Yeni Hal Yasası

Türkiye’de sebze ve meyve fiyatları hem üreticinin kazancını hem de tüketicinin alım gücünü doğrudan etkileyen en önemli ekonomik sorunlardan biri olmaya devam ediyor. Tarlada düşük fiyatla satılan bir ürünün market raflarında çok daha yüksek fiyatlarla tüketiciye sunulması, tarımsal üretim kadar pazarlama ve dağıtım sisteminin de yeniden ele alınmasını zorunlu kılıyor.

Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne gelmesi beklenen yeni Hal Yasası, bu soruna çözüm üretmek ve tarım ticaretinde daha şeffaf bir yapı oluşturmak amacıyla gündeme geliyor. Düzenlemenin temel hedefleri arasında üretici ile tüketici arasındaki aracı zincirini kısaltmak, tarımsal kooperatifleri güçlendirmek, yerli ürünlerin pazardaki payını artırmak, kayıt dışılıkla mücadele etmek ve toptancı hallerini modernize etmek bulunuyor.

Ancak asıl başarı, mevzuatın değişmesinden çok, üreticinin daha fazla kazanması ve vatandaşın gıdaya daha uygun fiyatlarla ulaşmasıyla ölçülecek. Üreticinin pazarlık gücü artırılacakYeni düzenlemenin önemli başlıklarından biri, çiftçilerin ürünlerini daha az aracıyla pazarlayabilmesi.

Özellikle küçük ölçekli üreticiler, lojistik, depolama, paketleme ve pazarlama olanaklarının sınırlı olması nedeniyle ürünlerini büyük market zincirlerine doğrudan ulaştırmakta zorlanıyor. Bu durum, üreticinin fiyat belirleme gücünü azaltırken tüketicinin ödediği bedelin yükselmesine de zemin hazırlıyor.

Kamuoyuna yansıyan hazırlıklar kapsamında tarımsal kooperatiflerin yaygınlaştırılması ve üreticilerin birlikte hareket etmesinin teşvik edilmesi öne çıkıyor. Türkiye’deki 8 bin 933 tarımsal amaçlı kooperatifin sayısının kısa vadede iki katına çıkarılması hedefi de bu yaklaşımın bir parçası olarak gündeme geliyor.

Ancak kooperatif sayısının artması tek başına yeterli değildir. Bu kuruluşların profesyonel yönetim, soğuk hava deposu, paketleme tesisi ve güçlü dağıtım ağlarıyla desteklenmesi gerekir. Üreticiler ürünlerini toplu olarak pazarlayabilir, nakliye maliyetlerini paylaşabilir ve büyük alıcılar karşısında daha güçlü bir konuma gelebilirse gelirlerinde kalıcı iyileşme sağlanabilir.

Marketlerde yerli ürünün payı artacak mı? Yeni Hal Yasası kapsamında tartışılan bir diğer konu, marketlerde yerli sebze ve meyve satışının artırılmasıdır. Muz, sarımsak ve limon gibi ürünlerde dönemsel olarak gündeme gelen ithalat baskısına karşı kota tedbirleri ve yerli üretimi destekleyici uygulamalar üzerinde duruluyor.

Yerli ürünlere raflarda daha fazla yer ayrılması ve üreticiyi destekleyen vergisel teşvikler de gündemdeki başlıklar arasında bulunuyor. Yerli üretimin güçlendirilmesi, tarımsal istihdamın korunması ve çiftçinin pazara erişiminin kolaylaştırılması açısından önemlidir.

Bununla birlikte ithalat kotaları belirlenirken iç piyasanın arz durumu dikkatle değerlendirilmelidir. Üretimin yetersiz kaldığı dönemlerde ithalatın aşırı sınırlandırılması, ürün fiyatlarının yükselmesine neden olabilir.

Dolayısıyla üreticiyi korumak ile tüketicinin uygun fiyatlı gıdaya ulaşmasını sağlamak arasında dengeli bir politika izlenmelidir. Dijital takip ve kayıt dışılıkla mücadeleDüzenlemenin önemli ayaklarından birini de toptancı hallerinin modernizasyonu ve Hal Kayıt Sistemi'nin daha etkin kullanılması oluşturuyor.

Ürünlerin üretim noktasından satış yerine kadar izlenmesi, stok bilgilerinin düzenli tutulması ve fiyat hareketlerinin kayıt altına alınması, tarımsal ticarette şeffaflığı artırabilir. Bu sistem sayesinde ürünün hangi aşamada, hangi maliyetlerle el değiştirdiği daha iyi anlaşılabilir.

Kayıt dışılığın ve vergi kayıplarının azaltılması da kamu gelirlerine katkı sağlayabilir. Ancak dijital kayıt sistemi tek başına fiyatları düşürmez. Etkili denetim, düzenli veri analizi ve mevzuata aykırı işlemlere karşı uygulanabilir yaptırımlar gereklidir.

Gıda enflasyonuyla mücadelede tek başına yasa yeterli mi? Vatandaş açısından en önemli soru, yeni düzenlemenin sebze ve meyve fiyatlarını düşürüp düşürmeyeceğidir. Aracı sayısının azaltılması, nakliye ve depolama maliyetlerinin düşürülmesi, ürün kayıplarının önlenmesi ve rekabetin güçlendirilmesi fiyatlara olumlu yansıyabilir.

Fakat akaryakıt, işçilik, gübre, enerji, sulama ve ambalaj giderleri de nihai fiyatı belirleyen unsurlar arasında yer alıyor. Bu nedenle Hal Yasası'nın tarım politikalarının tamamlayıcısı olarak değerlendirilmesi gerekir.

Planlı üretim, çiftçinin finansmana erişimi, sulama yatırımları, soğuk zincir altyapısı ve tarımsal lojistik birlikte geliştirilmediği sürece kalıcı fiyat istikrarı sağlamak güç olacaktır. Üretim fazlasının tarlada kalması veya depolanamadığı için çürümesi hem çiftçinin gelirini azaltıyor hem de ülke kaynaklarının israf edilmesine yol açıyor.

Ayrıca üreticinin eline geçen fiyat ile tüketicinin ödediği fiyat arasındaki farkın hangi aşamalarda oluştuğu düzenli biçimde açıklanmalıdır. Vergi teşviklerinin tüketiciye yansıyıp yansımadığı da izlenmelidir. Böylece piyasa müdahaleleri varsayımlara değil, somut verilere dayanabilir.