Romantika, İzmir ve Sermayenin Yapılanma Biçimleri | Murat Narcı

İzmir’de M. Melih Güneş’in büyük emeğiyle var ettiği “Romantika: Bir Ömrün Seyrüseferi” sergisi Nâzım’a, 1925 yılına ve sermayenin konumlanışına dair çeşitli soruları akla getirmekte. Melih Bey son derece titizlikle çalışıp Nâzım’a dair harikulâde bir sergi yaratmış.

Ellerine sağlık. Bugüne kadar Nâzım’ı sergileyen pek çok çalışma gördüm. Ancak bu kadar kapsamlı bir çalışmaya rastlamamıştım. Her adımda yeni bir fotoğraf, bir evrak, eşya çıkıyor karşınıza. Nâzım’ı hikâye etmek elbette kolay iş değil.

1902-1963 yılları arasında doğumundan ölümüne dek onlarca şehir, yer, insan ama 1921’den beri tek bir düşünce. Bu anlamda Nâzım’ın fragmanlara ayrılması belli açılardan hem oldukça güç hem de bir o kadar kolay. Bir insanı kesitler üzerinden anlatmak hele bu Nâzım’ın hiçbir kesite sığdırılamaz yaşamıysa başlı başına bir iş.

Melih Bey bunu çok iyi başarmış. Nâzım’ı hikâyesini olabildiğince geniş bir ilişkiler ve disiplinler ağında sunabilmiş.

Gelelim yer tercihine. Şairin 1962’de kaleme aldığı Romantika, diğer adıyla Yaşamak Güzel Şey Be Kardeşim adlı romanı 1925 yılında Nâzım’ın tevkifattan ve İstiklâl Mahkemesi’nden kurtulmak için İzmir’e gelmesini, diğer bir şekilde bu şehirde örgütlenmeyi izlemek ve raporlamak adına buraya intikalini ele alıyor.

Roman oldukça ilginç meseleler barındırıyor. Hepsini burada ele almak mümkün değil. Ancak bunlardan en önemlisi İzmir’in zamansal ve mekânsal konumlanışına dair ömrünün son demlerinde mücadeleden hiç vazgeçmemiş bir şairin hafıza merkezine dönüşmesi.

Hâl böyle olunca zaman ve mekân da Nâzım gibi sürekli yer değiştiriyor. İzmir başka şehirler nezdinden zamansal ve mekânsal bir kavşak işlevi görüyor. Genelde İstanbul-Batum-Moskova-Paris hattını birbirine bağlayan bir geçiş alanı.

Şair için kendi kişisel tarihinde İzmir bir axe-historique olarak karşımıza çıkıyor. Bu tarihsel aksta ilerleyen hafıza şairin ömrünün çeşitli şehirlerini İzmir’de gizlendiği kulübede derleyip tanıdığı kişileri burada hayali olarak misafir ediyor.

Bu yüzden Nâzım için keder ve umutla dolu bir yaşta İzmir’i hatırlamak ömrünün bütün şehirlerini hatırlamaktan farksız: İstanbul’u, Moskova’yı, Paris’i. Hatta Bolu, Batum, Harkov da dahil.

Romanda karakterimiz Ahmet matbaa faaliyetleri için bu saklandığı kulübenin zemininde bir çukur kazmaya başlıyor. Sembolik anlamda şairin bilinçdışına açılabilecek bu imge aynı zamanda Türkiye komünist tarihine dair de son derece belirgin izleri barındırmakta.

Hatta ve hatta bugün İzmir’de sermayenin yapılanmasına dair olası göndermeleri de işaretlemekte. Bu şimdilik burada dursun. Bu sırada Ahmet’in gündüzleri dışarı çıkması örgüt tarafından yasaklanmış. Aranıyor çünkü. Ancak uzun zaman içeride kalmanın getirdiği korkunç can sıkıntısıyla bir gün dışarı çıkıyor ve Nâzım’ın muzipliği burada başlıyor.

Günlerce içerde kalmanın acısını çıkarmaya çalışan karakter çeşme başında, sonradan kuduz olduğuna dair yoğun bir şüpheye kapılacağı, köpek tarafından ısırılıyor.

Kafasında kuduz düşüncesini savamayan Ahmet, kırk günde kudurur muyum düşüncesiyle kapıya günleri saymak için çizikler atmaya başlıyor. Atılan çizikler hem İzmir’de hem İstanbul’da hapishanede hem Moskova’da atılan çiziklerle koşut.

Bunlar adeta farklı zaman-mekânları işaretlemek ve birbirine temas ettirmekle yükümlü. Bu şekilde çukur, kuduz köpekten sonra yeni bir figür olarak bu çiziklerle karşımıza çıkıyor. Aslında bu çizikler bir güzergâh, mekânları birbirine bağlayan bir kavşak, (x) dörtyol ağzı.

Tıpkı ihtiyarlık, yalnızlık, bir ben bir de karasevda diyerek dördü kol kola yürüyen ve geceleri tramvaylara binen, şiirin sonunda odasına döndüğünde kozmos gemilerini dinleyenin dört bir yanını belirtmek için çizgilenmişler. Dönelim çukur figürüne.

Çukur bir tünel, geçiş sahası, aslında hafızanın ve yazının ta kendisi, en nihayetinde Nâzım o yazının içine gömülecek. Bunu biliyor. Çukur tek başına değişmez bir gösteren değil. O bir mübadele meselesi. Başka şeylere tahvil edebilir.

Gerek Türk edebiyatında başka imgelerle doldurulabilir gerek piyasa koşullarında yeni mekânlara dönüşebilir. Nergis Ertürk’ün söylediği gibi o boş bir çukurdan ziyade bir Nâzım sonrası toplumcu gerçekçi edebiyatın sürekli su taşıdığı doldukça genişleyen bir alan.

Her ne kadar sonradan okunur hâle gelse de. Bir de ekonomik tahvili söz konusu bu kulübenin. 1925 İzmir’inin çeperinde yer alan bu kulübenin yerini artık “77 katlı yekpâre” binalar almış. Bunlardan epeycesi de Folkart’a ait.

Serginin sponsorlarından olan firmanın bu yapıları büyük ihtimal 1925 İzmir’inde komünist yayınları üretmek ve yaymak için kullanılabilecek, çukurun bulunduğu gizli bir kulübenin üzerinde yükseliyor. İzmirliler öncelikle bu çelişki ve tahvili görmeli.

Bunu görmek için de önce Yaşamak Güzel Şey Be Kardeşim’i okumalı. Öte yandan serginin diğer destekçisi İzmir belediyesi. 1925 yılında, yangından sonra büyük bir değişime hazırlanmaya çalışan İzmir’in artık çok yükseklere ulaşan yapıları arasında gidip gelirken Nâzım’ın kulübede birkaç forma, pedal velhasıl matbaa malzemesi için açtığı çukuru yeniden düşünmeli.

Romantika işte bu çukurların sermaye tarafından hiçbir zaman doldurulamayacak boşluğunu, yani gerçekliğini koruyor.

Öte yandan Melih Bey seyrüsefer kelimesini kullanarak bu figürlerin birbiriyle dolambaçlı ilişkisini gösteren bir hız figürü ortaya atmış. Nâzım’ın zihin trafiği ömrünün bu son yılında hem son derece hızlı hem de yavaşlama belirtileri içinde.

İzmir kavşak demiştik. Sergi Nâzım’ın yaşam trafiğini de gayet güzel betimlemiş. Bana göre Romantika da roman ve antika kelimelerini içeren bir muziplik. Nâzım bu tür muziplikleri sever.

Sergiden çıktığımda ılık bir sonbahar akşamıydı. Rahattım, düşünceliydim, tepkiliydim. Nâzım’ın Akdeniz’ini düşündüm. Septe Boğazı ile Barcelon arası gidip geldi yüreğim.

Manisa’ya dönerken sponsor olan firmanın gökdelenleri üzerinde devasa bir ekranda Nâzım sergisinin tanıtımı yapılıyordu. Neon ışıkların yansıması Körfez’e düştü. Romantika’da olduğu gibi etrafta sivil polislere denk gelmedim.

Son bir öneri: Nâzım hiçbir zaman salt bir edebiyatçı, şair olmadı. O yüzden Nâzım’ı düşünüyorsanız her daim sermayenin yapılanma biçimini de düşünün.

Bana bunları düşünme imkânı sunduğu için sergide emeği geçen herkese çok teşekkür ederim.

Kategoriler Yazı Jane Eyre yeniden diziye uyarlanıyor: Başrolde Aimee Lou Wood var Çağdaş Felsefede Hareket Eden Her Şeyin İncelenmesi | Aynur Kulak Varoluşun Küçük ve Yakıcı Cüretleri: Lucy Caldwell'den "Bu Dünyada Kalmak için Nedenler" | Didem Gör... İngiliz Dili ve Edebiyatı okumak ne demektir?

“Kendimiz Olmak!” | Mehmet Özçataloğlu 40 yıllık eleştirmeni tanıyor muyuz? | Metin Celâl Ya Tanrı Üst Seviye Bir Yapay Zekaysa? | Vildan Çetin Yorum yapın Yanıtı iptal et Yorum yapabilmek için oturum açmalısınız.