Karizma ve Karizmanın Meczupları

Bir insanı lider yapan nedir? Bulunduğu makam mı, sahip olduğu yetkiler mi, yoksa insanların onda gördüğü ve başkalarında bulamadığı bir güç mü?

Bu sorular, bizi karizmatik liderlik kavramına götürüyor. Günlük dilde karizmatik dediğimizde çoğunlukla etkileyici, çekici ve güzel konuşan birini düşünürüz. Oysa sosyolojik anlamıyla karizma, kişisel beğeninin ötesine geçen bir bağlılık ve otorite ilişkisidir.

Kelimenin kökü Eski Yunancaya uzanır. Lütuf ve armağan anlamları taşıyan “khárisma”, dinî kullanımda kişiye bağışlandığı düşünülen özel yetenekleri anlatır. Max Weber’in yaklaşımında ise karizma, insanların bir kişide olağanüstü nitelikler bulunduğuna inanması ve bu inanç nedeniyle onun otoritesini kabul etmesidir.

Burada belirleyici olan, kişinin gerçekten olağanüstü olup olmadığından çok, takipçilerinin onda ne gördüğüdür. Bir topluluk, liderine kahramanlık, bilgelik veya kurtarıcılık atfedebilir. Onun öncülüğünde güçlüklerin aşılacağına, mevcut düzenin değiştirilebileceğine inanabilir.

Weber, otoritenin meşru kabul edilmesini üç temel biçimde açıklar. Geleneksel otorite, köklü geleneklere ve bu geleneklerin yetkili saydığı kişilere dayanır. Yasal-akılcı otoritede kurallar ve bu kurallara göre kazanılmış yetkiler belirleyicidir.

Karizmatik otoritede ise bağlılığın merkezinde liderin kişiliği ve temsil ettiği dava bulunur.

Gerçek hayatta bu otorite biçimleri birlikte bulunabilir. Bir lider hem yasal bir makamın yetkisini kullanabilir hem de kişisel karizmasıyla etkili olabilir. Ancak makamın verdiği güçle kişinin kendi oluşturduğu etkiyi birbirinden ayırmak gerekir.

Karizmatik lider, takipçilerine bir yön gösterir. İnsanlarda umut, heyecan ve mücadele isteği uyandırır. Uzun süredir değişmez kabul edilen bir düzenin değişebileceğine inandırabilir. Onun çevresinde toplanan insanlar, kendilerini bir amacın ve ortak geleceğin parçası olarak görmeye başlar.

Bana göre siyasal karizmanın görünür olduğu alanlardan biri, kişinin mücadele karşısındaki tutumudur. İnisiyatif alan, gerektiğinde risk üstlenen ve kararlarının sorumluluğunu taşıyan kişi, çevresinde güven oluşturabilir.

Sürekli çağrılmayı bekleyen, yalnızca kendisine açılan alanda hareket eden birinin bağımsız liderlik üretmesi daha güçtür.

Bununla birlikte liderliği sürekli çatışmak, herkese rağmen karar vermek veya kimseyi dinlememek olarak anlamamak gerekir. Dinlemek, uzlaşmak ve gerektiğinde geri adım atmak da güçlü bir iradenin göstergesi olabilir. Önemli olan, kişinin hangi kararı neden verdiğini açıklayabilmesi ve sonuçlarının sorumluluğunu üstlenmesidir.

Karizma, insanın kendisine verdiği bir unvan değildir. Kişinin kendisini karizmatik ilan etmesiyle toplumsal bir karşılık oluşmaz. Takipçilerinin ona inanması ve bu inancın zaman içinde sürmesi gerekir. Başarılar bu bağlılığı güçlendirebilir; tekrarlanan başarısızlıklar ise liderin olağanüstülüğüne duyulan güveni aşındırabilir.

Bir noktayı özellikle vurgulamak gerekir: Karizma, ahlaki üstünlük belgesi değildir. Karizmatik bir liderin mutlaka iyi, adil veya demokratik olduğu söylenemez. Kavram, insanların bir lidere neden bağlandığını anlamamıza yardımcı olur; o liderin bütün düşünce ve davranışlarını haklı çıkarmaz.

Liderin çevresinde oluşan ilişkiler de bu nedenle önemlidir. İnsanlar ortak bir davaya inandıkları için ona yakın durabilir. Fakat bu yakınlık, zamanla kişisel itibar ve nüfuz kazanmanın aracına dönüşebilir.

Kendi sözüyle ve emeğiyle etki oluşturamayan kişi, liderle arasındaki mesafeyi kısaltarak güç devşirmeye çalışabilir. Böylece “Ne biliyor, ne üretiyor?” sorularının yerini “Kime yakın?” sorusu alır. Liderle görüşebilmek, onun adına konuşabilmek veya ona ulaşmanın kapısını tutmak, başlı başına bir güç kaynağına dönüşür.

Burada iki ayrı durumla karşılaşırız. Birinde kişi, liderin etkisinden yararlanmayı hesaplar. Diğerinde ise ona duyduğu bağlılık nedeniyle kendi muhakemesini geri çeker. İlki çıkarla, ikincisi teslimiyetle ilişkilidir. Bazen ikisi aynı kişide birleşir.

“Karizmanın meczupları” derken, özellikle bu teslimiyet hâlini kastediyorum.

Meczup kelimesi, kendine çekmek anlamındaki cezb kökünden gelir. Burada kelimeyi, liderin çekim alanında kendi düşüncesini ve iradesini geri plana atan kişiyi anlatan bir mecaz olarak kullanıyorum. Bir lidere güvenen veya onu destekleyen herkesi bu ifadeyle tanımlamıyorum.

Asıl mesele, kişinin kendi ölçülerini kaybetmesidir. Dün yanlış dediğine bugün yalnızca lideri savunduğu için doğru diyorsa, artık düşüncesine neyin yön verdiğini sorgulaması gerekir. Liderin sözü tartışılmaz, kararı eleştirilemez hâle geldiğinde bağlılık başka bir nitelik kazanır.

Bu ilişkiye zaman zaman korku da eklenebilir. Liderin gözünden düşmek, çevrenin dışında kalmak veya sahip olunan konumu kaybetmek endişesi, insanın susmasına yol açabilir. Korku, karizmanın zorunlu unsuru değildir; fakat onun çevresinde oluşan güç ilişkilerini ağırlaştırabilir.

Karizmatik otoritenin önündeki bir başka mesele de devamlılıktır. Liderin ardından ne olacaktır? Yetki nasıl devredilecek, kararlar nasıl alınacaktır? Weber’in “karizmanın rutinleşmesi” dediği süreç, kişiye bağlı hareketin zamanla kurallara, görevlere ve kalıcı yapılara dönüşmesini anlatır.

Bir hareketin geleceği, liderin etkileyiciliği kadar bu dönüşümü nasıl gerçekleştirdiğine de bağlıdır. Çünkü toplumsal hayat, tek bir kişinin varlığına ve kararlarına bütünüyle bağlandığında kırılganlaşır.

Karizma insanları harekete geçirebilir, büyük değişimlerin önünü açabilir. Ancak güçlü bir liderin çevresinde bulunmak, insanı düşünme sorumluluğundan kurtarmaz. Bir davaya sunulabilecek en değerli katkılardan biri, gerektiğinde itiraz edebilen akıl ve sorumluluk alabilen iradedir.

Gelecek yazıda bu çerçeveden Türk siyasi hayatına bakacak, ardından sözü Afyonkarahisar’a getireceğim.