon kapısının karşı karşıya denk geldiğini fark ettiğim an, arkasında hiçbir şey olmayan, sadece kapı görünümünde bir yer hayal ettim. O kapının arkasında Valhaf’ın çıkış yolunun olması ve hikâyenin bende başlaması çok daha sonra gerçekleşti.
İlk başta aklımda sadece yazı çiziyle uğraşan, kendini bir odaya kapatmış, masasının başında okuyup yazan bir karakter vardı. Tek bildiğim şey bu karakterin bir yolculuğa çıkacağıydı ama nasıl bir yolculuk olacağına dair hiçbir fikrim yoktu.
İç içe geçmiş iki kitap gibi, paralel evrenler gibi iki farklı hikâyenin aynı anda akması o dönem aklımdan geçmişti. Çok uzun zaman olduğu için galiba hatırladıklarım bu kadar.
“Valhaf bir balıkçı. “Sessiz Hikâyeler” adlı bölümde yaşlı adam, Valhaf’a karısı ölen bir denizcinin hikâyesini hediye ediyor; yani bir anlamda ona kendi hikâyesini yeniden sunuyor. Ancak dağın arkasından, ormanın içinden gelen Valhaf, “kitap” denen nesnenin ne olduğunu bile bilmemektedir.
Bu durum, yas sürecinde dünyaya yabancılaşan ve hayatla irtibatını koparan bir adamı çağrıştırır; öyle ki adını bile söyleyemez. Çünkü Valhaf’ın geldiği yer; “İnsanların birbirini çok konuşmadan anladığı, dağın ardındaki dünyayı hiç bilmeden yüz yıllardır aynı şekilde yaşadıkları bir köydü…hayat burada doğayla sonsuz uyum içinde akar, rüzgâra karşı yürünmez, okyanusla boğuşulmaz…” Fakat aynı zamanda Valhaf oğlunu bir fırtınada kaybetmiştir.
Oğlu denize inmiş ve karısı Anuyek yine oğlunu aramak için fırtınada yaralanmış ve ölmüştü. Rüzgâra karşı yürünmüyorsa bile Valhaf ilk defa yaşadığı bu köyü ölümle karşılaştığında terk eder ve denizin, dağların ötesindeki dünyaya geçer.
Deniz, yaratıcı metinlerde simgesel olarak çoğunlukla “öteki”ni işaret eder. Diğer yandan deniz ve doğanın kendisi, Valhaf’ın müdahale edemediği, çocuğunu ve karısını elinden alan dışsal bir düzlemi temsil eder. Ölümün bile “dalından düşen bir yapraktan” farksız görüldüğü bu köyü Valhaf, ancak yasını yaşayabilmek için terk eder.
Valhaf’ın geldiği ve kaybın yaşandığı köy; hayvanların birer rehber kabul edildiği, etlerinin yenilmediği, balıkların çiğnenmediği, savaştan kaçan ataların dağın arkasında yaşamaya başladıkları için yaban köylü isimlerini aldıkları, öldürmenin yasak olduğu bir dünya. Romanda karısını ve çocuğunu kaybeden adamın büyük bir çöküntü içinde yola çıkması ilginçtir.
Öyle ki uzun süreler yemek dahi yiyemez Valhaf fakat yola çıkmıştır bir kere. Bulunduğu yerden gitmelidir. Kendine bakacak gücü yoksa da yola çıkmak bundan önce gelmiştir. Yasını, yabancılaşmasını, melankolisini yolculuk içinde erittiğini düşünmek pekâlâ mümkünse de tam aksine bu yolculuğu garipsemek de mümkündür.”
Bence Valhaf ne yapacağını bilmediği için yola çıktı. Valhaf’ın hikâyesinde o çaresizlik hissi bende çok yoğundu. Ölümün çok doğal karşılandığı, tabiatı gereği herkesin öleceğinin kabul edildiği bir köyde yaşayan Valhaf, hayatında ilk defa ne yapacağını bilemez hale geliyor.
Eve girme sebebi, her sabah balığa çıkma amacı, yani yaşam amacı bir anda yok oluyor. Okurdaki yansıması nedir bilemem ama bendeki hissiyat, o acıyla nasıl baş edeceğine dair hiçbir fikri olmadığından, çaresizlikten kendini yollara vurduğu yönünde. Kendisine sorsak ne derdi, onu ben de bilmiyorum.
“‘Sudan Gelen’ adlı bölümde yaşlı adam, aç olan Valhaf’a pişmiş balık ikram ederken balıklar hakkında şöyle der: “Balıklar bizim koruyucu su ruhlarımız. Onları yemeyiz, sadece yutup bize güçlerini geçirmelerini sağlarız.
Denizdeyken korunmak için.” (s. 56) Balık, yaratım ürünlerinde fallik bir nesne olarak karşımıza çıkar. Balığı koruyucu olarak atamak ve onu çiğnememek. Gücü kabul etmek ve onu çiğnememek. Böylece ötekinin kurallarının olduğu yerde yani denizde korunmak.
Bu durum, ilk oral ihtiyaçların karşılandığı ve bebeğin henüz dişleri olmadan beslendiği dönemi de hatırlatır: Çiğnemeden yutmak. Metinde “yememek” ve “yutmak” arasında net bir ayrım yapılarak kendine katma eylemi vurgulanır.
Melanie Klein (1946), bebeğin memeyi ısırdığı dönemde hem anneyi “parçalama” hem de “kötü bir şey yapmış olma” fantezisine kapıldığından, saldırgan dürtüler ile sevgi ve düşmanlığın iç içe geçtiğinden söz eder. Bebek, memeyi çiğneme eylemini bilinçdışı düzeyde anneye zarar verme olarak deneyimler.
Dolayısıyla bu sahnede denizin balıklarını çiğnememek, söz konusu suçluluk ve saldırganlık fantezilerinden bir kurtulma imgesi olarak okunabilir. Sahnenin devamında yaşlı adamın balık başlarını kedilere ayırdığını duyan Valhaf, “…balığın başı gözleriyle birlikte suya geri atılır ki suda diğer yardımcı ruhları bulup tekrar büyüyebilsin…” (s.
58) der. Balığın başı gözleriyle birlikte kutsaldır; bakış yok edilmez, yani kurallar çiğnenemez.”
Yaratım sürecinizde sürreal öğelerin ortaya çıkışı üzerine ne dersiniz? Balıkla ilgili bölümleri yazma süreciniz nasıl gerçekleşti?
Sürreal öğeleri çok seviyorum. Çocukluğumdan beri, başta Dali olmak üzere sürrealizmle ilgilenen sanatçılara büyük hayranlık duymuşumdur. Hayal gücüne hiçbir gem vurmadan ortaya çıkmasına izin vermek; dışarıdan bakıldığında saçma sapan ya da tuhaf görünen öğelerin bir araya gelerek okuyucuda belli çağrışımlar sunan bir bütünlük oluşturması beni her zaman etkilemiştir.
Ölüm ve kayıp gibi ağır konuları bu şekilde işlediğimde daha rahat yazabiliyorum. Öbür türlü, sosyal gerçekçi ve dramatik bir tarzda yazmaya çalışırsam bu süreç benim için bir keyiften ziyade acıya dönüşüyor. Elbette bunu yapanlar var ve çok kıymetli, ama ben biraz daha kendi hayal dünyamda kaybolmayı seviyorum.
Balıkla ilgili bölümlere, balığın kafasını yememeleri gibi detaylara gelirsek; bu muhtemelen benim uzun süredir etyemez ve vejetaryen olmamın etkisi, hani onun oraya dahil olması. Tabii ki bunu metne ‘ben vejetaryenim’ diye bilinçli bir şekilde, kendimi anlatmak amacıyla koymadım.
Bunun zorlama bir yöntem olduğunu düşünüyorum. Ancak bu bir yapbozsa; canlılara kendi canları kadar saygı duymanın ve tabiatla bir olmanın bu kadar belirgin olduğu bir köy ortamına bu detay çok uygun düştü. Bunu hissiyat olarak derinden duyumsadığım için hikâye o şekilde gelişti.
Balıkla ilgili sembollerin okuyucu tarafından nasıl algılanacağı veya hayatıyla nasıl bir bağlantı kuracağı tamamen okurla ilgilidir. Kitap bittiği anda benden çıkıyor. Yüz kişi okuyup yüz farklı şey anladıysa hepsi kabulümdür.
Benim buna bir şey deme hakkım yok; çünkü o artık yaratılmış bir şeydir ve kimde ne çağrışım yapıyorsa o kişi için doğrudur.
“Bir diğer sürreal sahne ise karısı ve oğlunun ölümünden sonra Valhaf’ın ölü bedenleri ormana götürüp bir geyikle karşılaştığı bölümdür. Valhaf ölüleri gömmez, onları geyiğin boynuzlarına takar ve geyik ormanda kaybolur.
Ölülüler gömülmez çünkü Valhaf’ın yaşadığı dünyada ‘İnsan, hayvan, bitki, su, hava, taş, toprak. Hepsi birdi.’”
Geyik-boynuzlar-ölü bedenler. Size neleri çağrıştırıyor?
Şu an sorduğun için üzerinde düşünüyorum; bana çok sakin bir gücü çağrıştırıyor. Geyikleri zaten çok severim; ormanda uzaktan bakan, çok az ayak sesiyle dolaşan ve bir anda beliren ya da kaybolan büyüleyici canlılardır.
Günde en fazla 3 kritik gelişme. Bildirim kirliliği yok, anında bilgi.
Kategori: Kültür-Sanat
Yayın: 19 Kasım 2026 07:48 · Kaynak: edebiyathaber.net