Tarihte bugün: 30 Ekim'de Türkiye ve dünyada neler yaşandı?

30 Ekim, tarih boyunca birçok önemli gelişmeye sahne olan özel günlerden biri olarak dikkat çekiyor. Siyasi kararlar, bilimsel keşifler, toplumsal dönüşümler ve dünya tarihini etkileyen olaylar bu tarihte yaşandı. Bazı gelişmeler kendi dönemini şekillendirirken, bazıları ise yıllar sonra bile etkisini sürdürdü.

Tarihin akışını değiştiren olayların bir araya geldiği 30 Ekim, geçmişten günümüze uzanan önemli izler taşıyor. Dünya ve Türkiye tarihinde derin izler bırakan bu gelişmeler, bugün hâlâ önemini koruyor.

İşte tarihin sayfalarında 30 Ekim'de yaşanan dikkat çekici olaylar…1386 - Osmanlılar ile Karamanoğulları Frenkyazısı'nda karşı karşıya geldi1386 yılında Osmanlı Devleti ile Karamanoğulları Beyliği arasında Anadolu'daki güç mücadelesinin önemli çatışmalarından biri olan Frenkyazısı Muharebesi yaşandı. Osmanlı hükümdarı I.

Murad, Balkanlar'daki seferlerle uğraşırken Karamanoğlu Alâeddin Ali Bey Osmanlı nüfuzunun genişlemesine karşı harekete geçmişti. İki tarafın orduları Konya yakınlarındaki Frenkyazısı bölgesinde karşı karşıya geldi. Osmanlı ordusunda Şehzade Bayezid de önemli görev üstlendi.

Çatışma Osmanlı kuvvetlerinin üstünlüğüyle sonuçlandı. Bayezid'in savaş sırasındaki hızlı ve etkili hareketleri daha sonra kendisine “Yıldırım” lakabının verilmesiyle ilişkilendirilen anlatılar arasında yer aldı. Karamanoğlu Alâeddin Ali Bey yenilginin ardından Konya'ya çekildi.

Taraflar daha sonra barış yaptı ve siyasi ilişkiler bir süreliğine yeniden düzenlendi. Ancak Osmanlı-Karaman rekabeti sonraki yıllarda yeniden devam etti. Muharebenin kesin günü konusunda tarihsel kaynaklar arasında farklılıklar bulunmakla birlikte 1386 yılı olayın genel kabul gören tarihidir.

1757 - III. Mustafa Osmanlı tahtına çıktı1757 yılında Osmanlı Padişahı III. Osman'ın ölümünün ardından III. Mustafa tahta çıktı. III. Mustafa, Sultan III. Ahmed'in oğluydu ve uzun yıllar sarayda şehzade olarak yaşamıştı.

30 Ekim 1757 tarihinde Osmanlı tahtına geçti. Saltanatının ilk yıllarında devlet yönetiminde mali ve askerî reformlara önem verdi. Avrupa ordularındaki teknik gelişmeleri yakından izlemeye çalıştı ve özellikle topçu sınıfının modernleştirilmesine destek verdi.

Baron de Tott gibi yabancı uzmanlardan yararlanılması onun dönemindeki askerî yeniliklerin önemli örneklerinden biri oldu. Ancak Osmanlı Devleti 1768 yılında Rusya ile savaşa girdi ve savaş beklenenden çok daha ağır sonuçlar doğurdu.

Çeşme'de Osmanlı donanmasının yakılması ve çeşitli cephelerdeki yenilgiler devlet üzerinde büyük baskı oluşturdu. III. Mustafa savaş sona ermeden 1774 yılında hayatını kaybetti. Onun dönemindeki reform girişimleri III. Selim dönemindeki daha kapsamlı modernleşme çalışmalarının öncülleri arasında değerlendirilir.

1873 - Hayal mizah gazetesi yayımlanmaya başladı1873 yılında gazeteci ve mizah yazarı Teodor Kasap tarafından çıkarılan Hayal gazetesi yayın hayatına başladı. Osmanlı basınında mizah dergileri 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren giderek daha fazla ilgi görüyordu.

Teodor Kasap daha önce de Diyojen adlı mizah gazetesiyle tanınmıştı. Hayal, siyasi ve toplumsal olayları karikatürler, kısa yazılar ve hicivlerle ele aldı. Gazete bürokrasi, günlük yaşam ve dönemin siyasi gelişmeleri üzerine sert eleştiriler yayımladı.

Osmanlı yönetiminde basın üzerindeki sansür uygulamaları nedeniyle mizah gazeteleri sık sık kapatma ve ceza kararlarıyla karşılaşıyordu. Teodor Kasap da yayımladığı yazılar nedeniyle çeşitli soruşturmalara uğradı. Hayal, Türkçe mizah basınının ve karikatür geleneğinin gelişiminde önemli yayınlardan biri oldu.

Gazetede kullanılan sade ve eleştirel dil geniş okuyucu kitlesine ulaşmasını sağladı. Osmanlı mizah basınının sonraki kuşakları üzerinde de etkili oldu.

1905 - Aspirinin ilk kez 1905'te satışa çıktığı bilgisi doğru değilAspirinin ilk kez 30 Ekim 1905 tarihinde satışa sunulduğu yönündeki bilgi doğru değildir. Asetilsalisilik asidin modern ve daha saf biçimde geliştirilmesi Bayer şirketinde çalışan kimyager Felix Hoffmann'ın 1897 yılındaki çalışmalarıyla ilişkilendirilir.

Bayer “Aspirin” adını 1899 yılında ticari marka olarak tescil ettirdi ve aynı yıl ürünü ilaç olarak piyasaya sundu. İlk dönemlerde aspirin toz hâlinde satılıyordu. Tablet biçimindeki üretim ise kısa süre sonra yaygınlaştı.

İlaç ağrı kesici, ateş düşürücü ve iltihap azaltıcı özellikleri sayesinde dünya çapında hızla kullanılmaya başlandı. Daha sonraki araştırmalar asetilsalisilik asidin düşük dozlarda kan pıhtılaşmasını azaltıcı etkisini de ortaya koydu.

Aspirin 20. yüzyılın en yaygın kullanılan ilaçlarından biri hâline geldi. Bu nedenle 1905 yılı aspirin tarihindeki belirli bir ticari gelişmeyle ilişkilendirilmiş olabilir ancak ilk satış tarihi değildir. İlk geniş çaplı ticari kullanım 1899 yılına dayanır.

1918 - Çekoslovak Cumhuriyeti'nin kuruluş süreci devam etti1918 yılında Avusturya-Macaristan İmparatorluğu'nun dağılması sırasında yeni Çekoslovak devletinin kurumları şekillenmeye başladı. Ancak Çekoslovakya'da Cumhuriyet'in 30 Ekim tarihinde ilan edildiğini söylemek tam olarak doğru değildir.

Prag'daki Çekoslovak Ulusal Komitesi 28 Ekim 1918 tarihinde bağımsız devleti ilan etmişti. Slovak siyasi temsilciler ise 30 Ekim tarihinde Martin kentinde bir araya gelerek Martin Bildirisi'ni kabul etti. Bu belgeyle Slovakların yeni Çekoslovak devletine katılma iradesi açıklandı.

Böylece Çek ve Slovak siyasi hareketlerinin ortak devlet çatısı altında birleşmesi önemli ölçüde tamamlandı. Tomáš Garrigue Masaryk kısa süre sonra yeni devletin ilk Cumhurbaşkanı oldu. Çekoslovakya savaş sonrası Orta Avrupa'nın önemli demokratik devletlerinden biri hâline geldi.

Ülke II. Dünya Savaşı öncesinde Nazi Almanyası'nın baskısıyla parçalandı ancak savaş sonrasında yeniden kuruldu. 1993 yılında ise Çek Cumhuriyeti ve Slovakya olarak barışçıl şekilde iki ayrı devlete ayrıldı.

1918 - Mondros Mütarekesi imzalandı1918 yılında Osmanlı Devleti ile İtilaf Devletleri arasında Mondros Mütarekesi imzalanarak Osmanlı Devleti açısından I. Dünya Savaşı fiilen sona erdi. Mütareke görüşmeleri Limni Adası'nın Mondros Limanı'nda bulunan İngiliz savaş gemisi HMS Agamemnon'da gerçekleştirildi.

Osmanlı heyetine Bahriye Nazırı Rauf Bey başkanlık etti. İtilaf Devletlerini ise İngiliz Amiral Arthur Calthorpe temsil etti. 30 Ekim 1918 tarihinde imzalanan anlaşma 25 maddeden oluşuyordu. Osmanlı ordularının büyük ölçüde terhis edilmesi, stratejik bölgelerin İtilaf Devletlerinin denetimine açılması ve Çanakkale ile İstanbul Boğazlarının kullanıma açılması temel hükümler arasındaydı.

Mütarekenin özellikle 7. maddesi İtilaf Devletlerine güvenliklerini tehdit eden bir durum ortaya çıktığında stratejik noktaları işgal etme hakkı tanıyordu. Bu hüküm sonraki işgaller için geniş biçimde kullanıldı. Ateşkes 31 Ekim 1918 günü öğle saatlerinden itibaren yürürlüğe girdi.

Mondros sonrasında Anadolu'nun çeşitli bölgelerinin işgali Millî Mücadele'ye giden süreci hızlandırdı.

1919 - Diken siyasi mizah dergisi yayın hayatına başladı1919 yılında Sedat Simavi tarafından çıkarılan Diken adlı siyasi mizah dergisi İstanbul'da yayın hayatına başladı. Sedat Simavi daha sonra Türk basın tarihinin en önemli yayıncılarından biri olacak ve Hürriyet gazetesini kuracaktı.

Diken, Mondros Mütarekesi sonrasındaki işgal ortamında yayımlanan siyasi mizah yayınlarından biriydi. Dergide dönemin siyasetçileri, işgal yönetimi, toplumsal sorunlar ve günlük yaşam hiciv yoluyla ele alındı. Karikatürler yayının temel unsurlarından biriydi.

İstanbul'daki sansür ortamı nedeniyle siyasi mizah yayıncılığı oldukça zor koşullarda yürütülüyordu. Buna rağmen Diken kısa sürede dikkat çekti ve dönemin basın hayatında önemli yer edindi. Sedat Simavi'nin gazetecilik ve yayıncılık deneyiminin gelişmesinde bu tür dergiler önemli rol oynadı.

Simavi daha sonra Yedigün gibi yayınları ve 1948 yılında Hürriyet gazetesini kurdu. Diken Türk siyasi mizah ve karikatür tarihinin erken Cumhuriyet öncesi örnekleri arasında değerlendirilir.

1920 - Kars Türk ordusu tarafından geri alındı1920 yılında Doğu Cephesi Komutanı Kâzım Karabekir Paşa komutasındaki TBMM kuvvetleri Kars'ı Ermeni kuvvetlerinden geri aldı. Sevr Antlaşması sonrasındaki dönemde Türkiye'nin doğu sınırlarında Ankara Hükûmeti ile Ermenistan Cumhuriyeti arasında çatışmalar yoğunlaşmıştı.

TBMM ordusu eylül ayının sonunda geniş çaplı harekât başlattı. Sarıkamış'ın alınmasının ardından Türk birlikleri Kars yönünde ilerledi. 30 Ekim tarihinde gerçekleştirilen harekât sonucunda kent ve çevresindeki önemli askerî mevziler ele geçirildi.

Çok sayıda Ermeni askeri esir alındı ve önemli miktarda askerî malzemeye el konuldu. Kars'ın alınması Doğu Cephesi'ndeki askerî dengeleri büyük ölçüde TBMM lehine değiştirdi. Türk kuvvetleri daha sonra Gümrü yönünde ilerledi.

2-3 Aralık 1920'de imzalanan Gümrü Antlaşması TBMM Hükûmetinin uluslararası alanda imzaladığı ilk antlaşma oldu. Kars'ın 30 Ekim'deki geri alınışı kentte her yıl kurtuluş günü olarak anılmaktadır.

1920 - Avustralya Komünist Partisi Sidney'de kuruldu1920 yılında Avustralya Komünist Partisi Sidney'de düzenlenen toplantılar sonucunda kuruldu. Rusya'daki 1917 Bolşevik Devrimi dünya çapındaki sosyalist ve işçi hareketleri üzerinde büyük etki yaratmıştı.

Avustralya'da da çeşitli sosyalist gruplar, sendikacılar ve savaş karşıtı aktivistler ortak bir komünist siyasi örgüt oluşturmak amacıyla bir araya geldi. Ekim 1920'nin sonunda Sidney'de yapılan konferans bu sürecin temel aşaması oldu.

Parti Sovyet Rusya'daki devrimci modeli destekliyor ve işçi sınıfının siyasi iktidarını savunuyordu. İlk yıllarında sendikalar içerisinde etkisini artırmaya çalıştı. Büyük Buhran ve II. Dünya Savaşı dönemlerinde üyeliği ve siyasi etkisi zaman zaman yükseldi.

Ancak Soğuk Savaş boyunca Avustralya siyasetinde yoğun antikomünist baskıyla karşılaştı. 1951 yılında hükûmet partiyi yasaklamaya çalıştı ancak yapılan referandumda bu girişim kabul edilmedi. Avustralya Komünist Partisi 1991 yılında kendisini feshetti.

1923 - İsmet Paşa Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk Başbakanı oldu1923 yılında Cumhuriyet'in ilanından bir gün sonra İsmet Paşa yeni devletin ilk Başbakanı olarak görevlendirildi. TBMM 29 Ekim tarihinde anayasa değişikliğini kabul etmiş ve Türkiye'nin yönetim biçimini Cumhuriyet olarak ilan etmişti.

Mustafa Kemal Paşa aynı gece Cumhurbaşkanı seçildi. Yeni sistemde Cumhurbaşkanının Başbakanı görevlendirmesi ve Başbakanın da Bakanlar Kurulunu oluşturması öngörülüyordu. Mustafa Kemal 30 Ekim tarihinde Malatya Milletvekili İsmet Paşa'yı Başbakan olarak atadı.

İsmet Paşa yeni hükûmeti kurarak Cumhuriyet döneminin ilk Bakanlar Kurulunu oluşturdu. Dışişleri Bakanlığı görevini de bir süre kendisi yürüttü. İsmet Paşa Lozan Barış Konferansı'nda Türk heyetinin başkanlığını yapmış ve yeni devletin uluslararası tanınmasında önemli rol üstlenmişti.

Cumhuriyet'in ilk yıllarında hukuk, eğitim ve yönetim alanındaki kapsamlı reformların uygulanmasında hükûmetin başında bulundu. Daha sonraki yıllarda farklı dönemlerde yeniden Başbakanlık yaptı ve 1938'de Atatürk'ün ölümünün ardından Türkiye'nin ikinci Cumhurbaşkanı seçildi.

1937 - Yeni Ankara Garı törenle açıldı1937 yılında Ankara'nın yeni tren garı Cumhuriyet Bayramı kutlamalarının hemen ardından düzenlenen törenle hizmete açıldı. Cumhuriyet'in ilk döneminde demiryolları ekonomik kalkınma ve ülke bütünlüğünün sağlanması açısından temel yatırımlardan biri kabul ediliyordu.

Başkentin hızla büyümesi eski gar binasının yetersiz kalmasına yol açmıştı. Yeni Ankara Garı mimar Şekip Akalın tarafından modern ve anıtsal bir anlayışla tasarlandı. Yapıda dönemin modernist mimari özellikleri ile devlet yapılarında kullanılan simetrik düzen bir araya getirildi.

Gar 30 Ekim 1937 tarihinde resmen hizmete açıldı. Yeni yapı Ankara'nın İstanbul, Eskişehir, Kayseri ve Anadolu'nun başka bölgeleriyle demiryolu bağlantısının merkezi hâline geldi. Gar meydanı ve çevresi de başkentin önemli kamusal alanlarından biri oldu.

Yapı uzun yıllar Türkiye Cumhuriyeti'nin demiryolu modernleşmesinin sembollerinden biri olarak kullanıldı. Daha sonra yakınında Ankara Yüksek Hızlı Tren Garı inşa edilmesine rağmen tarihî Ankara Garı hizmet vermeye devam etti.

1942 - El Alameyn'deki İngiliz taarruzu daha önce başlamıştıİngiliz ordusunun El Alameyn'de Alman ve İtalyan kuvvetlerine karşı 30 Ekim 1942 tarihinde saldırıya geçtiği yönündeki bilgi doğru değildir. İkinci El Alameyn Muharebesi 23 Ekim 1942 akşamı General Bernard Montgomery komutasındaki İngiliz Sekizinci Ordusunun geniş çaplı topçu bombardımanı ve kara harekâtıyla başladı.

Karşı tarafta Mareşal Erwin Rommel'in komuta ettiği Alman Afrika Kolordusu ile İtalyan birlikleri bulunuyordu. 30 Ekim'e gelindiğinde savaş zaten bir haftadır devam ediyordu. İngiliz kuvvetleri mayın tarlalarını ve Mihver savunma hatlarını aşmaya çalışırken çok ağır çatışmalar yaşandı.

Kasım başında Montgomery yeni büyük saldırıyı başlattı ve Mihver savunması çözülmeye başladı. Rommel geri çekilmek zorunda kaldı. El Alameyn zaferi Kuzey Afrika Savaşı'nın en önemli dönüm noktalarından biri oldu. Winston Churchill daha sonra bu zaferin savaşın genel gidişatı açısından taşıdığı önemi vurguladı.

Dolayısıyla 30 Ekim, muharebenin sürdüğü önemli günlerden biridir ancak taarruzun başlangıç tarihi değildir.

1956 - İngiltere ve Fransa Süveyş Krizi'nde ültimatom verdi1956 yılında Süveyş Krizi sırasında İngiltere ve Fransa, İsrail ile Mısır'a yönelik ortak bir ültimatom yayımladı. İsrail ordusu bir gün önce Sina Yarımadası'na geniş çaplı saldırı başlatmıştı.

İngiltere ve Fransa daha önceden İsrail ile gizli bir plan üzerinde anlaşmıştı. 30 Ekim tarihinde iki Avrupa devleti İsrail ve Mısır kuvvetlerinin Süveyş Kanalı'ndan belirli bir mesafeye çekilmesini ve kanal bölgesindeki stratejik noktaların İngiliz-Fransız kuvvetlerinin kontrolüne bırakılmasını istedi.

Taraflara yaklaşık 12 saat süre verildi. Planın Mısır tarafından kabul edilmeyeceği öngörülüyordu. Mısır Cumhurbaşkanı Cemal Abdünnasır ültimatomu reddetti. Bunun üzerine İngiliz ve Fransız hava kuvvetleri Mısır hedeflerine saldırmaya başladı.

Askerî harekât başlangıçta ilerlese de ABD, Sovyetler Birliği ve Birleşmiş Milletlerin sert baskısı İngiltere, Fransa ve İsrail'i geri çekilmeye zorladı. Süveyş Krizi, İngiltere ve Fransa'nın Ortadoğu'daki eski sömürgeci güç konumlarının zayıfladığını gösteren önemli tarihsel dönüm noktalarından biri oldu.

1960 - Birleşik Krallık'ta ilk başarılı böbrek nakli gerçekleştirildi1960 yılında cerrah Michael Woodruff ve ekibi Birleşik Krallık'taki ilk başarılı böbrek naklini gerçekleştirdi. Operasyon 30 Ekim tarihinde Edinburgh'da yapıldı.

Böbrek nakli aynı genetik yapıya sahip tek yumurta ikizi kardeşler arasında gerçekleştirildi. Bu durum organ reddi riskini önemli ölçüde azaltıyordu. Woodruff daha önce bağışıklık sistemi ve organ reddi konusunda kapsamlı araştırmalar yapmıştı.

Operasyon tıp dünyasında büyük ilgi gördü ve Birleşik Krallık'ta modern organ nakli cerrahisinin başlangıç noktalarından biri oldu. Daha sonraki yıllarda bağışıklık sistemini baskılayan ilaçların geliştirilmesiyle akraba olmayan kişiler arasında da başarılı nakiller yapılmaya başlandı.

Woodruff organ nakli alanındaki çalışmaları nedeniyle uluslararası ün kazandı. 1969 yılında şövalyelik unvanı aldı. Böbrek nakli günümüzde ileri evre böbrek yetmezliği bulunan hastalar için standart tedavi seçeneklerinden biri hâline gelmiştir.

1961 - Sovyetler Birliği Çar Bombası'nı patlattı1961 yılında Sovyetler Birliği insanlık tarihinde patlatılmış en güçlü nükleer bombayı Novaya Zemlya takımadalarında test etti. “Çar Bombası” adıyla tanınan RDS-220 kodlu termonükleer silah 30 Ekim tarihinde Tu-95 bombardıman uçağından bırakıldı.

Bomba büyük bir paraşüt yardımıyla yavaşlatılarak uçağa patlama alanından uzaklaşması için zaman kazandırıldı. Silah yaklaşık dört kilometre yüksekliğe ulaşmadan havada patlatıldı. Patlamanın gücü yaygın modern hesaplamalarda yaklaşık 50 megaton TNT eşdeğeri olarak kabul edilir; bazı eski kaynaklarda 57 veya 58 megaton değerleri de yer alır.

İlk tasarımın yaklaşık 100 megaton olması planlanmıştı ancak radyoaktif serpintiyi azaltmak amacıyla bomba daha düşük güçte hazırlandı. Patlamanın oluşturduğu ışık yüzlerce kilometre uzaktan görüldü ve şok dalgası atmosfer çevresinde birden fazla kez dolaştı.

Mantar bulutu onlarca kilometre yüksekliğe ulaştı. Deneme Soğuk Savaş'ın nükleer silahlanma yarışının en çarpıcı güç gösterilerinden biri oldu. Çar Bombası hiçbir zaman operasyonel bir savaş silahı olarak kullanılmadı.

1961 - Türkiye ile Batı Almanya işgücü anlaşması imzaladı1961 yılında Türkiye ile Federal Almanya Cumhuriyeti arasında Türk işçilerinin Almanya'da çalışmasını düzenleyen işgücü anlaşması imzalandı. Anlaşma 30 Ekim tarihinde diplomatik nota değişimi yoluyla yürürlüğe konuldu.

Batı Almanya savaş sonrasında hızlı ekonomik büyüme yaşamış ve sanayi sektöründe ciddi iş gücü açığı ortaya çıkmıştı. Almanya daha önce İtalya, İspanya ve Yunanistan gibi ülkelerle benzer işçi alım anlaşmaları yapmıştı. Türkiye'den gönderilecek işçilerin başlangıçta sınırlı sürelerle Almanya'da çalışması planlanıyordu.

İlk yıllarda “misafir işçi” anlayışı doğrultusunda dönüşümlü çalışma sistemi düşünülmüş olsa da birçok Türk işçi kalıcı olarak Almanya'ya yerleşti. Aile birleşimleriyle Türk nüfusu sonraki yıllarda hızla arttı. 1973 yılındaki petrol krizi sonrasında Almanya yeni işçi alımını büyük ölçüde durdurdu.

Buna rağmen ülkedeki Türk toplumu büyümeye devam etti. 1961 anlaşması Türkiye-Almanya toplumsal ilişkilerini derinden etkileyen ve milyonlarca insanın yaşamını şekillendiren tarihî dönüm noktalarından biri oldu.

1970 - Vietnam'da şiddetli muson yağmurları büyük felakete yol açtı1970 yılında Vietnam'da etkili olan son derece şiddetli muson yağmurları geniş çaplı sel ve taşkınlara neden oldu. Özellikle ülkenin orta kesimlerinde nehirlerin taşması çok sayıda yerleşim alanını sular altında bıraktı.

Dönemin haberlerinde yağışların son altı yılın en ağır muson felaketlerinden biri olduğu belirtildi. Yaklaşık 293 kişinin hayatını kaybettiği, yüz binlerce kişinin ise evsiz kaldığı bildirildi. Tarım alanları, yollar ve köprüler ağır hasar gördü.

Vietnam'ın aynı dönemde savaşın yıkıcı etkileriyle mücadele ediyor olması afet müdahalesini daha da zorlaştırdı. Sel suları bazı bölgelerde askerî ulaşımı ve yardım çalışmalarını da aksattı. Pirinç üretiminin zarar görmesi gıda güvenliği açısından ek sorunlar yarattı.

Can kaybı ve evsiz kalanların sayısına ilişkin dönem kaynaklarında küçük farklılıklar görülebilmektedir. Olay, Vietnam Savaşı yıllarında doğal afetlerin halk üzerindeki yükü daha da ağırlaştırdığı örneklerden biri oldu.

1973 - Boğaziçi Köprüsü hizmete açıldı1973 yılında İstanbul'un Avrupa ve Anadolu yakalarını karayoluyla ilk kez doğrudan birbirine bağlayan Boğaziçi Köprüsü resmen hizmete açıldı. Köprünün yapımına 1970 yılında başlanmıştı.

Proje İngiliz mühendislik firmalarının tasarımıyla ve uluslararası bir yüklenici konsorsiyum tarafından gerçekleştirildi. 30 Ekim 1973 tarihinde Cumhuriyet'in 50. yılı kutlamaları kapsamında düzenlenen törenle köprü açıldı.

Törene Cumhurbaşkanı Fahri Korutürk, Başbakan Naim Talu ve çok sayıda davetli katıldı. Yaklaşık 1.560 metre uzunluğundaki köprünün ana açıklığı 1.074 metreydi. Açılıştan sonra çok sayıda İstanbullu köprü üzerinde yürüyerek iki kıta arasındaki yeni bağlantıyı deneyimledi.

Köprü İstanbul'un ulaşım yapısını kökten değiştirdi ancak ilerleyen yıllarda kent nüfusunun ve araç sayısının artmasına da katkı sağladı. Daha sonra Fatih Sultan Mehmet ve Yavuz Sultan Selim köprüleri hizmete girdi. Boğaziçi Köprüsü'nün adı 2016 yılında resmen 15 Temmuz Şehitler Köprüsü olarak değiştirildi.

1974 - Muhammed Ali George Foreman'ı yenerek yeniden dünya şampiyonu oldu1974 yılında Muhammed Ali, Zaire'nin başkenti Kinşasa'da George Foreman'ı yenerek dünya ağır sıklet boks şampiyonluğunu yeniden kazandı. “Rumble in the Jungle” adıyla tarihe geçen karşılaşma 30 Ekim sabahının erken saatlerinde gerçekleştirildi.

Foreman maça yenilgisiz dünya şampiyonu olarak çıkmış ve birçok uzman tarafından açık favori gösterilmişti. Ali ise rakibinin güçlü yumruklarını etkisizleştirmek amacıyla daha sonra “rope-a-dope” olarak anılacak taktiği kullandı.

Uzun süre iplerde kalarak Foreman'ın yorulmasını sağladı. Sekizinci rauntta ani bir karşı saldırıyla Foreman'ı nakavt etti. Böylece yaklaşık yedi yıl önce kaybettiği dünya ağır sıklet unvanını yeniden elde etti. Ali, Floyd Patterson'dan sonra ağır sıklet dünya şampiyonluğunu geri kazanmayı başaran az sayıdaki boksörden biri oldu.

Karşılaşmayı stadyumda yaklaşık 60 bin kişinin izlediği belirtilmektedir. Kinşasa maçı hem Muhammed Ali'nin kariyerinin hem de dünya spor tarihinin en ünlü karşılaşmalarından biri hâline geldi.

1978 - Duran Bircan iki kişiyi öldürdü1978 yılında Denizli'de Duran Bircan adlı kişinin işlediği iki cinayet daha sonraki yıllarda ölüm cezasıyla sonuçlanan davalardan biri oldu. Bircan'ın annesini ve yeğeni olan genç bir kadını öldürdüğü belirtildi.

Olayın ardından yakalanarak yargılandı ve mahkeme tarafından ölüm cezasına çarptırıldı. Dosya daha sonra Türkiye'de idam kararlarının uygulanması açısından farklı aşamalardan geçti. 12 Eylül 1980 askerî darbesinden sonra ölüm cezalarının infazına yeniden başlanmasıyla Bircan'ın dosyası da Millî Güvenlik Konseyinin gündemine geldi.

Hakkındaki ölüm cezası onaylandı. Bircan 1980'li yılların başında idam edilen mahkûmlar arasında yer aldı. Türkiye'de 1980-1984 döneminde siyasi suçların yanı sıra ağır adli suçlardan hüküm giymiş kişilerin de ölüm cezaları infaz edildi.

Bu dönem toplam 50 idamın uygulanması nedeniyle Türkiye'nin yakın hukuk tarihinde özel bir yere sahiptir. Ölüm cezası Türkiye'de daha sonra fiilen uygulanmamış ve 2004 yılında tamamen hukuk sisteminden çıkarılmıştır.

1980 - Bülent Ecevit CHP Genel Başkanlığından istifa etti1980 yılında Bülent Ecevit, 12 Eylül askerî darbesinin ardından Cumhuriyet Halk Partisi Genel Başkanlığı görevinden istifa etti. Ecevit ve eşi Rahşan Ecevit darbe günü askerî yönetim tarafından Hamzaköy'e götürülmüş ve yaklaşık bir ay burada tutulmuştu.

11 Ekim'de serbest bırakıldıktan sonra siyasi gelişmeleri yakından takip etmeyi sürdürdü. Millî Güvenlik Konseyi yönetimi eski siyasi liderlerin gelecekteki faaliyetleri konusunda giderek daha kısıtlayıcı bir tutum benimsedi.

29 Ekim'de yapılan açıklamalar Ecevit'in CHP'nin başına yeniden dönmesinin mümkün olmayacağı yönünde yorumlandı. Bunun üzerine Ecevit 30 Ekim 1980 tarihinde CHP Genel Başkanlığından istifa etti. Hazırladığı istifa açıklamasının tamamının yayımlanmasına askerî yönetim izin vermedi.

CHP ve diğer siyasi partiler yaklaşık bir yıl sonra tamamen kapatıldı. Ecevit siyasi yasağı sırasında gazetecilik ve yayıncılık faaliyetleri üzerinden görüşlerini açıklamayı sürdürdü. Daha sonra Demokratik Sol Parti'nin kuruluş sürecine öncülük etti ve siyasi yasağının kalkmasının ardından yeniden aktif siyasete döndü.

1980 - El Salvador ile Honduras barış antlaşması imzaladı1980 yılında El Salvador ile Honduras, iki ülke arasındaki uzun süreli sınır ve siyasi anlaşmazlıkları çözmeyi amaçlayan Genel Barış Antlaşması'nı imzaladı. Antlaşma 30 Ekim tarihinde Peru'nun başkenti Lima'da imzalandı.

İki ülke 1969 yılında yalnızca birkaç gün süren ancak ağır sonuçlar doğuran bir savaşa girmişti. Çatışma kamuoyunda “Futbol Savaşı” adıyla tanındı çünkü savaş öncesindeki gerilim 1970 Dünya Kupası elemelerinde oynanan futbol maçları sırasında daha da yükselmişti.

Ancak savaşın gerçek nedenleri futbolun çok ötesindeydi. Toprak anlaşmazlıkları, göç, tarım arazilerinin paylaşımı ve ekonomik sorunlar gerilimin temel unsurlarını oluşturuyordu. 1980 antlaşması diplomatik ilişkilerin normalleşmesi ve sınır meselesinin hukuki yollarla çözülmesi için çerçeve oluşturdu.

Bazı sınır anlaşmazlıkları daha sonra Uluslararası Adalet Divanına taşındı. Mahkeme 1992 yılında tartışmalı topraklar konusunda karar verdi. Böylece 1969 savaşından kalan sorunların önemli bir bölümü uzun bir diplomatik süreç sonunda çözüme kavuştu.

1983 - Erzurum-Kars depreminde 1.300'den fazla kişi hayatını kaybetti1983 yılında Doğu Anadolu'da meydana gelen büyük deprem Erzurum ve Kars başta olmak üzere geniş bir bölgede ağır yıkıma yol açtı. Deprem 30 Ekim tarihinde sabah saatlerinde meydana geldi.

Büyüklüğü farklı kaynaklarda yaklaşık 6,6 ile 6,9 arasında verilmiştir. Özellikle Erzurum'un Horasan ve Narman çevresi ile o dönem Kars'a bağlı bazı yerleşimler ağır hasar gördü. Kerpiç ve taş yapılardan oluşan çok sayıda köy evi çöktü.

Resmî kayıtlarda yaklaşık 1.155 kişinin öldüğü yönünde rakamlar yer almakla birlikte, eski kaynaklarda can kaybı 1.330 olarak da aktarılmıştır. Yüzlerce kişi yaralandı ve binlerce konut kullanılamaz hâle geldi. Soğuk hava koşulları kurtarma ve barınma çalışmalarını daha da zorlaştırdı.

Deprem kırsal yapılarda mühendislik hizmetinin ve depreme dayanıklı yapılaşmanın önemini yeniden gündeme getirdi. Erzurum-Kars depremi Cumhuriyet döneminin en ağır can kayıplı depremlerinden biri olarak tarihe geçti.

1983 - Arjantin'de askerî rejim sonrasında demokratik seçim yapıldı1983 yılında Arjantin'de yaklaşık yedi yıl süren askerî diktatörlüğün ardından yeniden demokratik genel seçimler gerçekleştirildi. Ülke 1976 yılındaki askerî darbeden beri cunta yönetimi altındaydı.

Bu dönemde “Kirli Savaş” olarak adlandırılan ağır insan hakları ihlalleri yaşandı ve binlerce kişi kayboldu. 1982 Falkland Savaşı'nda İngiltere karşısında alınan yenilgi askerî yönetimin siyasi gücünü ciddi biçimde zayıflattı.

30 Ekim 1983 tarihinde yapılan seçimlerde Radikal Yurttaş Birliği'nin adayı Raúl Alfonsín önemli bir zafer kazandı. Alfonsín, Peronist aday Ítalo Lúder'i geride bıraktı. Seçime yüksek katılım gerçekleşti ve sonuç ülkede büyük bir demokratik dönüşümün başlangıcı olarak görüldü.

Alfonsín 10 Aralık tarihinde Cumhurbaşkanlığı görevini devraldı. Yeni yönetim askerî diktatörlük dönemindeki insan hakları ihlallerinin soruşturulmasını başlattı. 1983 seçimleri Arjantin'de kesintisiz demokratik yönetim döneminin başlangıç noktası olarak kabul edilmektedir.

1984 - TAI'nin Ankara'daki tesislerinin temeli atıldı1984 yılında Türkiye'nin havacılık sanayisini geliştirmek amacıyla kurulan Türk Havacılık ve Uzay Sanayii şirketinin Ankara yakınlarındaki tesislerinin temel atma töreni gerçekleştirildi. Projenin temel hedeflerinden biri F-16 savaş uçaklarının Türkiye'de montaj ve üretim faaliyetlerinin yürütülmesiydi.

Ankara'nın o dönem Mürted olarak bilinen, daha sonra Akıncı adıyla anılan bölgesindeki tesisler bu amaçla planlandı. 30 Ekim tarihinde düzenlenen temel atma törenine Cumhurbaşkanı Kenan Evren ve devlet yöneticileri katıldı.

Türkiye ile ABD arasındaki savunma sanayii iş birliği kapsamında General Dynamics ile ortak çalışmalar yürütüldü. Tesislerin tamamlanmasının ardından Türk mühendis ve teknisyenleri uçak üretimi, montajı ve test süreçlerinde görev almaya başladı.

İlk Türkiye'de monte edilen F-16'lar 1980'lerin sonlarında üretim hattından çıktı. Şirket daha sonra yalnızca savaş uçakları değil insansız hava araçları, helikopterler ve uydu sistemleri üzerinde de çalışmaya başladı. Bugünkü TUSAŞ bu sanayi altyapısının devamı olarak Türkiye'nin en önemli savunma ve havacılık şirketlerinden biri hâline geldi.

1995 - Québec bağımsızlık referandumunda “Hayır” kıl payı kazandı1995 yılında Kanada'nın Québec eyaletinde ülkenin geleceğini yakından ilgilendiren bağımsızlık referandumu gerçekleştirildi. 30 Ekim tarihinde seçmenlere Québec'in egemen bir devlet olması ve Kanada ile yeni bir ekonomik ve siyasi ortaklık müzakere etmesi konusunda soru yöneltildi.

Referandum kampanyası son derece çekişmeli geçti. Bağımsızlığı savunan “Evet” cephesi ile Kanada içinde kalmayı savunan “Hayır” cephesi arasındaki fark son günlerde çok azaldı. Resmî sonuçlara göre “Hayır” oyları yüzde 50,58, “Evet” oyları ise yüzde 49,42 oldu.

İki seçenek arasındaki fark yalnızca 54 bin 288 oydu. Seçime katılım yüzde 93,52 gibi olağanüstü yüksek bir seviyeye ulaştı. Sonuçla birlikte Québec Kanada'nın bir parçası olarak kaldı. Referandum Kanada'daki Fransızca konuşan toplumun siyasi geleceği ve federal sistem konusunda uzun süre etkili tartışmalar yarattı.

1995 oylaması Québec'in bağımsızlığa en fazla yaklaştığı siyasi anlardan biri olarak kabul edilmektedir.

2001 - Michael Jackson Invincible albümünü yayımladı2001 yılında Michael Jackson'ın Invincible adlı stüdyo albümü piyasaya çıktı. Albüm Amerika Birleşik Devletleri'nde 30 Ekim tarihinde yayımlandı; bazı ülkelerde satış bir gün önce başlamıştı.

Invincible, Jackson'ın tamamen yeni şarkılardan oluşan uzun süre sonraki ilk büyük stüdyo çalışmasıydı. Albümün hazırlanması birkaç yıl sürdü ve prodüksiyonda Rodney Jerkins başta olmak üzere çok sayıda müzisyen ve yapımcı görev aldı.

“You Rock My World”, “Butterflies”, “Cry” ve “Speechless” albümün dikkat çeken parçaları arasında yer aldı. Albüm birçok ülkede liste başına yükseldi ve dünya çapında milyonlarca kopya sattı. Bununla birlikte Jackson ile plak şirketi Sony arasında tanıtım ve pazarlama politikaları konusunda ciddi anlaşmazlıklar yaşandı.

Invincible sanatçının hayattayken yayımlanan son stüdyo albümü oldu. Jackson 2009 yılında hayatını kaybetti. Albüm sonraki yıllarda onun kariyerinin geç dönem çalışmalarını değerlendiren dinleyiciler arasında yeniden ilgi gördü.

2020 - Ege Denizi depremi İzmir ve Sisam'da yıkıma yol açtı2020 yılında Ege Denizi'nde meydana gelen büyük deprem Türkiye'nin İzmir kentinde ve Yunanistan'ın Sisam Adası'nda ağır hasara yol açtı. Deprem 30 Ekim tarihinde saat 14.51'de meydana geldi.

Uluslararası ölçümlerde moment büyüklüğü 7,0 olarak hesaplanırken Türkiye'deki ilk resmî açıklamalarda farklı büyüklük değerleri kullanıldı. Merkez üssü Sisam Adası'nın kuzeyi ile İzmir'in Seferihisar ilçesi açıkları arasındaki deniz alanındaydı.

İzmir'in özellikle Bayraklı ve Bornova bölgelerinde çok sayıda bina çöktü. Türkiye'de 117 kişi, Yunanistan'da ise iki kişi hayatını kaybetti. Böylece toplam can kaybı 119'a ulaştı. Binlerce kişi yaralandı ve çok sayıda bina ağır hasar gördü.

Deprem ayrıca küçük çaplı tsunami oluşturarak Seferihisar'ın Sığacık bölgesi ile Sisam kıyılarında su baskınlarına neden oldu. Enkaz altında kalan bazı kişiler günler sonra sağ olarak kurtarıldı. 2020 Ege depremi özellikle mevcut yapı stokunun güvenliği ve deprem dayanıklılığı konusundaki tartışmaları Türkiye'de yeniden gündemin merkezine taşıdı.

Tarihin izinde bir gün: 30 EkimHer yılın her günü, tarih sayfalarında yeni bir hikâye anlatır. Bugün, 30 Ekim' in geçmişten günümüze uzanan izlerine birlikte göz attık. Yarın, tarihin başka bir sayfasında yeniden buluşmak üzere.