90. Yıldönümüne doğru 1937 Dersim/Tunceli Mahkemesi ve İdamlar (1)

Dersim İdamları Araştırma Grubu tarafından hazırlanan bu dizinin çıkış noktasındaki soru belki de en basit olanıdır: 15 Kasım 1937’de Elazığ’da idam edilen bu yedi insan kimdi, onları darağacına götüren süreç gerçekte nasıl işledi ve aradan doksan yıla yakın zaman geçmişken bunu neden hâlâ ayrıntılarıyla bilmiyoruz?

90. Yıldönümüne doğru 1937 Dersim/Tunceli Mahkemesi ve İdamlar (1)

Bundan 89 yıl önce bugünlerde gerçekleşen Dersim/Tunceli yargılamaları sonucunda Elazığ’da yedi Dersimli, 14-15 Kasım 1937 gecesi alelacele toplanan son celseden hemen sonra darağacına çıkarıldı:

• Kureyşanlı Seyit Hüseyin (Usenê Seydi/Seyd Usen)

• Yusufanlı Kamer oğlu Fındık (Fındıq Ağa)

• Demenanlı Cebrail oğlu Hasan (Hesen Ağa/Hesenê Cıvrail Ağaê Arekiye)

• Kureyşanlı Ulukiye oğlu Hasan (Hesenê İbrahimê Qıci)

• Demenanlı Mirza Ali oğlu Ali (Aliyê Mırzê Sıli)

Bu yedi kişi kamuoyunda çoğunlukla “Seyit Rıza ve arkadaşları” diye anılır. Seyit Rıza’yı günümüzde artık herkes bilir; diğer altısının adlarını bile az kişi bilir, bilenler de çoğu zaman yanlış yazar. Bu dizi, o yedi insanın hayatlarını ve onları darağacına götüren idarî ve adlî mekanizmayı araştırıyor.

Dizide dönemin basınını, yayınlanmış ve yayınlanmamış arşiv belgelerini, konuyla ilgili kitap, makale, tez ve hatıratları, on yıllara yayılan sözlü tarih görüşmelerini ve Dersim’in kolektif hafızasını taşıyan ağıtları, kılamları birlikte değerlendiriyoruz. Bunlara, geçen yıl ve bu yıl Elazığ’da hapishane, mahkeme ve infaz yerleriyle cesetlerin gömüldüğü ileri sürülen yerlerde yaptığımız saha çalışmalarını ve kısa süre önce gün yüzüne çıkan idam fotoğraflarını ekliyoruz.

Amacımız yalnızca bildiklerimizi bir araya getiren yeni bir anlatı kurmak değil. Mevcut araştırmaların ortaya çıkardığı bilgilerin eleştirel ve sistematik bir bilançosunu çıkarmak ve bundan sonraki araştırmaların öncelikle neleri ortaya çıkarması gerektiğini göstermek istiyoruz.

Bunun için önce şu sorulara dürüstçe cevap vermek istiyoruz: Bu konuda bugün ne biliyoruz? Neyi bilmiyoruz? Bildiğimizi sandığımız bilgilerden hangileri güvenilir, hangileri tartışmalı ya da çelişkili? Ve belki en önemlisi: Bugün bilmediğimiz halde araştırmayla öğrenilebilecek olanlar neler?

Dizi, bu insanların Elazığ’da toplanıp ‘sanık’ konumuna düşürülmelerinden, idam edilenlerin cesetlerinin akıbetine uzanan birkaç aylık süreci şu aşamalar üzerinden izleyecek:

• Yargılamalardan önce sanıkların Elazığ’da toplanma süreci (Mayıs-14 Eylül 1937)

• 1937 Dersim/Tunceli davasının inşa/kurgu süreci (15 Eylül-11 Ekim 1937)

• Mahkeme süreci (12 Ekim-14 Kasım 1937)

• Hüküm gecesi: Son celse, hukuki çerçeve, hüküm ve Atatürk’le görüşme iddiası (14/15 Kasım 1937)

• Cesetlerin akıbeti (15 Kasım günü ve sonrası)

Dizinin iddiası, 89. yılında bütün sorulara cevap veren bir anlatı ortaya koymak değil; 90. yılında bunu başarmayı hedefleyecek çalışmalara katkı sunacak bir ‘ön çalışma’ ortaya koymak.

Elazığ’daki yargılamalar, mahkeme salonunda başlayıp orada biten bir süreç olarak anlaşılamaz. 25 Aralık 1935’te kabul edilen 2884 sayılı Tunceli Vilâyetinin İdaresi Hakkında Kanun (Resmî Gazete, 2 Ocak 1936) ile bölge, idarî, askerî ve adlî yetkilerin tek elde toplandığı bir istisna rejimine bağlandı.

Vali-kumandan aynı zamanda Dördüncü Umumî Müfettişti; bu makama General Abdullah Alpdoğan getirildi. Bilindiği üzere, 4 Mayıs 1937 tarihli Bakanlar Kurulu kararıyla geniş çaplı bir askerî harekât başlatıldı; harekâta hava kuvvetleri de katıldı.

Harekât 1937 yazı boyunca sürdü; 1938’de ise daha da genişleyerek katliamlara ve sürgünlere dönüştü. Elazığ’daki soruşturma ve yargılama, 1937-38 soykırım sürecinin ortasında yürütüldü.

‘Tunceli Kanunu’na göre vali-kumandan adlî takibatı ve cezaların uygulanmasını erteleyebiliyor (md. 32), ertelemeyi gerekli görmediği idam hükümlerinin infazını emrediyordu (md. 33). Başka bir deyişle ölüm cezasını veren makam değildi, ama verilen idam hükmünün uygulanıp uygulanmayacağında son sözü o söylüyordu.

34. madde ise bu özel yargılama düzeninin belirli suçlar bakımından komşu vilâyetlerde de uygulanmasını öngörüyordu.

Bu dizide Dersim’i tarihsel yer adı, Tunceli’yi ise devletin idarî adlandırması olarak kullanıyoruz; “Dersim/Tunceli” ifadesi bu iki adın tarihsel ilişkisini anlatıyor.

“Bilmiyoruz” ile “bilinemez” aynı şey değil

Aradan neredeyse doksan yıl geçmesine rağmen son derece somut soruların önemli bir kısmının cevabını hâlâ bilmiyoruz. Kim, ne zaman ve hangi koşullarda yakalandı ya da teslim oldu? Nerede, ne kadar süre tutuldular, onları kim sorguladı?

İddianame ne zaman ve hangi delillere dayanılarak hazırlandı? Yargılama hangi mevzuata göre yapıldı? Duruşmalar hangi günlerde yapıldı, kimler tanık olarak dinlendi, salonda başka kimler vardı? Türkçe bilmeyen sanıklar hangi dilde ifade verdi, tercümeyi kim yaptı?

Savunma imkânları neydi? Hüküm tam olarak ne zaman verildi, içeriği neydi? İdam edilmeyenlere hangi cezalar verildi? Ölüm cezaları hangi usulle kesinleşti? İnfaz nasıl gerçekleştirildi ve cesetlere ne yapıldı?

Ama “bilmiyoruz” demek ile “bilinemez” demek aynı şey değildir. Devlet eliyle yürütülmüş bir soruşturma ve yargılama söz konusuysa, insanlar yakalanmış, sorgulanmış, haklarında iddianame hazırlanmış, mahkeme kurulmuş, hüküm verilmiş ve infaz gerçekleştirilmişse, bütün bunlara ilişkin belgelerin de üretilmiş olması gerekir. Hele “köklü devlet geleneği”yle övünen bir devlet söz konusuysa.

Basın Haziran 1937’den itibaren teslim olan ve tutuklananların adlarını veriyor, sorgulardan söz ediyor, hatta Haziran ortasında “Tunceli mahkemesi”nin hazırlandığını yazıyordu. Ekim ve Kasım aylarında da duruşmaların ayrıntıları gazetelere yansıdı.

Buna rağmen bu süreci gün gün ve kişi kişi izleyebileceğimiz güvenilir bir anlatıya hâlâ sahip değiliz. Üstelik basındaki haberler çoğu zaman başka kaynaklarla, bazen de kendi içlerinde çelişir. Dönem basınını tarayarak Haziran-Eylül 1937 için çıkardığımız kronoloji, basında tekrarlanan “teslim oldu”, “yakalandı”, “yakalanmak üzere” haberlerinin bir kısmının sonradan yanlış çıktığını; Seyit Rıza’nın oğulları başta olmak üzere pek çok kişinin birbirine karıştırıldığını gösteriyor.

Dönem basınının kullandığı “şaki”, “sergerde”, “avene”, “nedamet” ve “medeniyet” gibi kelimeler ise yalnızca bir üslup tercihi değildir; devlet şiddetini haklılaştıran siyasal çerçevenin nasıl kurulduğunu da gösterir. Bu yüzden haberleri hem olgusal doğrulukları hem de siyasal işlevleri açısından okuyoruz.

Bugünkü sorun yalnızca bilgi eksikliği de değil: Mevcut bilgilerin önemli bir kısmı dağınık, birbirinden aktarılmış, kaynağı belirsiz ya da çelişkili biçimde dolaşıyor. Ancak kaynağı gösterilmeyen bir iddiayı, yanlış aktarılmış bir bilgiyi ve henüz çözülemeyen bir kaynak çelişkisini aynı kategoriye koymuyoruz.

Bu dizide kesin olarak bildiklerimizi güçlü ihtimallerden, belgelenmiş olguları iddialardan ve henüz cevaplayamadığımız soruları bunların hepsinden mümkün olduğunca açık biçimde ayırmaya çalışacağız. Önceki çalışmaların cevapladığı soruları ve açık bıraktığı meseleleri de ilgili bölümlerde somut kaynaklar üzerinden değerlendireceğiz. Bunu yaparken bilgi üretiminin sınırlarını sadece kişisel ihmalle açıklamıyor, önceki araştırmacıların karşılaştığı arşiv erişimi güçlüklerini ve siyasal baskı koşullarını da hesaba katıyoruz.

Yazılı ve sözlü kaynakları birlikte okumak

Kaynaklar arasında bir hiyerarşi kurmuyoruz. Sözlü tanıklıkları, yazılı kaynakların bıraktığı boşlukları eleştirisiz dolduran “doğru anlatılar” olarak görmüyoruz; resmî belgeleri de sırf yazılı oldukları için daha üstün saymıyoruz.

Bir resmî belgeyi, içerdiği bilgi kadar hangi makamın, hangi ihtiyaçla ve kime hitaben ürettiğiyle de değerlendirmek gerekir. Haberlerin, resmî raporların ve sonradan kaleme alınmış hatıratların kaynaklarını ve birbirleriyle aktarım ilişkilerini de araştırmak gerekir.

Birbirinden aktarılmış haberler ya da aynı rapora dayanan metinler, sayıları ne kadar çok olursa olsun, birbirini bağımsız olarak doğrulamaz. Çözemediğimiz çelişkileri ise zorla bir sonuca bağlamak yerine açık bırakacağız.

Bu çalışma sırasında, yazılı ve sözlü kaynakların bazen çelişseler de çoğu kez birbirlerinin kör noktalarını aydınlattığını gördük. Saha çalışması ise metinlerin söylediklerini yalnızca başka metinlerle değil, mekânla ve hafızayla da karşılaştırma imkânı verdi.

İlk olarak bu yıl yayınlanan ve konuyla ilgili eşsiz kaynak niteliğinde olan idam fotoğraflarını da sahihlik ve kişi teşhisi bakımından aynı titizlikle ele alacağız: Bir görüntünün gün yüzüne çıkması ile doğru olay ve doğru kişilerle ilişkilendirilmesi aynı şey değildir.

Seyit Rıza, hem 1937’deki konumu hem de sonraki kolektif hafızadaki yeri nedeniyle, Dersim dışında ve özellikle devlet nezdinde grubun en tanınan ismidir ve Dersim tarihinde çok önemli bir rol oynamıştır. Ancak çoğu zaman karşımıza çıkan “Seyit Rıza ve diğerleri” söylemi, öteki altı kişiyi ısrarla görünmez kılmaktadır.

Nitekim, adları sıkça yanlış yazılmakta, haklarında bilgi verme ihtiyacı pek duyulmamakta; böylece adeta özne olmaktan çıkarılmaktadırlar.

Oysa bu insanların her birinin bir ailesi, aşireti, köyü, toplumsal konumu ve 1937 içinde kendine özgü bir hikâyesi vardı. Bu dizide her birinin adını özgün ve Türkçeleştirilmiş biçimleriyle, yaklaşık yaşını, aşiret ve aile bağlarını, devletin eline nasıl geçtiğini, nasıl yargılandığını ve geride neler bıraktığını mümkün olduğunca ayrı ayrı izlemeye çalışıyoruz. Çünkü bir kişinin teslim olma, görüşmeye çağrılma, yakalanma ya da zorla getirilme biçimi diğerleri için genellenemez.

İdam edilenleri yalnızca haklarında verilen ölüm kararının “nesnesi” olmaktan çıkarıp hayatları ve ilişkileri olan özneler olarak görünür kılmak, onlara karşı duymamız gereken tarihsel saygının gereğidir.

Aynı özen, yargılanıp başka cezalar alan ya da beraat eden herkes için de gösterilmelidir. Yargılananların sayısı konusunda bile çelişkili bilgiler dolaşımdadır. Ceza alanların hangi cezaevlerine gönderildiklerini, oralarda neler yaşadıklarını, sağ çıkıp memleketlerine dönüp dönmediklerini bilmiyoruz.

Bunu bu dizide biz de yapamayacağız; ama mutlaka yapılması gereken bu konudaki çalışmayı, araştırmacıların önünde duran önemli bir görev olarak görüyoruz.

15 Kasım infazları, aylar süren bir zincirin son halkasıydı: yakalanma ya da teslim olma, gözaltı ve tutukluluk, sorgu, iddianame, yargılama, hüküm, ölüm cezalarının kesinleşmesi, infaz ve cesetlerin akıbeti. Bu zinciri, fiilen işlemiş düzenli bir usul olarak varsaymıyor, her halkasını ayrı ayrı sınayacağımız bir araştırma şeması olarak kullanıyoruz.

Kısacası birkaç haftalık bir “Seyit Rıza davası”ndan değil, aylar içinde oluşmuş bir adlî ve idarî süreçten söz ediyoruz.

Bir yargılamanın adil olup olmadığı yalnızca verilen hükme bakılarak anlaşılamaz. Sanıkların nasıl teslim alındığı, hangi hukuki rejim altında yargılandıkları, savunma ve avukat imkânları, dil ve tercüme meselesi, mahkemenin oluşumu, delillerin niteliği, tanıkların kimlik ve yaş tespiti, ifadelerin nasıl alınıp kullanıldığı, duruşmaların süresi, hüküm ile infaz arasında geçen zaman ve ölüm cezalarının kesinleştirilme biçimi birlikte incelenmelidir.

1937’de yürürlükte olan mevzuatı da, anayasal çerçeve başta olmak üzere, hem metin hem de fiilî uygulama olarak ayrı ayrı ele almak gerekir. Örneğin mahkemenin Elazığ’da bulunması, onun türünü ya da hangi özel usule tâbi olduğunu tek başına göstermez; yer, yetki ve usul ayrı ayrı araştırılmalıdır. Bu yüzden “hukuk dışılık” sonucunu peşinen ilan edip kanıt aramak yerine, somut usulleri ve uygulamaları tek tek ortaya koyup bunların dönemin yürürlükteki mevzuatı açısından ne anlama geldiğini sorgulamak gerekir.

Bu araştırmayı kapanmış bir geçmişin tarihi olarak görmüyoruz. İçinde bulunduğumuz, daha doğrusu bulunduğumuzu umduğumuz “barış/çözüm süreci” düşünüldüğünde, Dersim’le ve 1937 yargılamalarıyla yüzleşmenin onarıcı adalet bakımından büyük önemi var.

Bununla birlikte tarih araştırmasının görevi, güncel siyasete “uygun” ya da “arzu edilen” malzeme üretmek değildir. Bizim yapabileceğimiz, geçmişte ne olduğunu mümkün olduğunca açık biçimde ortaya koymak, belirsizlikleri/müphemlikleri inkar etmemek ve tüm belgelerin erişime açılmasını talep etmektir.

Bunun toplumsal yüzleşmeye katkı sağlayıp sağlamayacağı ise siyasal ve toplumsal mücadeleye bağlıdır.

Onarıcı adalet yalnızca özür ya da tazminat meselesi değildir; hakikate erişim onun temel unsurlarından biridir. Yakınlarının nerede tutulduğunu, nasıl yargılandığını, nasıl öldürüldüğünü ve bedenine ne yapıldığını bilmek, aradan kaç yıl geçerse geçsin, ailelerin inkâr edilemez hakkıdır.

Bu yüzden çalışmamızın en önemli muhataplarından biri Dersimliler, özellikle de idam edilenlerin ve yargılananların yakınlarıdır. Onlara rivayetlerin tekrarından ibaret olmayan, neyin belgelendiğini ve neyin hâlâ bilinmediğini açıkça gösteren bir bilgi birikimi bırakmak istiyoruz.