Şanlıurfa Müzesi’ndeki 9 kabartmanın hikâyesi: Aşk, ruh ve sonsuz yaşam

Taşa işlenmiş iki sevgili birbirine sarılıyor; kanatlı figürler ise başlarını kollarına yaslamış halde duruyor. Koleksiyondaki bu sahneler, yaklaşık 1800 yıl önce Şanlıurfa’da ölümün yalnızca bir son olarak düşünülmediğine işaret ediyor.

Mehmet Yaşar, Baran İrim ve Zehra Aldeniz İrim’in hazırladığı çalışma, müzedeki iki Eros-Psykhe ve yedi Psykhe kabartmasını bir arada inceliyor. Anatolian Archaeology dergisinde 30 Eylül 2025’te yayımlanan makalede taşların ölçüleri, işçilikleri ve benzer mezarlardaki örnekler karşılaştırılıyor.

KABARTMALAR YENİ BULUNMADI

Çalışmanın konusu yeni bir arkeolojik keşif değil. Müze kayıtlarına göre eserler 1969, 1972 ve 1978 yıllarında farklı yollarla envantere girdi. Araştırmacıların üzerinde durduğu yeni nokta, bu taş blokların mezarlarda nerede ve ne amaçla kullanılmış olabileceği.

Eros-Psykhe betimli iki taş ile iki Psykhe kabartması 19 Temmuz 1972’de müzeye getirildi. Dört Psykhe kabartması 1969’da Yakubiye mevkisiyle ilişkilendirilerek kayda alındı. Geriye kalan bir örnek ise 1978’de müze koleksiyonuna katıldı.

TAŞA İŞLENEN AŞK HİKÂYESİ

Dokuz eserin tamamı dikdörtgen kireçtaşı blokların ön yüzüne yüksek kabartma tekniğiyle işlendi. İki blokta Eros ile Psykhe ayakta, birbirine sarılmış ve öpüşmek üzereyken görülüyor. Birinde Eros sağda, Psykhe solda; diğerinde ise yerleri değişiyor. İki kabartma, birbirini tamamlayan sahneler gibi duruyor.

Eros aşkı, Psykhe ise ruhu temsil ediyor. Kültür ve Turizm Bakanlığının Kültür Portalı’nda anlatılan efsaneye göre güzelliğiyle dikkat çeken Psykhe, Aphrodite’nin öfkesini üzerine çeker. Aphrodite’nin oğlu Eros ise Psykhe’yi gördüğünde ona âşık olur.

Eros, kendisini görmemesi şartıyla Psykhe’nin yanına geceleri gelir. Psykhe bir gece kandil yakıp sevgilisine bakınca kızgın yağ Eros’un omzuna damlar ve Eros onu terk eder. Uzun bir ayrılığın ardından yeniden buluşan ikili, hikâyenin sonunda tanrılar katına yükselir.

Bu anlatı Antik Çağ’da mozaiklerden lahitlere, heykellerden mezar süslemelerine kadar pek çok eserde kullanıldı. Eros ile Psykhe’nin sarılması yalnızca iki sevgilinin buluşmasını değil; sevgi, bağlılık ve ölümsüzlük düşüncesini de anlatıyordu.

PSYKHE’NİN KANATLARI NEDEN FARKLI?

Diğer yedi kabartmada Psykhe tek başına görülüyor. Beş figürün kanatları kelebeği, iki figürünki ise kuş kanadını andırıyor. Her biri yanındaki bir desteğe yaslanmış, elinde yuvarlak bir çelenk tutuyor ve başını koluna bırakıyor.

Yüzler zamanla aşındığı için ifadeleri tam olarak seçilemiyor. Buna rağmen duruşları ve Roma mezar sanatındaki benzerleri, araştırmacıları “uyuyan Psykhe” yorumuna götürüyor.

Makaledeki değerlendirmeye göre ölüm, Roma mezar sanatında her zaman kesin bir son olarak anlatılmıyordu. Bazen sonsuz yaşama uyanmadan önceki bir uyku gibi düşünülüyordu. Adı “ruh” anlamına gelen Psykhe’nin uyur halde gösterilmesi de ölen kişinin ruhuyla ilişkilendiriliyor.

BU TAŞLAR MEZARIN NERESİNDEYDİ?

Kabartmaların ilk yerleri kesin olarak bilinmiyor. Araştırmacılar bu soruya cevap ararken blokların ölçülerine, yan yüzlerindeki keski izlerine, eski bir fotoğrafa ve bölgedeki benzer mezar düzenlerine baktı.

Ortaya çıkan ilk ihtimal, bazı Psykhe kabartmalarının mezar odası girişinin üzerindeki podyuma yan yana dizilmiş olması. Böyle bir yerleşimde taşlar, mezarın girişinde kabartmalı bir şerit yani friz görünümü oluşturuyordu.

Bu görüşe dayanak gösterilen belgelerden biri, “Urfa Hakkında Salname 1927”deki yaklaşık bir asırlık fotoğraf. Görüntüde Urfa Kalesi’nin güneybatı yamacındaki bir mağara ya da mezar girişinin önünde üç Psykhe kabartması yer alıyor.

Ancak fotoğraftaki taşlar müzede incelenen dokuz eserle aynı değil. Makalede de bu ayrım açıkça yapılıyor.

FRİZ MİYDİ, MEZAR YATAĞI MI?

Eros-Psykhe betimli iki bloğun derinliği yaklaşık 80 santimetre. Kuş kanatlı iki Psykhe bloğu da benzer ölçülere sahip. Araştırmacılar bu dört taşın, “kline” adı verilen mezar yatağının sağ ve sol ayaklarında kullanılmış olabileceği görüşünde.

Suriye’deki Anab as-Safinah mezarında bulunan Psykhe kabartması, Hilar Nekropolü’ndeki örnekler ve Kızılkoyun Nekropolü’ndeki mezar düzeni bu yorumda karşılaştırma amacıyla kullanıldı.

YAKLAŞIK 1800 YILLIK ESERLER

Figürlerin saç biçimleri, kıyafetleri, duruşları ve işçilikleri kabartmaların MS 2. yüzyılın sonları ile MS 3. yüzyılın başları arasına tarihlendirilmesini sağlıyor. Bu tarih, merkezi Edessa olan Osrhoene Krallığı dönemine denk geliyor.

Taşların hepsinin aynı atölyeden çıkmadığı düşünülüyor. Figürlerdeki bazı oran farklılıkları yerel ustaların işçiliğine bağlanırken, tamamen giyimli ve daha özenli işlenen bir Psykhe kabartmasının gezici bir atölyede hazırlanmış olabileceği belirtiliyor.

ARA TATİLDE MÜZEYE FARKLI BİR GÖZLE BAKMAK

Millî Eğitim Bakanlığının takvimine göre ilk ara tatil 16 Kasım Pazartesi günü başlayacak ve 20 Kasım Cuma günü sona erecek. Tatil öncesindeki bu hafta sonu, Şanlıurfa’daki aileler için müzeyi çocuklarla birlikte gezmek adına bir seçenek olabilir.

Kültür Portalı’nda yer alan bilgilere göre Şanlıurfa Arkeoloji Müzesi’nde 14 ana sergi salonu ve 33 canlandırma alanı bulunuyor. Eros ile Psykhe kabartması da müzenin öne çıkan eserleri arasında gösteriliyor. Ziyaret öncesinde güncel açılış saatleri ile eserlerin teşhir durumunu müzenin resmî kanallarından kontrol etmekte yarar var.

Bu dokuz taşı özel kılan yalnızca üzerlerindeki mitolojik figürler değil. Kabartmalar, yaklaşık 1800 yıl önce Şanlıurfa’da yaşayan insanların aşkı, ölümü ve ruhun yolculuğunu nasıl anlamlandırdıklarına dair de ipuçları veriyor.