Gümüşhane Üniversitesi'nde Atatürk'ün Batı Basınındaki Yeri Konuşuldu: "Batı Basını Atatürk’ün Ölümünü Nasıl Haberleştirdi?

Gümüşhane Üniversitesi’nde “Batı Basınında Atatürk’ün Ölümü” konulu konferans düzenlendi. Üniversitenin Tarih Bölümü öğretim üyesi Doç. Dr. Şenay Yan...

Gümüşhane Üniversitesi’nde “Batı Basınında Atatürk’ün Ölümü” konulu konferans düzenlendi. Üniversitenin Tarih Bölümü öğretim üyesi Doç. Dr. Şenay Yanar tarafından verilen konferansta, Mustafa Kemal Atatürk’ün Milli Mücadele yıllarından vefatına kadar Batı basınında nasıl yer aldığı, hakkında yayımlanan asılsız ölüm haberleri ve 10 Kasım 1938’de dünya gazetelerinin attığı manşetler ele alındı.

Konferansta Atatürk’ün Batı basınındaki görünürlüğünün yalnızca vefat ettiği 1938 yılıyla sınırlı olmadığını belirten Yanar, 1919’dan itibaren dünyanın farklı ülkelerinde yayımlanan gazetelerin Atatürk’ün hayatına, siyasi düşüncelerine, askeri başarılarına ve uluslararası ilişkilerdeki rolüne geniş yer ayırdığını anlattı.

Milli Mücadele’nin ilk dönemlerinde Batı basınında Atatürk’ün başlangıçta “Türk ulusal direnişinin isyancı generali” olarak tanıtıldığını aktaran Yanar, Sakarya Meydan Muharebesi’nin ardından elde edilen başarılarla birlikte bu yaklaşımın değiştiğini ve Atatürk’ün direnişin kahramanı olarak anılmaya başladığını ifade etti.

1922’de Atatürk İçin Ölüm Haberi Yayımlandı Batı basınında Atatürk hakkında yayımlanan dikkat çekici haberlerden birinin 15 Ocak 1922 tarihli Chicago Daily Tribune gazetesinde yer aldığını belirten Yanar, “Mustafa Kemal öldürüldü mü?” başlıklı haberin gerçeği yansıtmayan iddialara dayandığını söyledi.

İstanbul’dan gönderilen ve Ankara kaynaklarına dayandırılan haberde Atatürk’ün öldürülmüş olabileceğinin öne sürüldüğünü aktaran Yanar, aynı haberde Atatürk’ün askeri kişiliğine ve Çanakkale başarılarına ilişkin bilgilere de yer verildiğini kaydetti. Haberde biyografik yanlışlıkların da bulunduğunu belirten Yanar, bir ölüm ilanını andıran bu haberin ardından iddianın doğruluğuna ilişkin herhangi bir kesinlik ortaya konulmadığını dile getirdi.

22 Ocak 1922 tarihli The New York Times gazetesinde de konunun geniş biçimde işlendiğini belirten Yanar, haberde Robert Koleji’nde öğretmenlik yapmış Lawrence Moore’un Atatürk için “O, Türklere milli bir ideal veren ilk isimdi” sözlerinin aktarıldığını söyledi.

Atatürk’ün ölümünün Türkiye’de ve İtilaf Devletleri açısından ciddi sonuçlar doğurabileceğinin ileri sürüldüğünü ifade eden Yanar, o tarihte Atatürk’ün herhangi bir sağlık sorunu bulunmadığını, haberin tamamen asılsız olduğunu vurguladı. Bu tür haberlerin Milli Mücadele’yi zayıflatmak amacıyla çıkarılmış olabileceğinin düşünüldüğünü ancak bu konuda kesin bir bilgi bulunmadığını da sözlerine ekledi.

Sağlık Söylentileri Batı Basınında Gündem Oldu Atatürk hakkında 1928 ve 1929 yıllarında da çeşitli hastalık ve ölüm söylentilerinin yayımlandığını anlatan Yanar, The Times gazetesinin 22 Şubat 1928 tarihli sayısında Gazi Mustafa Kemal Paşa’nın ağır hasta olduğu yönündeki iddiaların Ankara muhabiri tarafından yalanlandığını aktardı.

1929 yılında ise Atatürk’ün felç geçirdiğine ilişkin söylentilerin Avrupa basınına ulaştığını belirten Yanar, bu iddiaların ardından Atatürk’ün Paris Büyükelçisi Fethi Okyar’ın evinde yaşanan bir olayı anlattı.

Fethi Okyar’ın evinde bulunduğu sırada büyük bir kalabalığın Atatürk’ü görmek istemesi üzerine balkona çıktığını aktaran Yanar, Atatürk’ün burada kendisi hakkında daha önce de ölüm ve felç söylentileri çıkarıldığını hatırlatarak sağlığının yerinde olduğunu halka açıkladığını belirtti.

Atatürk’ün konuşmasında, “Yeni rejimimiz idaresindeki Türk milletinin dünyanın en saygın ulusları arasına girdiğini görmeden ölemem” ifadelerini kullandığını aktaran Yanar, 12 gün sonra The Times gazetesinin bu konuşmaya yer verdiğini söyledi.

Gazetede Atatürk’ün “Beni görmek demek, mutlaka yüzümü görmek demek değildir. Benim fikirlerimi, benim duygularımı anlıyorsanız ve hissediyorsanız bu yeterlidir” sözlerinin de yayımlandığını belirten Yanar, sağlık söylentilerinin artık yalnızca gazetelerle sınırlı kalmadığını, toplumda da karşılık bulduğunu ifade etti.

1938’de Gerçek Hastalık Haberleri Başladı 1938 yılına gelindiğinde Atatürk’ün sağlık durumunun Batı basınında yakından takip edilmeye başlandığını belirten Yanar, The Times gazetesinin “Atatürk Çok Hasta” başlığıyla gelişmeleri okuyucularına duyurduğunu kaydetti.

Atatürk’ün Hatay meselesine verdiği önem nedeniyle doktorlarının istirahat tavsiyesine rağmen Mersin’e gittiğini ve bu ziyaretin ardından sağlık durumunun daha da kötüleştiğini anlatan Yanar, Ekim ayından itibaren uluslararası basında hastalığına ilişkin haberlerin yoğunlaştığını söyledi.

21 Ekim’de Amerikan basınında sağlık durumunun iyileştiğine ilişkin haberler yayımlandığını ancak 8 Kasım’da tablonun ağırlaştığını belirten Yanar, bu tarihte gazetelerde “Atatürk Daha Zayıf, Çok Az Umut Kaldı” başlıklarının kullanıldığını aktardı.

8 Kasım 1938 tarihli doktor raporunda hastalığın seyrinin aniden ağırlaştığının bildirildiğini ifade eden Yanar, Cumhuriyet gazetesinin de “Büyük Şefimizin Sıhhati Bütün İhtimallere Rağmen Vahamete Doğru Seyrediyor” manşetiyle kamuoyunu gelişmeler hakkında bilgilendirdiğini söyledi.

Fransız Le Figaro gazetesinin “Mustafa Kemal Paşa Öldü” başlığını kullandığını ve Dolmabahçe Sarayı çevresindeki yas atmosferini aktardığını belirten Yanar, İngiliz The Times gazetesinin ise “Modern Türkiye’nin Kurucusu” manşetiyle yayımlandığını söyledi.

The Times’ın Atatürk’ün asker, teşkilatçı ve yönetici özelliklerine dikkat çektiğini, Türk-İngiliz ilişkilerinde kazandığı saygınlığı da ön plana çıkardığını kaydeden Yanar, The Irish Times gazetesinin askeri zaferlerinin yanı sıra Montrö Boğazlar Sözleşmesi gibi diplomatik başarılarını da hatırlattığını dile getirdi.

Atatürk’ün vefatının uluslararası düzeyde de büyük üzüntüyle karşılandığını belirten Yanar, Sovyetler Birliği, İngiltere ve İran başta olmak üzere pek çok ülkeden taziye mesajları yayımlandığını aktardı. Fransa Cumhurbaşkanı Albert Lebrun ve Almanya lideri Adolf Hitler’in mesajlarının da Batı basınında yer bulduğunu söyledi.

Milli Mücadele sırasında Türkiye ile savaşan Yunanistan’da dahi Atatürk’ün vefatının ardından bayrakların yarıya indirildiğini ve törenler düzenlendiğini ifade eden Yanar, dönemin Yunanistan Başbakanı Metaksas’ın Atatürk’ü Türk-Yunan barışının mimarı olarak tanımladığını belirtti. Macaristan’da ise Senato ve parlamentoda Atatürk’ü anmak üzere özel oturum düzenlendiğini kaydetti.

Batı Basınının Gündeminde İnönü’nün Cumhurbaşkanlığı da Vardı Konferansta Atatürk’ün vefatının ardından Batı basınında öne çıkan konulardan birinin de Türkiye’de cumhurbaşkanlığı görevini kimin üstleneceği olduğunu belirten Yanar, The New York Times gazetesinin diktatöryel rejimlerde lider değişiminin yarattığı devamlılık sorununa dikkat çektiğini anlattı.

Türkiye’de ise anayasal sürecin işletildiğini, TBMM Başkanı Abdülhalik Renda’nın geçici olarak görevi üstlendiğini ve ardından İsmet İnönü’nün cumhurbaşkanı seçildiğini ifade etti.

Türkiye basınında da büyük bir yas atmosferinin hâkim olduğunu belirten Yanar, Cumhuriyet gazetesinin “Büyük Matemimiz”, Ulus gazetesinin ise “Ölümleri yenen dahi öldü bugün” manşetiyle çıktığını aktardı.

Gümüşhane basınına da değinen Yanar, dönemin yerel gazetelerinden Gümüşeli’nin eski nüshalarında Cumhuriyet kutlamalarının coşkuyla yer aldığını, ancak arşivlere erişimin güç olması nedeniyle 10 Kasım 1938 tarihli yerel haberlerin ayrıntılı biçimde incelenmesinin zorlaştığını ifade etti.

Atatürk’ün naaşının defne yapraklarıyla süslenmesinden Yavuz zırhlısıyla gerçekleştirilen törene, Taksim Meydanı’ndaki gençlik yürüyüşlerinden halkın son vedasına kadar uzanan süreci de değerlendiren Yanar, konferansta Batı basınının Atatürk’e ilişkin haberlerini tarihsel örnekler ve gazete arşivleri üzerinden ele aldı.

Son bir ayda gumuskoza.com.tr sitesinde 626.823 gerçekleşti.