149 yıllık kahramanlık! Tabyalarda neler yaşandı?

Erzurum’un 93 Harbi olarak bilinen 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nda verdiği en önemli mücadelelerden biri olan Aziziye Müdafaası, Türk tarihinin unutulmayan kahramanlık sayfaları arasında yer alıyor. Şehrin doğusunda, Topdağı üzerinde inşa edilen Aziziye Tabyaları, Rus ordusunun Erzurum’u ele geçirmesini önlemek amacıyla oluşturulan savunma hattının en önemli noktalarındandı.

Erzurum Teknik Üniversitesi Tarih Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Murat Küçükuğurlu’nun Erzurum adlı eserinde arşiv belgeleri, dönemin tanıklıkları ve tarihİ kayıtlarla aktarılan bu mücadele, Erzurum halkının savaştan önce başlayan hazırlıklarını ve cephede askerle birlikte verdiği direnişi gözler önüne seriyor.

Savaş başlamadan örgütlendiler

93 Harbi başlamadan önce Erzurum halkı, şehrin savunulması için çeşitli hazırlıklara girişti. Orduya gerekli malzemelerin temini amacıyla cemiyetler kuruldu. Bu teşkilatlarda erkeklerin yanı sıra çok sayıda kadın da görev aldı.

Erzurum Valisi İsmail Hakkı Paşa’nın 4 Nisan 1877’de Seraskerlik makamına gönderdiği yazıda, şehirde oluşturulan iki Asakir-i Milliye taburunun mevcudunun bine yaklaşmakta olduğu bildirildi. Çalışmaların aynı hızla sürmesi halinde her biri bin kişiden oluşan dört taburun kurulabileceği ifade edildi.

Paşa, bu birliklerin moralini yükseltmek amacıyla Erzurum’a bando malzemesi ve mızıkacı gönderilmesini de istedi.

Kurulan Milliye taburlarının yalnızca silahları devlet tarafından karşılanırken diğer ihtiyaçları halkın imkanlarıyla giderildi. Askerlik yükümlülüğü bulunmayan çok sayıda Erzurumlu da gönüllü olarak bu birliklere katıldı.

(Davul zurna eşliğinde askere kaydolan Dadaşlar)

Deveboynu’nda ağır yenilgi

Osmanlı kuvvetleri, savaşın ilk dönemlerinde Gedikler ve Yahniler muharebelerinde başarılar elde etse de Ardahan ve Bayezit’in Rusların eline geçmesi, Kars’ın kuşatılması ve cephede verilen kayıplar dengeleri değiştirdi. Anadolu Orduları Başkomutanı Ahmet Muhtar Paşa, toplayabildiği yaklaşık 4 bin askerle Erzurum’u savunmaya karar verdi.

Rus komutanlığının şehrin teslim edilmesini isteyen mektubuna rağmen Paşa, Erzurum’u ne pahasına olursa olsun korumakta kararlıydı. 4 Kasım 1877’de başlayan Deveboynu Muharebesi'nde Erzurum halkı da top seslerini duyar duymaz Gümüşlü Kümbet yolu üzerinden cepheye koştu.

Ancak sabah 09.00’da başlayıp akşam 18.00’e kadar süren savaşta Osmanlı kuvvetleri ağır kayıplar verdi. Yaklaşık 3 bin kişinin şehit düştüğü çarpışmaların ardından birlikler Erzurum’a çekilmek zorunda kaldı. Bu gelişme üzerine Erzurum, Rus ordusunun doğrudan saldırı tehdidiyle karşı karşıya kaldı.

8 Kasım gecesi Aziziye baskını

Erzurum’u ele geçirmek isteyen Rus kuvvetleri, 8 Kasım’ı 9 Kasım’a bağlayan gece kapsamlı bir baskın planını uygulamaya koydu. Rusların hedefi Kiremitlik, Aziziye ve Mecidiye Tabyaları'nı ele geçirmek, ardından Erzurum merkezine ulaşmak istiyorlardı.

(Topları cepheye taşıyan çocuklar (L'univers Illustra 1877)

Türkçe bilen casuslar

Aziziye baskınının komutasını Rus ordusunda görevli Tarnaieff üstlendi. Yıllarca Erzurum Rus Konsolosluğu’nda tercüman olarak çalışan Tarnaieff, şehrin savunma noktalarına ilişkin ayrıntılı bilgiye sahipti. Baskın planında Türkçe bilen yerli casuslar da kullanıldı.

Öncü birliklerin bir kısmı fes takarak Türk kılığına girdi. Gece karanlığında sessizce ilerleyen Rus askerleri, nöbetçileri yanıltarak Aziziye Tabyaları'na ulaştı. 8 Kasım gecesi saat 02.00 sıralarında başlayan baskında Ruslar, önce 3 numaralı, ardından 2 numaralı Aziziye Tabyası'nı ele geçirdi.

Burada bulunan 500'den fazla Osmanlı askeri esir alındı, bir bölümü ise şehit edildi. Ancak 1 numaralı tabyada bulunan Aziziye Tabyaları Komutanı Yarbay Bahri Bey, emrindeki birliklerle direnişini sürdürdü. Yaralanmasına rağmen mücadeleyi bırakmayan Bahri Bey, bir haberci aracılığıyla baskını Mecidiye Tabyası'na ve oradan da Ahmet Muhtar Paşa'ya duyurdu.

Bir ezanla ayağa kalkan Erzurum

Tabyaların işgal edildiği haberi şehre ulaştığında Erzurum'da büyük bir hareketlilik başladı. Top seslerinin ardından halk meydanlarda toplanırken minarelere çıkan müezzinler insanları vatan savunmasına çağırdı. Ayazpaşa Camii müezzini Hacı Abdullah'ın çağrısı, halkın Aziziye'ye yönelmesinde önemli rol oynadı. Mahallelerde tellallar dolaştı, davul ve borazan sesleriyle halk silah başına çağrıldı.

Hükümet Meydanı'nda eski borazancı Salih Çavuş'un çaldığı boru da halkın heyecanını artırdı. Şehirde toplanan vatandaşlar küçük gruplara ayrıldı ve her grubun başına bir yönetici seçildi. Bütün grupların komutanlığına ise Mehdi Efendi Mahallesi'nden Mirzaoğlu Hacı Hasan getirildi.

London Times muhabiri Charles Norman, o sabah yaşananları anlatırken saat 04.30'da şiddetli top atışlarıyla uyandığını, penceresinden baktığında sokakların kadın, erkek ve çocuklarla dolduğunu aktardı. Kısa süre içinde Tebrizkapı'dan Aziziye'ye kadar bütün yollar, şehrini savunmak isteyen insanlarla doldu. İki binden fazla silahlı vatandaş Topdağı'na doğru ilerledi.

(Aziziye Savaşı'nı tasvir eden bir çizim)

Kadınlar ellerinde balta ve satırla cephedeydi

Aziziye'ye koşan Erzurumlular arasında kadınlar ve on yaşlarından büyük çocuklar da bulunuyordu. Dönemin tanıklıklarında kadınların ellerinde satır ve baltalarla mücadeleye katıldığı, bazılarının ise sepetlerle ekmek, testilerle su ve çeşitli kaplarda yemek taşıdığı anlatılıyor.

Askerlerin yanı sıra dervişler ve yaşlılar da bu kafileye katılmıştı. Mücadele yalnızca cephede savaşanlardan ibaret değildi. Kadınlar yaralıların tedavisiyle de ilgilendi. Dönemin yabancı basınında yer alan tanıklıklara göre, çatışmalar sırasında yaklaşık 60 Müslüman kadın Osmanlı yaralılarını tedavi ediyordu.

Aziziye Tabyaları'na ulaşan halk, Rus askerlerinin yoğun ateşine rağmen geri çekilmedi. Tabya önlerinde ve içinde süngü, kılıç, balta ve çeşitli silahlarla kanlı çarpışmalar yaşandı. Çok sayıda Erzurumlu şehit düşmesine rağmen halkın direnişi devam etti.

Osmanlı askerleri ile vatandaşların birlikte yürüttüğü mücadele sonucunda Aziziye Tabyaları öğle saatlerine doğru geri alındı. Rus kuvvetleri kaçarken ellerindeki Türk esirlerinin bir bölümünü de şehit etti. Mücadele sonunda düşmanın elindeki 191 esir kurtarıldı.

644 Erzurumlu, 398 asker şehit düştü

Aziziye Müdafaası'nın bedeli ağır oldu. Tarihçi Abdürrahim Şerif Beygu'nun savaşa katılanlardan dinleyerek kaydettiği bilgilere göre, mücadelede 644 Erzurumlu sivil şehit düştü. Osmanlı askerlerinden şehit olanların sayısı ise 398 olarak kayıtlara geçti.

Tabyalardaki Rus bayrağı indirilerek yerine Osmanlı sancağı dikildi. Halk ve asker, kaçan Rus birliklerini Deveboynu yönüne kadar takip etti. Şehitlerin naaşları daha sonra şehre getirilerek Tepe Mezarlık ve Araplardüzü'ne defnedildi. Bir kısmı ise tabyaların önünde toprağa verildi.

Padişahın teşekkür telgrafı

Aziziye Zaferi'nin haberi İstanbul'a ulaştığında dönemin padişahı Sultan II. Abdülhamit, 12 Kasım 1877'de Erzurum halkına bir teşekkür telgrafı gönderdi. Telgrafta kadınların ve çocukların da askerlere su taşımak gibi kutsal hizmetlerde bulunduğu belirtilerek halkın fedakârlığı takdir edildi.

Erzurumlular ise padişahın mesajına bir gün sonra cevap verdi. Gönderilen karşılıkta, vatanı düşmana karşı korumak için son damla kana kadar mücadele etmeye hazır oldukları ifade edildi. Böylece Aziziye'de yalnızca askeri bir başarı değil, halkın vatan savunmasındaki kararlılığını gösteren tarihî bir irade de ortaya konuldu.

Zaferden sonra da savunma sürdü

Aziziye Tabyaları'nın geri alınmasının ardından Erzurum'da yeni bir Rus saldırısı ihtimaline karşı savunma hazırlıkları devam etti. Şehirdeki Müslüman erkekler silahlandırılarak 600 kişilik taburlar halinde organize edildi.

Birkaç haftalık askeri eğitimden geçirilen bu birlikler, şehrin çevresindeki dış surlara yerleştirildi. Ancak Rus ordusunun Erzurum üzerindeki baskısı sona ermedi. Yaklaşık altı hafta süren kuşatma döneminde şehir kıtlık, salgın hastalık ve şiddetli kış şartlarıyla mücadele etti.

Yiyecek ve yakacak sıkıntısı giderek ağırlaşırken hastalıklar nedeniyle her gün yüzlerce kişi hayatını kaybetti. 1877-1878 kışında salgın hastalıklar ve soğuklar yüzünden yaklaşık 20 bin kişinin öldüğü kaydedildi. Hayatını kaybedenler Araplardüzü mevkisine defnedildi ve bölge büyük bir şehitliğe dönüştü.

31 Ocak 1878'de yapılan ateşkesin ardından Erzurum, 22 Şubat'ta geçici olarak Ruslara teslim edildi. Kentteki Rus işgali yedi ay sürdü. Rus birlikleri, 19 Eylül 1878'de şehri Türk yetkililere teslim ederken tabyaların bir bölümünü de tahrip etti.

(Nene Hatun'un yapılan son röportajlarından (1954)

Destan yıllar sonra törenlerle yaşatıldı

Aziziye Müdafaası'nda çok sayıda kadın kahraman yer alırken, tarih kitaplarında yaklaşık 20 kadının ismi kayıt altına alındı. Bunların arasında ömrünün son yıllarında hak ettiği değeri gören ve 1950'lere kadar yaşayan Nene Hatun, direnişin en bilinen simgesi haline geldi.

149 yıllık miras yeniden anılacak

Erzurum, 149 yıl önce yazılan bu destanı 9 Kasım 2026 Pazartesi (bugün) düzenlenecek yürüyüşle yeniden anacak. “Erzurum tarihine yürüyor” sloganıyla gerçekleştirilecek programın toplanma noktası Karskapı Şehitliği önü olacak. Yürüyüş saat 07.30'da başlayacak,

Bu yılki anmanın dikkat çeken ayrıntılarından biri de Aziziye 1 Tabyası ve Nene Hatun'un kabrinin restorasyon çalışmaları nedeniyle ziyarete kapalı olması. 6 Ağustos 2026'da başlayan çalışmaların 20 Ekim 2028'e kadar sürmesi planlanıyor.