30 zirvenin çözemediği kriz: COP31 dünyaya ne vaat ediyor?

1995 yılında Almanya'nın Berlin kentinde başlayan Birleşmiş Milletler iklim zirveleri, 31 yılın ardından Türkiye'ye taşındı. Antalya'da 9 Kasım'da başlayan COP31'de dünya ülkeleri, önceki 30 konferansta alınan kararların neden iklim krizini durduramadığını ve bundan sonra nelerin yapılması gerektiğini tartışıyor.

Bilimsel veriler ise dikkat çekici bir tablo ortaya koyuyor: İlk COP'un düzenlendiği 1995'te atmosferdeki karbondioksit yoğunluğu yaklaşık 360 ppm iken 2025'te 426 ppm'e yaklaştı. 2026 yılı için öngörülen toplam karbondioksit salımı da 43,3 milyar tona ulaşıyor.

Aradan geçen yıllarda Kyoto Protokolü ve Paris Anlaşması imzalandı, yenilenebilir enerji yatırımları büyüdü, iklim fonları oluşturuldu. Ancak Birleşmiş Milletler Çevre Programı'nın (UNEP) Ekim 2026 tarihli raporuna göre ülkelerin mevcut iklim taahhütleri tam uygulansa bile küresel sıcaklık artışı bu yüzyılda yaklaşık 2,6 dereceye ulaşabilir.

Paris Anlaşması'nın hedefi ise artışı 1,5 dereceyle sınırlamak için çaba göstermek. Peki 30 iklim zirvesi gerçekten işe yaradı mı? Hangi anlaşmalar somut sonuç üretti, verilen milyarlarca dolarlık sözlerin ne kadarı tutuldu?

Antalya'daki COP31, 31 yıldır devam eden müzakerelerde çözülemeyen hangi sorunlara yanıt arıyor? Birleşmiş Milletler, Dünya Meteoroloji Örgütü, Uluslararası Enerji Ajansı ve bağımsız bilimsel araştırmaların verileri, bu sorulara hem ilerleme hem de ciddi eksiklikler içeren yanıtlar veriyor.

COP NEDİR, DÜNYA LİDERLERİ NEDEN HER YIL TOPLANIYOR?COP, İngilizce Conference of the Parties ifadesinin kısaltması. Türkçede Taraflar Konferansı olarak adlandırılıyor. Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi'ne taraf ülkeler bu toplantılarda sera gazı emisyonlarını azaltmak, iklim değişikliğinin zararlarına karşı önlem almak ve gelişmekte olan ülkelere finansman sağlamak için müzakereler yürütüyor.

İlk konferans 1995'te Berlin'de düzenlendi. O tarihten itibaren iklim müzakereleri uluslararası hukuk, ekonomi ve enerji politikalarının önemli bir parçası haline geldi. COVID-19 salgını nedeniyle 2020'de konferans yapılmadığından 2026 yılında 31'inci COP gerçekleştiriliyor.

Bugüne kadar alınan kararların bazıları ülkeler için hukuki yükümlülükler oluşturdu. Bazıları ise ortak hedef, çağrı veya siyasi taahhüt niteliğinde kaldı. Bu ayrım önemli. Bir ülkenin iklim planı açıklaması, o planın uygulanmasıyla aynı anlama gelmiyor.1995-2004: İLK 10 COP'TA HANGİ KARARLAR ALINDI?COP1 (1995, Berlin): Berlin Yetkisi kabul edildi.

İlk uluslararası iklim yükümlülüklerinin yetersiz olduğu kabul edilerek daha güçlü bir anlaşma hazırlanması kararlaştırıldı. Kyoto Protokolü'ne giden yol açıldı. COP2 (1996, Cenevre): İklim değişikliğine ilişkin bilimsel bulguların önemi vurgulandı.

Gelişmiş ülkeler için sayısal emisyon azaltım hedefleri oluşturulmasına yönelik müzakereler güçlendi. COP3 (1997, Kyoto): Kyoto Protokolü kabul edildi. Belirli sanayileşmiş ülkelerin sera gazı salımlarını azaltmasına yönelik bağlayıcı hedefler oluşturuldu.

İklim diplomasisinde ilk büyük hukuki dönüm noktası yaşandı. COP4 (1998, Buenos Aires): Buenos Aires Eylem Planı kabul edildi. Kyoto Protokolü'nün uygulama ayrıntıları için çalışma takvimi oluşturuldu. COP5 (1999, Bonn): Emisyon hesaplama yöntemleri, Kyoto'nun uygulama mekanizmaları ve teknik kurallar üzerinde çalışıldı.

Yeni ve kapsamlı bir küresel azaltım anlaşmasına ulaşılamadı. COP6 (2000, Lahey): Ülkeler arasında karbon yutakları ve emisyon azaltım mekanizmaları konusunda uzlaşma sağlanamadı. Görüşmeler sonuçlandırılamadı ve 2001'de Bonn'da devam etti.

COP7 (2001, Marakeş): Marakeş Mutabakatları kabul edildi. Kyoto Protokolü'nün karbon piyasaları, emisyon muhasebesi ve uyum kuralları büyük ölçüde netleştirildi. COP8 (2002, Yeni Delhi): Delhi Bildirisi kabul edildi. İklim politikalarının sürdürülebilir kalkınma, yoksullukla mücadele ve gelişmekte olan ülkelerin ihtiyaçlarıyla birlikte ele alınması vurgulandı.

COP9 (2003, Milano): Ağaçlandırma ve yeniden ormanlaştırma projelerinin Kyoto'nun Temiz Kalkınma Mekanizması kapsamında nasıl değerlendirileceğine ilişkin kurallar geliştirildi. COP10 (2004, Buenos Aires): İklim değişikliğinin etkilerine uyum için Buenos Aires Çalışma Programı kabul edildi.

Sel, kuraklık ve diğer iklim risklerine hazırlık çalışmaları uluslararası gündemde daha fazla yer kazandı. İlk 10 zirvenin en önemli sonucu, iklim krizinin uluslararası hukuk ve ortak denetim sisteminin konusu haline gelmesiydi.

Ancak bütün büyük ekonomileri kapsayan ve küresel emisyonları sürekli düşürebilecek bir mekanizma henüz kurulamadı.2005-2014: KYOTO'NUN UYGULANDIĞI İKİNCİ 10 ZİRVECOP11 (2005, Montreal): Kyoto Protokolü'nün yürürlüğe girmesinin ardından ilk taraflar toplantısı gerçekleştirildi. 2012 sonrasındaki yeni emisyon taahhütlerine ilişkin görüşmeler başladı.

COP12 (2006, Nairobi): Nairobi Çalışma Programı'yla iklim etkilerine karşı kırılganlık ve uyum konusundaki bilimsel ve teknik çalışmalar güçlendirildi. COP13 (2007, Bali): Bali Yol Haritası kabul edildi. Kyoto sonrası dönemde daha geniş katılımlı bir iklim anlaşması hazırlamak için müzakere süreci oluşturuldu.

COP14 (2008, Poznań): İklim uyum finansmanının uygulama yapısı üzerinde ilerleme sağlandı. Uyum Fonu'nun faaliyetlerine ilişkin kararlar geliştirildi. COP15 (2009, Kopenhag): Dünya liderlerinin katıldığı zirvede beklenen kapsamlı bağlayıcı anlaşma sağlanamadı.

Kopenhag Mutabakatı ortaya çıktı. Küresel ısınmayı 2 dereceyle sınırlama hedefi ve gelişmiş ülkelerin yıllık 100 milyar dolarlık iklim finansmanı sözü öne çıktı. COP16 (2010, Cancún): Yeşil İklim Fonu ve Teknoloji Mekanizması oluşturuldu.

Ülkelerin iklim planları, finansman ve uyum çalışmalarına ilişkin önemli kurumsal adımlar atıldı. COP17 (2011, Durban): Bütün ülkelere uygulanabilecek yeni bir iklim anlaşmasının 2015 yılına kadar hazırlanması için Durban Platformu kabul edildi.

COP18 (2012, Doha): Kyoto Protokolü'nün ikinci taahhüt dönemi kabul edildi. Ancak bu dönemin sınırlı ülke ve emisyon kapsamı, anlaşmanın küresel etkisini sınırlandırdı. COP19 (2013, Varşova): İklim değişikliğinin yol açtığı kayıp ve zararlarla ilgilenmek üzere Varşova Uluslararası Mekanizması kuruldu.

Ormansızlaşma kaynaklı emisyonların azaltılmasına yönelik kurallar da geliştirildi. COP20 (2014, Lima): Paris Anlaşması'na hazırlık yapıldı. Ülkelerin kendi emisyon azaltım hedeflerini hazırlayıp bildirecekleri sistemin temelleri oluşturuldu.

İkinci 10 zirvede iklim finansmanı, uyum, teknoloji transferi ve kayıp-zarar alanlarında yeni kurumlar ortaya çıktı. Buna karşılık gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeler arasındaki sorumluluk paylaşımı tartışması devam etti.2015-2025: PARİS ANLAŞMASINDAN COP30'A HANGİ KARARLAR ÇIKTI?COP21 (2015, Paris): Paris Anlaşması kabul edildi.

Ülkeler, küresel sıcaklık artışını 2 derecenin oldukça altında tutmayı ve 1,5 dereceyle sınırlamak için çaba göstermeyi kabul etti. Ulusal iklim taahhütleri sistemi oluşturuldu. COP22 (2016, Marakeş): Paris Anlaşması'nın uygulanmasına yönelik çalışmalar hızlandı.

Ülkelerin iklim eylemlerini artırmasına ilişkin ortak siyasi mesajlar verildi. COP23 (2017, Bonn): Fiji başkanlığındaki zirvede Talanoa Diyaloğu başlatıldı. Ülkelerin iklim hedeflerini güçlendirmesine yönelik süreç geliştirildi.

Yerli halkların katılımı ve toplumsal cinsiyet konularında da kararlar alındı. COP24 (2018, Katowice): Paris Anlaşması'nın şeffaflık, raporlama ve uygulama kurallarını düzenleyen Katowice İklim Paketi kabul edildi. COP25 (2019, Madrid): Karbon piyasaları konusunda beklenen kapsamlı uzlaşma sağlanamadı.

İklim kaynaklı kayıp ve zararlar için Santiago Ağı'nın oluşturulması kararlaştırıldı. COP26 (2021, Glasgow): Glasgow İklim Paktı kabul edildi. Kömürlü elektrik üretiminin azaltılması ve verimsiz fosil yakıt teşviklerinin kaldırılması ilk kez bir COP sonuç metninde açıkça yer aldı.

Paris Anlaşması'nın karbon piyasası kurallarında ilerleme sağlandı. COP27 (2022, Şarm El-Şeyh): İklim felaketlerinden ağır şekilde etkilenen kırılgan gelişmekte olan ülkeleri desteklemek amacıyla Kayıp ve Zarar Fonu kurulması kararlaştırıldı.

COP28 (2023, Dubai): İlk Küresel Durum Değerlendirmesi tamamlandı. Enerji sistemlerinde fosil yakıtlardan uzaklaşılması, 2030'a kadar dünya yenilenebilir enerji kapasitesinin üç katına çıkarılması ve enerji verimliliği artış hızının iki katına yükseltilmesi yönünde çağrılar kabul edildi.

COP29 (2024, Bakü): Gelişmekte olan ülkelere yönelik iklim finansmanı için 2035'e kadar yıllık en az 300 milyar dolarlık hedef belirlendi. Daha geniş ölçekte yılda 1,3 trilyon dolarlık kaynak seferberliği hedefi benimsendi.

Paris Anlaşması'nın uluslararası karbon piyasası mekanizmalarına ilişkin kurallarında önemli ilerleme sağlandı. COP30 (2025, Belém): Uyum finansmanının 2035'e kadar üç katına çıkarılması çağrısı yapıldı. İklim uyumunu ölçmek için Belém göstergeleri kabul edildi.

Küresel Uygulama Hızlandırıcısı ve Belém 1,5 Derece Misyonu gibi girişimler başlatıldı. Ancak fosil yakıtlardan uzaklaşmanın ortak bir yol haritası üzerinde uzlaşma sağlanamadı. COP31'DE 12 KASIM İTİBARIYLA SON DURUM NE?31'inci Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Konferansı, 9-20 Kasım 2026 tarihleri arasında Antalya EXPO Merkezi'nde düzenleniyor.

Türkiye'nin ev sahipliğindeki zirvenin başkanlığını Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Murat Kurum yürütüyor. Avustralya İklim Değişikliği ve Enerji Bakanı Chris Bowen ise müzakerelerin başkanı olarak görev yapıyor.11-12 Kasım tarihlerindeki Dünya Liderleri Zirvesi'nin ardından görüşmeler devam ediyor.

Ancak 12 Kasım itibarıyla COP31'in nihai sonuç bildirgesi henüz kabul edilmiş değil. Bu nedenle konferanstan bağlayıcı yeni bir fosil yakıt takvimi, kesinleşmiş ek finansman yükümlülükleri veya tamamlanmış bir uygulama anlaşması çıktığını söylemek mümkün değil.

Antalya'daki müzakereler, özellikle daha önce alınan kararların nasıl uygulanacağına, finansmanın nasıl artırılacağına ve enerji dönüşümünün nasıl hızlandırılacağına odaklanıyor. COP31'in sonuçları, konferansın planlanan kapanış tarihi olan 20 Kasım'dan sonra daha net değerlendirilebilecek.31 YILDA ATMOSFERDEKİ KARBONDİOKSİT NE KADAR ARTTI?İklim zirvelerinin sonuçlarını anlamak için yalnızca yayımlanan anlaşmalara değil, atmosferin gerçek durumuna da bakmak gerekiyor.

ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer Dairesinin (NOAA) küresel ölçümlerine göre atmosferdeki yıllık ortalama karbondioksit yoğunluğu 1995 yılında yaklaşık 360,2 ppm seviyesindeydi. Bu değer 2015 yılında yaklaşık 399,7 ppm'e, 2025'te ise 425,6 ppm'e yükseldi.

Başka bir ifadeyle ilk COP'tan 2025'e kadar atmosferdeki karbondioksit yoğunluğu yaklaşık yüzde 18,2 arttı. Ppm, havadaki her bir milyon molekül başına düşen karbondioksit molekülü sayısını anlatıyor. Bu artışın önemi, karbondioksitin atmosferde birikerek dünyanın enerji dengesini değiştirmesinde yatıyor.

Yıllık emisyon miktarının artış hızının yavaşlaması, atmosferdeki toplam karbondioksit birikiminin hemen azalacağı anlamına gelmiyor. NOAA'nın 2026 yılında güncellediği sera gazı endeksine göre uzun ömürlü sera gazlarının atmosferde yarattığı ilave ısı tutma etkisi, 2025 yılında 1990'a göre yüzde 56 daha yüksek seviyeye ulaştı.

Bu artışın büyük bölümünde karbondioksit etkili oldu.2026'DA KÜRESEL KARBONDİOKSİT SALIMI KAÇ MİLYAR TON OLACAK?Global Carbon Project tarafından 10 Kasım 2026'da yayımlanan Küresel Karbon Bütçesi araştırması, fosil yakıtlardan kaynaklanan karbondioksit salımının 2026'da yüzde 0,4 azalarak yaklaşık 38,2 milyar tona gerileyebileceğini öngördü. Ancak bu veri, bütün karbondioksit kaynaklarının azaldığı anlamına gelmiyor.

Ormansızlaşma gibi arazi kullanım değişiklikleri de hesaba katıldığında, toplam insan kaynaklı karbondioksit salımının 2025'teki 42,8 milyar tondan 2026'da 43,3 milyar tona çıkması bekleniyor. Bu nedenle 2026 için iki farklı verinin birbirine karıştırılmaması gerekiyor.

Fosil yakıt kaynaklı emisyonlarda sınırlı bir gerileme tahmin edilirken toplam karbondioksit emisyonlarında artış öngörülüyor. Üstelik 2026 rakamları henüz kesinleşmiş yıl sonu verileri değil, bilimsel tahminler. Araştırmaya göre 1,5 derece sıcaklık sınırıyla ilişkili kalan karbon bütçesi yaklaşık 150 milyar ton karbondioksit seviyesinde.

Mevcut emisyon hızına göre bu miktar dört yıldan kısa bir sürelik salıma karşılık geliyor. Bu hesap, iklim modellemelerindeki belirsizlikler ve kullanılan sıcaklık olasılıklarına bağlı olarak değişebiliyor. KYOTO PROTOKOLÜ GERÇEKTEN İŞE YARADI MI?1997 yılında kabul edilen Kyoto Protokolü, belirli gelişmiş ülkelerin sera gazı emisyonlarına sayısal sınırlar getiren ilk büyük uluslararası iklim anlaşmasıydı.

İlk taahhüt dönemi 2008-2012 yıllarını kapsıyordu. Katılımcı sanayileşmiş ülkeler için toplamda 1990 seviyesine göre ortalama yaklaşık yüzde 5 emisyon azaltımı hedeflenmişti. Protokolün önemli katkılarından biri, yalnızca hedef ilan etmekle yetinmemesi oldu.

Emisyon hesaplama, raporlama, uluslararası denetim ve yükümlülüklerin izlenmesi için kurallar oluşturuldu. Ancak anlaşmanın kapsamı sınırlıydı. Başta ABD'nin protokolü onaylamaması ve gelişmekte olan büyük ekonomilerin ilk taahhüt döneminde aynı tür sayısal yükümlülüklere sahip olmaması, sistemin dünya emisyonlarının tamamını kapsamasını engelledi.

Kyoto kapsamındaki bazı ülkeler yükümlülüklerini yerine getirdi. Bununla birlikte elde edilen emisyon düşüşlerinin tamamını yalnızca protokole bağlamak doğru değil. Ekonomik krizler, sanayi yapısındaki değişimler ve ulusal enerji politikaları da sonuçlar üzerinde etkili oldu.

Kyoto'nun bilançosu bu nedenle iki yönlü: Emisyon azaltımını ölçülebilir uluslararası yükümlülüğe dönüştürdü; ancak bütün dünyada emisyonların kalıcı biçimde azalmasını sağlayamadı. PARİS ANLAŞMASI NEDEN 1,5 DERECE HEDEFİNE ULAŞAMIYOR?2015 yılında kabul edilen Paris Anlaşması, Kyoto'dan farklı olarak neredeyse bütün ülkeleri kapsayan bir iklim hedefleri sistemi oluşturdu.

Anlaşma, ülkelerin kendi ulusal katkı beyanlarını hazırlamasını, bildirmesini ve belirli aralıklarla güncellemesini gerektiriyor.