Karadeniz’in Çanakkale’si: Harşit’te direniş ve muhacirlik

Ahmet Balcı/Araştırmacı Yazar

Birinci Dünya Savaşı’nda Doğu Karadeniz boyunca ilerleyen Rus kuvvetlerinin karşısında, 1916 sonbaharında Harşit çevresinde önemli bir Osmanlı savunma hattı oluştu. Tirebolu’nun doğusundan iç kesimlerdeki dağlık alanlara uzanan mücadele; düzenli birliklerin direnişi, yerel halkın desteği ve ağır ikmal koşulları içinde sürdü.

Dönemin Rus gazeteleri de Tirebolu önlerindeki bombardımanları ve 1917 yazında devam eden baskınları kayda geçirdi.

Günümüzde “Karadeniz’in Çanakkale’si” adıyla anılan Harşit savunmasının hikâyesinde askerî harekât kadar, evlerini terk eden aileler ve cephe gerisinde yaşanan geçim mücadelesi de önemli yer tutuyor. Türkçe arşiv araştırmaları ile Rusça yayınlar birlikte okunduğunda, uzun süre tutulan bir cephe hattı ve bu hattın iki yanında ağırlaşan savaş koşulları ortaya çıkıyor.

Trabzon’dan Harşit’e uzanan geri çekilme

Rus kuvvetlerinin 18 Nisan 1916’da Trabzon’u işgal etmesi, Doğu Karadeniz’deki askerî dengeyi değiştirdi. Batıya doğru ilerleyiş karşısında Osmanlı birlikleri farklı dere ve vadi hatlarında savunma yaptı; geri çekilmelerle karşı taarruzların birbirini izlediği bir dönem yaşandı.

Ayhan Yüksel’in askerî tarih kaynaklarına dayanan araştırmasına göre, sahil kesimindeki Türk kuvvetleri 21 Ekim 1916’da Harşit Deresi boyunca mevzilenerek burada savunma hattı oluşturdu. Bu tarih, vadi çevresindeki bütün çatışmaların aynı gün başladığı anlamına gelmiyor.

İç kesimlerdeki askerî hareketler, sahildeki gelişmelerle birlikte fakat farklı güzergâhlarda ilerliyordu.

Harşit’in kıyı kesiminde hattın tutulması, Rus kara ilerleyişinin Giresun yönünde sürmesini engelleyen önemli bir sonuç doğurdu. İşgale uğramayan Giresun ve Ordu, cephenin askerî ve lojistik ihtiyaçlarının karşılandığı merkezler arasında yer aldı.

Savunmayı ayakta tutan askerî düzen ve yerel destek

Harşit çevresindeki savunma, 3. Ordu’nun sevk ve idaresi içinde yürütüldü. Düzenli birlikler, sahil kuvvetleri ve yerel milisler farklı görevler üstlendi. Bölgeyi tanıyan insanların katkısı; kılavuzluk, haberleşme, taşıma ve silahlı mücadelede önem taşıdı.

Doğu Karadeniz’deki milis faaliyetlerini inceleyen araştırmalar, gönüllü kuvvetlerin birçok yerde subayların yönetiminde teşkilatlandırıldığını gösteriyor. Harşit’in askerî hikâyesi de bu düzenli kuvvetlerle yerel desteğin birlikte değerlendirilmesini gerektiriyor.

Akarsu, dik yamaçlar ve hâkim tepeler savunma mevzilerinin kuruluşunu etkilerken, aynı coğrafya askerlerin beslenmesini, mühimmatın taşınmasını ve yaralıların geriye ulaştırılmasını güçleştiriyordu. Bir mevziyi elde tutabilmek, o mevziye sürekli erzak ve malzeme ulaştırabilmeye de bağlıydı.

Rus gazetelerinde Tirebolu bombardımanı

Harşit cephesinin kıyı kesimindeki mücadele, Rusya’nın uzak şehirlerinde yayımlanan gazetelere kadar ulaştı.

Tomsk’ta çıkan Sibirskaya Jizn gazetesinin 6 Ekim 1916 tarihli nüshasında, sahil yönündeki Rus topçusunun Tirebolu limanını ateşe tuttuğu bildiriliyordu. Rusya’da o tarihte kullanılan takvimle basılan gazetenin yayın günü, bugünkü takvimde 19 Ekim’e karşılık geliyor.

Bu kısa haber, Tirebolu çevresindeki askerî hareketliliğin Rus tarafında da izlendiğini gösteriyor. Limanın bombalanması, kasabanın işgal edildiği anlamına gelmiyordu.

Blagoveşçensk’te yayımlanan Amurskoye Eho gazetesinin 14/27 Temmuz 1917 tarihli sayısı da Tirebolu çevresine ilişkin bir savaş bülteni taşıyordu. Haberde Strogi ve Smetlivıy adlı muhriplerin katıldığı bombardıman anlatılıyor; ardından bir Rus keşif kolunun Türk mevzilerine yönelik baskından sonra kendi siperlerine döndüğü belirtiliyordu.

Bu anlatımlar, cephedeki kısa süreli baskınların ve yerel hareketlerin, kalıcı bir ilerlemeden ayrı değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koyuyor. Savaş bültenlerinde verilen tahribat ve esir sayıları ise onları yayımlayan tarafın iddiaları niteliğinde.

Denizden ateş desteği, karada mevzi savaşı

Rus donanmasının faaliyetlerini ele alan askerî tarih çalışmaları, 1917’de kıyı cephesinin büyük ölçüde mevzi mücadelesine dönüştüğünü anlatıyor. Kuvvet ve ikmal yetersizliği geniş çaplı harekâtları sınırlarken, gemilerden Türk mevzilerine ateş açılması ve keşif baskınları devam ediyordu.

Rus askerî tarih dergisinde Aleksey Pavlenko’nun yayımladığı araştırmada, Ağustos 1917’de Dacia yardımcı kruvazörünün Tirebolu yakınlarındaki Türk mevzilerini bombaladığı aktarılıyor. Kara topçu subaylarının yönlendirdiği ateşin ardından Rus birliklerinin hücuma geçtiği, ancak şiddetli yağmur nedeniyle ilerleyişin durdurulduğu belirtiliyor. Aynı hava koşulları, gemiden keşif uçağı kaldırılmasını da engelliyordu.

Bu olay, Harşit çevresindeki savaşta deniz gücü, kara birlikleri ve hava şartlarının birbirine bağlı etkisini gösteren örneklerden biri.

Kabaktepe’de karşı taarruz

Harşit savunmasının önemli askerî aşamalarından biri, Kürtün’ün Güvende Yaylası çevresindeki Kabaktepe mevzilerine yönelik harekâttı. Bölgeye hâkim yüksek noktalar, birliklerin hareketini ve çevredeki mevzilerin güvenliğini doğrudan etkiliyordu.

Adnan Yazıcı’nın ATASE belgelerine dayanan araştırmasına göre, 3. Ordu Komutanı Vehip Paşa, Rus kuvvetlerinin Kabaktepeler ve Kuzugöl hattından çıkarılmasını istedi. Hazırlıkların ardından, 2. Kafkas Kolordusu bünyesindeki 11. Kafkas Tümeni birlikleri 7–8 Kasım 1917’de taarruza geçti ve Rus mevzilerini ele geçirdi.

Araştırmada, Rusların Harşit ve Habre derelerinin doğusuna sürülmesini amaçlayan harekâtın 23 Kasım 1917’de sona erdiği belirtiliyor. Bu nedenle Kabaktepe taarruzunun başlangıcı ile bütün cephenin kapanışını aynı tarihe yerleştirmek mümkün değil.

Rus ilerleyişinin durmasını hangi etkenler belirledi?

Harşit’teki askerî sonucu anlamak için savunma düzeni, arazi ve ikmal koşullarını birlikte değerlendirmek gerekiyor. Osmanlı birliklerinin hattı tutması, yerel destek ve karşı taarruzlar, Rusların batıya doğru kalıcı ilerlemesinin önünde önemli engeller oluşturdu.

Rus askerî tarihçisi Nikolay Korsun’un Kafkas Cephesi üzerine çalışması, 1916–1917 kışında her iki ordunun da beslenme, barınma ve hastalık sorunlarıyla karşı karşıya kaldığını anlatıyor. Bu değerlendirme bütün Kafkas Cephesi’ni kapsıyor; Harşit’teki her çatışmanın nedenini tek başına açıklamıyor. Bununla birlikte uzun süreli savaşın iki tarafı da nasıl yıprattığını gösteriyor.

1917’de Rusya’da yaşanan devrimler, ordudaki disiplin kaybı ve askerlerin cepheden ayrılması ise mücadelenin sonraki aşamasını belirledi. Harşit’te daha önce oluşturulan savunma hattıyla, Rus ordusunun yıl sonunda hızlanan çözülüşü, kronolojik olarak birbirinden ayrılıyor.

Cephenin gerisinde kadınların taşıdığı yük

Savaşın sürdürülebilmesi, cephe gerisindeki insanların emeğine de dayanıyordu. Giresun ve çevresine ilişkin arşiv araştırmaları, nakliye hayvanlarının azalması üzerine kadınların ve askerlik çağına gelmemiş erkeklerin ordu erzağının taşınmasında görev aldığını aktarıyor.

Aynı dönemde doğudan gelen muhacirlerin barınması, beslenmesi ve tedavisi için kaynak bulunmaya çalışılıyordu. Hastane hizmetleri, giysi hazırlanması ve yakacak yardımları yürütülse de ihtiyaçlar ağırdı.

Harşit’in gerisindeki yerleşimler, işgal dışında kalmış olsalar da savaşın ekonomik ve toplumsal yükünü taşıyordu.

Dokuz kadının yardım telgrafı

Volkan Aksoy’un Osmanlı arşiv belgelerine dayanan araştırmasına göre, dokuz kadın 31 Aralık 1917’de Dâhiliye Nezaretine başvurdu. Tohum bulamadıkları için ekim yapamadıklarını, ürünlerinin azaldığını ve ellerindeki yiyeceğin çocuklarını beslemeye yetmeyeceğini bildirdiler.

Hayvanların ve ürünlerin askerî ihtiyaçlar için alınmasının geçimlerini daha da zorlaştırdığını anlattılar.

Bu başvuru, ateşkesin ardından da cephe gerisindeki sıkıntıların sürdüğünü gösteriyor. Aileler için savaşın etkisi; üretimin yeniden başlaması, yiyeceğe ulaşılması ve evlerine dönebilmeleriyle aşılabilecek uzun bir döneme yayılıyordu.

Göç yollarında hastalık

Muhacirlik, barınma ve beslenme sorunlarıyla birlikte sağlık krizini de büyüttü. Dönemin yazışmalarını inceleyen çalışmalar, Giresun, Espiye, Tirebolu ve Keşap çevresinde kolera vakalarının ve ölümlerin yetkililere bildirildiğini ortaya koyuyor.

Ateşkesten 1918’deki ileri harekâta

18 Aralık 1917’de imzalanan Erzincan Mütarekesi, Kafkas Cephesi’ndeki düşmanca hareketlerin durdurulmasını öngördü. Yayımlanmış Rusça metin, tarafların mevcut bölgelerdeki durumlarını ve aralarındaki sınırlandırma hatlarını düzenliyordu.

Ateşkes, Rus birliklerinin aynı gün bütün işgal bölgelerinden ayrılması anlamına gelmedi. Ordunun çözülmesi ve tahliye süreci devam ederken, Osmanlı kuvvetleri Şubat 1918’de ileri harekâta geçti.

Harşit’in tarihî önemi, bu uzun süreç içinde belirginleşiyor: Hat, Rus kara ilerleyişinin karşısında tutuldu; askerler ve yerel halk ağır koşullarda savunmayı sürdürdü. Bugün bu geçmişi anlatan kaynaklar arasında askerî raporlar, Rus gazetelerindeki kısa savaş haberleri ve çocuklarını beslemek için yardım isteyen kadınların telgrafları birlikte yer alıyor.

KAYNAKLAR

1. Yazıcı, Adnan. Birinci Dünya Savaşı’nda Harşit Savunması. Giresun Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, yüksek lisans tezi, 2019. Özellikle s. 184–193 ve 203.

2. Yüksel, Ayhan. “Birinci Dünya Savaşı Yıllarında Giresun.” Karadeniz İncelemeleri Dergisi, sayı 17, 2014, s. 55–70.

3. Bal, Mehmet Akif. “Birinci Dünya Savaşı Yıllarında Trabzon’daki Milis Müdâfaası ve Milisler.” Türk Dünyası Araştırmaları, cilt 125, sayı 247, 2020, s. 363–404.

4. Sibirskaya Jizn — Сибирская жизнь. Sayı 215, 6/19 Ekim 1916, s. 2, “Novosti dnya” bölümü.

6. Pavloviç, N. B. (ed.). Flot v Pervoy mirovoy voyne. Cilt 1: Deystviya russkogo flota. Moskova: Voenizdat, 1964, s. 543–544.

7. Pavlenko, Aleksey Pavloviç. “Bıstrohodnıye korabli iz Rumınii v sostave russkogo Çernomorskogo flota v 1916–1918 gg.” Voenno-istoriçeskiy jurnal, çevrimiçi yayın, 5 Haziran 2025.

8. Korsun, Nikolay Georgiyeviç. Pervaya mirovaya voyna na Kavkazskom fronte: Operativno-strategiçeskiy oçerk. Moskova: Voenizdat, 1946, s. 78–82.

9. Aksoy, Volkan. “Birinci Dünya Savaşı’nda ‘Göç’ün Acılarına Tanıklık Eden Şehir: Giresun.” Karadeniz Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, cilt 4, sayı 5, 2018, s. 83–101.

10. Dokumentı vneşney politiki SSSR. Cilt 1. Moskova: Gospolitizdat, 1959, s. 47–51. 5/18 Aralık 1917 tarihli Erzincan Mütarekesi metni.

11. Kurat, Akdes Nimet. “Brest-Litovsk Müzakereleri ve Barışı.” Belleten, cilt 31, sayı 123, 1967.