İran hem İsrail’i hem de ABD’yi zora soktu: Savaş her an yeniden alevlenebilir

ABD’deki Kongre ara seçimlerinde Trump’ın Cumhuriyetçi Partisi’nin ağır bir yenilgi alması ve Netanyahu’nun liderlik ettiği koalisyonun İsrail’deki seçimlerde parlamentodaki çoğunluğunu kaybetmesi, İran savaşının yakında bir anlaşmayla sona erebileceğine dair umutları artırdı.

Oysa savaşın her an yeniden alevlenme ihtimali hâlâ çok yüksek. Bunun birkaç nedeni var.

Bunlardan başlıcası, Netanyahu’nun iktidarda kalabilmek için savaşı neredeyse tek çıkış yolu olarak görmesi ve bu doğrultuda Trump’a baskı yapması. İsrail’deki seçim yenilgisinin ardından Cumhurbaşkanı Isaac Herzog hükümeti kurma görevini Netanyahu’nun en önemli siyasi rakibi Gadi Eisenkot’a verdi.

Eisenkot’un Knesset’te 61 milletvekilinin desteğini sağlayarak hükümet kurabilmek için 28 günü, gerekirse Cumhurbaşkanı tarafından verilebilecek 14 günlük ek süreyle birlikte toplam 42 günü var. Bu sırada Netanyahu’nun onun başbakanlığa geçmesini önlemek için savaşı yeniden alevlendirebileceğinden endişe ediliyor.

Bu endişenin artık somut dayanakları da var. İsrail devlet televizyonu KAN’ın 11 Kasım tarihli haberine göre Netanyahu başkanlığındaki güvenlik kabinesi, İran’a yönelik muhtemel yeni bir saldırı için ordunun hazırlıklarını hızlandırması talimatını verdi.

Ancak Netanyahu’nun önündeki en önemli engel İsrail Genelkurmay Başkanı Eyal Zamir. Zamir’in kapalı toplantılarda bu yöndeki girişimlere karşı çıktığı bildiriliyor.

Netanyahu ile askerî komuta kademesi arasındaki anlaşmazlık artık açık bir krize dönüşmüş durumda. İsrail basınında yer alan haberlere göre Zamir mevcut koşullarda yeni bir saldırının akılcı olmadığını, İsrail’in iç siyasi belirsizlik yaşadığı ve ABD’nin desteğinin bulunmadığı bir ortamda böyle bir harekâtın ülkeyi yeniden büyük bir savaşa sürükleyebileceğini düşünüyor.

Bu nedenle Zamir, böyle bir operasyon için askerî birliklerin harekete geçirilmesinden önce ayrıntılı değerlendirmeler yapılmasını ve hukuki dayanağı bulunan, yazılı ve imzalı emirler verilmesini talep ediyor. İsrail’in uzun süreli ve yoğun bir bombardıman harekâtını tek başına sürdürebilmesi için gerekli havada yakıt ikmali kapasitesi ve mühimmat stokları konusunda ciddi sıkıntılar yaşadığı bildiriliyor.

Dolayısıyla ABD’nin doğrudan askerî desteği olmadan yeni bir savaş başlatmak İsrail açısından son derece riskli.

Üstelik Netanyahu’nun Trump’ı yeniden savaşa sokmak için yaptığı baskı da sonuç vermiş değil. Haberlere göre ikili geçen hafta sonu İran konusunda oldukça gergin bir telefon görüşmesi gerçekleştirdi. Görüşmede Netanyahu’nun İran’a yönelik bombardımanın yeniden başlatılması için Trump’ı zorladığı, Trump’ın ise Tahran’la müzakereler devam ederken yeni saldırılara karşı çıktığı iddia ediliyor.

Trump’ın son açıklamaları da neden şimdilik yeni bir saldırıya onay vermediğini ortaya koyuyor. Trump, Suudi Arabistan, Katar ve Birleşik Arap Emirlikleri’nin yeni bir saldırıya karşı çıktığını, bu ülkelerin Hürmüz Boğazı’ndaki krizin ve bölgedeki ekonomik yıkımın daha da büyümesinden endişe ettiğini belirtti.

Ancak Netanyahu’nun bu engelleri aşmak için tek taraflı hareket etmeye hazırlandığına ilişkin haberler, tehlikenin boyutunu gösteriyor. Financial Times’a göre aslında Netanyahu, 10 Ekim’de İran’ın nükleer tesislerini, rejimle bağlantılı hedefleri ve enerji santralleri gibi sivil altyapı unsurlarını kapsayan, önceki saldırılardan daha yoğun ve birkaç güne yayılacak yeni bir operasyon planlamıştı. Ancak Trump’ın karşı çıkması üzerine operasyonu iptal etmek zorunda kaldı.

Daha dikkat çekici benzer bir girişim, 27 Ekim’deki İsrail seçimlerinin hemen öncesinde yaşandı. Netanyahu ile kendisine yakınlığıyla bilinen Mossad Başkanı Roman Gofman, diğer güvenlik kurumlarının üst düzey yöneticilerinin desteğini almadan İran’a yönelik tek taraflı bir operasyon hazırladı. Ancak plan yine Washington’un müdahalesi üzerine iptal edildi.

Netanyahu’nun siyasi hesabı oldukça açık. 27 Ekim seçimlerinde çoğunluğu kaybettikten sonra geçici hükümetin başında kalmaya devam ediyor. Buna karşılık Eisenkot yeni bir koalisyon kurmaya çalışıyor. Ülkeyi yeniden savaşa sokarak, İsrail siyasetinde güvenlik gerekçelerini öne çıkarıp siyasi gündemi değiştirmeyi, muhalefetin hükümet kurma sürecini zorlaştırmayı ve mümkünse kendi liderliğinde yeniden bir birlik hükümeti kurmayı hedefliyor.

Eisenkot’un dün Netanyahu’ya gönderdiği çarpıcı yazılı uyarı da tam olarak bu endişeyi yansıtıyor.

Eisenkot, uyarısında, yeni hükümet göreve başlayana kadar doğrudan ve acil bir tehdit bulunmadığı sürece askerî operasyonlara girişilmemesini istiyor. Netanyahu’nun geçici hükümetinin artık Knesset’in güvenine sahip olmadığını hatırlatarak, güvenlik güçlerinin siyasi amaçlarla harekete geçirilmesinin İsrail demokrasisi ve devlet kurumlarına duyulan güven bakımından yıkıcı sonuçlar doğurabileceğini belirtiyor.

Ayrıca komutanların ciddi bir anayasal ikilemle karşı karşıya bırakılmaması gerektiğini vurguluyor. Böyle bir uyarıyı kamuoyu önünde yapmak zorunda hissetmesi, Netanyahu’ya duyulan güvensizliğin boyutunu gösteriyor.

Eisenkot’un önümüzdeki haftalarda hükümet kuramaması halinde, Cumhurbaşkanı Herzog yeniden Netanyahu’ya hükümeti kurma fırsatı verebilir veya ülke yeni bir seçim sürecine sürüklenebilir. Her iki durumda da Netanyahu’nun başbakanlık koltuğunda kalma süresi uzayacak.

Dolayısıyla savaşın yeniden başlaması, Netanyahu için yalnızca İran’la ilgili bir güvenlik meselesi değil, aynı zamanda iktidarını korumak için kullanabileceği siyasi bir araç.

Savaşın yeniden alevlenmesine yol açabilecek ikinci önemli neden ise ABD ile İran arasında bir uzlaşmaya varma ihtimalinin son derece düşük olması. Trump, Tahran’ı bir anlaşmaya zorlayabileceği umuduyla, Demokratların çoğunluğu devralacağı yeni Kongre 3 Ocak’ta göreve başlamadan önce askerî bir hamle yapmayı düşünebilir.

Cumhuriyetçilerin ara seçimlerde aldığı ağır yenilgi, Trump’ın önündeki siyasi takvimi de daraltmış durumda.

İran yönetimi ise Trump’ın seçim yenilgisinden ve Hürmüz Boğazı’nın kapalı tutulmasının dünya ekonomisi üzerinde yarattığı muazzam baskıdan cesaret alarak maksimalist taleplerde bulunuyor. Tahran, Hürmüz Boğazı’nı açacak bir anlaşma için yedi temel talebinin karşılanmasını istiyor.

Bunların neler olduğu resmen açıklanmış değil. Ancak uluslararası basına yansıyan bilgilere göre yaptırımların ve deniz ablukasının kaldırılması, İran’ın dondurulmuş finansal varlıklarına erişebilmesi, savaş tazminatı ödenmesi, ABD askerlerinin bölgeden çekilmesi ve Lübnan dahil bütün cephelerde savaşın sona erdirilmesi bunlar arasında.

İran’ın talepleri yalnızca savaşın bitirilmesini değil, savaş sonrasında bölgedeki güç dengelerinin kendi lehine değiştirilmesini de hedefliyor. Tahran, Hürmüz Boğazı üzerindeki kontrolünü ve savaş sırasında ortaya koyduğu askerî direnci kalıcı siyasi kazanımlara dönüştürmek peşinde.

Trump’ın bu talepleri kabul etmesi, ABD’nin askerî üstünlüğüne rağmen İran karşısında stratejik bir yenilgiye uğradığının tescili olacak. Bu da zaten seçim yenilgisiyle siyasi açıdan zor durumda bulunan Trump’ı Amerikan iç siyasetinde daha da sıkıştıracak.

Üstelik iki ülke arasındaki anlaşmazlık yalnızca yaptırımlar ve Hürmüz Boğazı’yla sınırlı değil. İran’ın nükleer programı da çözülmesi son derece güç bir mesele olmaya devam ediyor. Tahran, elindeki yüksek düzeyde zenginleştirilmiş uranyumu ülke dışına çıkarmayı kabul etmiyor.

Bu materyalin nükleer silah üretiminde kullanılabilecek niteliğini azaltacak biçimde seyreltilmesini ise müzakere edilebilir bir seçenek olarak görüyor. Trump açısından ise böyle bir düzenleme yeterli değil. Çünkü savaşın temel gerekçelerinden biri olarak gösterdiği İran’ın nükleer kapasitesinin ortadan kaldırılması hedefi gerçekleşmemiş olacak.

Burada Trump yönetiminin kendi içindeki görüş ayrılıkları da önem kazanıyor. Başkan Yardımcısı JD Vance’in başını çektiği kesim, seçim yenilgisinin ana nedeninin İran savaşı olduğunu vurguluyor. Bu kesim, bazı tavizler verilerek savaşın en kısa zamanda sona erdirilmesini istiyor.

Vance’in İran’la diplomatik temasların yeniden başlatılmasında daha etkin bir rol üstlenmesi de bu yaklaşımın bir göstergesi.

Buna karşılık Dışişleri Bakanı ve Ulusal Güvenlik Danışmanı Marco Rubio’nun temsil ettiği geleneksel şahin kanat, İran’a önemli tavizler verilerek yapılacak bir anlaşmaya karşı çıkıyor. Bu kesim, askerî ve ekonomik baskının sürdürülmesiyle Tahran’ın daha fazla taviz vermeye zorlanabileceğine inanıyor.

Bu ortamda dış politikayı kumarvari risklerle ve blöflerle yürütmeyi seven Trump’ın içine düştüğü sıkışıklıktan kurtulmak için yeni bir maceraya girişme ihtimalini düşük bulmamak gerekiyor. Trump bir yandan müzakere seçeneğini açık tutarken diğer yandan askerî baskıyı artırarak İran’a diz çöktürmeye çalışabilir.

Ancak bu stratejinin ters tepmesi ihtimali de oldukça yüksek. ABD ve İsrail’in savaşın başında İran’ın askerî kapasitesini, devlet yapısının dayanıklılığını ve misilleme imkânlarını yeterince doğru değerlendiremediği anlaşılıyor.

İran’ın füze ve dron kapasitesi zarar görmüş olsa da ortadan kaldırılmış değil. Üstelik Tahran, savaş boyunca askerî ve siyasi açıdan hayatta kalmasını sağladığı için füze programını ve bölgesel müttefiklerini vazgeçilebilir unsurlar olarak görmüyor.

Daha da önemlisi, İran bu kez misillemelerini yalnızca Ortadoğu’daki Amerikan üsleri ve İsrail’le sınırlamayabileceği tehdidinde bulunuyor. İran Ulusal Güvenlik Yüksek Konseyi Sekreteri Muhsin Rezai, dün yaptığı açıklamada, ABD’nin İran’a yeniden saldırması halinde Amerikan uçaklarının Avrupa’daki üslerden havalanması durumunda bu üslerin de hedef alınabileceğini söyledi.

Bu tehdidin askerî açıdan ne ölçüde gerçekleştirilebilir olduğu tartışmalı olsa da Avrupa’nın da savaşın dışında kalamayabileceği yönünde ciddi bir uyarı niteliği taşıyor.

İran’ın bu kez çok daha geniş çaplı misillemelere girişmesi, Körfez’deki enerji altyapısının daha fazla zarar görmesi ve Hürmüz Boğazı’ndaki deniz trafiğinin uzun süre aksaması halinde petrol fiyatlarının kalıcı biçimde yükselmesi kaçınılmaz hale gelebilir. Avrupa’daki Amerikan üslerinin hedef alınması ise NATO ülkelerini de krizin içine çekebilecek çok daha tehlikeli bir gelişme olur. Böyle bir senaryo, NATO üyesi olan Türkiye’yi de zor durumda bırakacaktır.

Sonuç olarak önümüzde oldukça tehlikeli bir tablo var. Netanyahu iktidarını kaybetmemek için savaşı yeniden başlatmaya çalışıyor. Diğer yandan Trump seçim yenilgisinin yarattığı siyasi baskıdan kurtulmak için İran’ı yeni bir askerî hamleyle anlaşmaya zorlama kumarını oynayacak karakterde biri.

İran ise savaş sırasında elde ettiği stratejik avantajlardan vazgeçme niyetinde değil. Bu üç aktörün siyasi ve stratejik hesaplarının aynı anda bir uzlaşma zemininde buluşması son derece güç. Dolayısıyla savaşın yeniden alevlenmesi ihtimali maalesef hiç de düşük değil…