Mehmet Âkif'i Anlamak: Bir şairden Daha Fazlası

Mehmet Âkif Ersoy denildiğinde aklımıza ilk olarak İstiklâl Marşı geliyor. Oysa onu yalnızca millî marşımızın şairi olarak tanımak, hayatını ve düşünce dünyasını anlamak için yeterli değil. Âkif, yaşadığı dönemin meselelerine kafa yoran, toplumun dertlerini kendisine dert edinen, düşünceleriyle olduğu kadar hayatıyla da söylediklerinin arkasında duran bir aydındır.

Onun hayatında bugün pek az kişinin bildiği ayrıntılar var. Mesela babası, Âkif'e ebced hesabıyla hicrî doğum yılına karşılık gelen “Ragıyf” adını verir. Ancak aile üyeleri ve çevresindekiler bu adı söylemekte zorlanınca zamanla “Âkif” adı yerleşir. Babası ise ona ilk adıyla hitap etmeyi sürdürür.

Gençlik yıllarında şiire ilgi duyan Âkif, Baytar Mektebi'ni birincilikle bitirir. Yaklaşık yirmi yıl veteriner hekim olarak görev yapar. Anadolu'yu, Rumeli'yi ve farklı coğrafyaları dolaşır. Köylünün yoksulluğunu, memleketin imkânsızlıklarını, insanların gündelik hayat mücadelesini yakından görür. Şiirlerinde anlattığı hayat, masa başında kurulmuş bir hayalden ibaret değildir.

Âkif'in şiirini güçlü kılan taraflardan biri de budur. O, toplumun dışından konuşmaz; gördüklerini, yaşadıklarını ve tanık olduklarını kaleme alır. Safahat'ın sayfalarında yalnızca edebî bir anlatımla değil, bir toplumun gerçekleriyle de karşılaşırız.

Onun şiirlerinde yoksulluk, cehalet, tembellik, adaletsizlik ve ahlaki yozlaşma gibi meseleler önemli bir yer tutar.

Mondros Ateşkes Antlaşması'nın ardından İzmir'in işgali ve manda tartışmaları üzerine Millî Mücadele'ye katılmaya karar veren Âkif, 1920 yılının Ocak ayında Balıkesir'e gelir. 23 Ocak'ta Zağanos Paşa Camii'nde verdiği vaazda halkı birlik ve beraberlik içinde düşmana karşı mücadeleye çağırır.

Bu hutbe, İzmir'e Doğru ve Sebilürreşad gazetelerinde yayımlanır. Âkif, İstanbul'a döndükten sonra da Sebilürreşad aracılığıyla Millî Mücadele'ye destek vermeyi sürdürür. Dergide yayımladığı yazılar ve şiirlerle halkı işgallere karşı bilinçlendirmeye, millî birlik ve beraberlik duygusunu güçlendirmeye çalışır.

Âkif'i anlamak için İstiklâl Marşı'nın yazıldığı günlere de dönmek gerekir. Millî Mücadele'nin en zor zamanlarında kaleme aldığı bu şiir, milletin bağımsızlık iradesini dile getirir. Yarışma sonucunda kendisine verilen 500 liralık ödülü şahsi ihtiyaçları için kullanmaz.

Kadın ve çocuklara meslek öğretmek amacıyla çalışan Darülmesai'ye bağışlar. Üstelik o günlerde kendisi de maddi sıkıntı içindedir.

İstiklâl Marşı'nı Safahat'a almaması da üzerinde durulması gereken bir tercihtir. Çünkü Âkif, bu şiiri kendi eserinden ziyade milletin ortak değeri olarak görür. Bir insanın ortaya koyduğu eserle kurduğu ilişki, bazen o eserin kendisi kadar anlamlıdır. Âkif, milletin bağımsızlık mücadelesini anlatan şiirin şahsi bir mülk gibi değerlendirilmesini istemez.

Âkif'in düşünce dünyasında dikkat çeken konulardan biri de Japonya'ya bakışıdır. Süleymaniye Kürsüsünde adlı eserinde Japonya'yı anlatırken, bu ülkeyi yakından tanıyan seyyah Abdürreşit İbrahim'in gözlemlerinden yararlanır.

Japonların Batı'nın bilim ve tekniğinden faydalanırken kendi kültürel kimliklerini korumalarını öne çıkarır. Şiirde Japonlar; doğruluk, ahde vefa, çalışkanlık ve toplumsal sorumluluk gibi özellikleriyle örnek gösterilir.

Burada asıl dikkat çekilen mesele şudur: Bir millet, ilerlemek için neden başkasına benzemek zorunda olsun?

Bugün de aynı soruyu sormamız gerekmiyor mu? Bilim ve teknolojide ilerlemek, başka toplumların kültürünü bütünüyle taklit etmeyi mi gerektirir? Âkif'in Japonya üzerinden anlattığı mesele, kendi kimliğini koruyarak gelişebilmenin mümkün olduğudur. Ona göre medeniyet, yalnızca dış görünüşten ve teknik imkânlardan ibaret değildir.

Birinci Dünya Savaşı yıllarında Teşkilât-ı Mahsusa göreviyle Berlin'e gitmesi de Âkif'in hayatındaki az bilinen olaylardan biridir. Burada Müslüman esirlerin bulunduğu kampları ziyaret eder. Gördükleri, onun şiir dünyasına da yansır.

Berlin Hatıraları, bu yolculuğun izlerini taşıyan eserlerinden biri olur. Dolayısıyla Âkif'in dünyası yalnızca İstanbul'dan ve Anadolu'dan ibaret değildir. O, dünyada olup bitenleri takip eden, farklı toplumları gözlemleyen ve bunları kendi düşünce süzgecinden geçiren bir aydındır.

Peki, bütün bunlardan sonra Âkif'i nasıl anlamalıyız?

Bence onun gençlik anlayışı bu soruya önemli bir cevap verir. Âsım'ın neslini düşünelim. Âkif'in hayalindeki gençlik; bilgili, çalışkan, ahlaklı, bilime açık ve ülkesinin sorunlarına çözüm üretebilen bir gençliktir. Sadece geçmişiyle övünen değil, geleceği inşa etmek için çalışan bir nesil ister. Onun düşüncesinde eğitim, ahlak ve çalışma birbirinden ayrı düşünülemez.

Bugün Mehmet Âkif'i anarken çoğu zaman onun şiirlerinden birkaç dize okuyor, İstiklâl Marşı'nın yazılış hikâyesini anlatıyor ve hayatından bazı kesitleri hatırlıyoruz. Elbette bunlar kıymetlidir. Fakat Âkif'i anlamak, onun hangi şartlarda yaşadığını bilmenin ötesinde, hangi meseleleri dert edindiğini de kavramaktır.

Çünkü Âkif'in hayatında şiir kadar emek, inanç kadar sorumluluk, bağımsızlık kadar eğitim ve medeniyet meselesi de vardır. O, düşüncelerini yalnızca dizelerinde bırakmaz; mesleğiyle, yolculuklarıyla, tercihleriyle ve yaşama biçimiyle de ortaya koyar.

Mehmet Âkif'i anlamak, İstiklâl Marşı'nı ezberlemekten daha fazlasıdır. Onun milletine duyduğu sorumluluğu, gençlerden beklentisini, bilime verdiği önemi ve yaşadığı toplumun meseleleri karşısındaki hassasiyetini anlamaktır.

Bence bugün kendimize sormamız gereken soru, Âkif'in adını ne kadar sık andığımız değil, onun önem verdiği değerleri ve üzerinde durduğu meseleleri hayatımıza ne kadar taşıdığımızdır.

Cumhuriyet Bayramımız Kutlu Olsun

Geçen hafta Cumhuriyetimizin 103. yılını büyük bir gurur ve coşkuyla kutladık. Bu vesileyle başta Gazi Mustafa Kemal Atatürk olmak üzere Cumhuriyetimizin kuruluşunda emeği geçen bütün kahramanlarımızı rahmet ve minnetle anıyorum.

Cumhuriyetimizi bilimle, eğitimle, kültürle ve sanatla güçlendirerek gelecek nesillere taşımak hepimizin ortak sorumluluğudur.