Cem Orkun Kıraç: Akdeniz fokları doğal kıyılarla birlikte korunmalı

Alanya'da Akdeniz foklarının üremesi ve barınması için kullanılan mağaralarda temizlik ve düzenleme çalışması yapıldı. Ergin ve yavru bireyleri takip etmek amacıyla fotokapanların da yerleştirildiği çalışmayı değerlendiren Sualtı Araştırmaları Derneği Akdeniz Foku Araştırma Grubu'nun (SAD-AFAG) Koordinatörü Cem Orkun Kıraç, türün korunmasında doğal kıyıların önemine dikkat çekti.

Kıraç, fokların insan baskısı nedeniyle mağaralara çekilmek zorunda kaldığını anlattı. Dünya Doğayı Koruma Birliği'nin (IUCN) nesli kritik derecede tehlikedeki türler listesinde bulunan Akdeniz fokları, dünyada yalnızca 4 bölgede yaşamını sürdürüyor.

Tür, Doğu Akdeniz'de Türkiye ve Yunanistan kıyılarında, Doğu Atlantik'te ise iki ülkenin kıyılarında görülüyor. Önceki yıllarda 700'e kadar düşen dünya popülasyonunun, yürütülen koruma çalışmaları kapsamında geçen yıl 800-900 civarına ulaştığı belirlendi.

Türkiye kıyılarındaki popülasyon ise dağınık halde yaşayan yaklaşık 120 yetişkin bireyden oluşuyor. İnsan kaynaklı etkenler, Akdeniz foklarının karşı karşıya olduğu tehditlerin başında geliyor. Balıkçı ağlarına takılma sonucu boğulma, en önemli ölüm nedeni olarak gösteriliyor.

Diğer sık karşılaşılan nedenler insanlar ve hastalanma olarak sıralanıyor. Ölüm faktörlerinin 4'te 3'ünün insan sebepli olduğu bildiriliyor. Türkiye'de Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü (DKMP) ve SAD-AFAG ile Mersin'de ODTÜ Deniz Bilimleri Enstitüsü, türün korunması için önemli projeler yürütüyor.

ÜREME VE BARINMA ALANLARI DÜZENLENDİYaşam döngüsü hem denize hem de kıyılara bağlı olan Akdeniz fokları için Alanya'daki tescilli mağaralarda çalışma gerçekleştirildi. Alanya DKMP Şefliği tarafından oluşturulan'Akdeniz Foku Koruma ve Envanter Çalışma Grubu', uzman hidrobiyologların gözetiminde mağaraların içini temizledi.

Kum yapısı da fokların üreme ve barınma koşullarına uygun olacak şekilde düzenlendi. Çalışma kapsamında ergin ve yavru bireylerin izlenmesi için fotokapanlar kuruldu, mağaraların girişlerine uyarı tabelaları konuldu. Kurum, çalışmaya ilişkin açıklamasında, "Gelecek nesillere bu biyoçeşitliliği aktarmak için 7/24 görev başındayız" ifadelerini kullandı.

Türkiye'de Akdeniz fokları ve habitatları üzerine araştırmalar yapan SAD-AFAG Koordinatörü Cem Orkun Kıraç, yaşam alanlarının yalnızca deniz mağaralarıyla tanımlanmasını yanlış bulduğunu söyledi. Fokların geçmişte insanlardan uzak açık kıyılarda yaşadığını belirten Kıraç, "Bu hayvanlar esasen yıllar önce bütün Akdeniz'de ve Türkiye'de insanların uğramadığı, ücra, açık kıyılarda yaşıyorlardı.

Sonradan sıkıştıkları için mağaraya gittiler. Ama mağaraya kaçış, onların habitatının mağara olduğu anlamına gelmiyor" dedi. Mağara, kovuk ve çatlakların insan baskısından uzaklaşmak isteyen foklar için sığınak haline geldiğini anlatan Cem Orkun Kıraç, "Zorunlu olarak gidiyorlar, mağaraların içinde yatıyorlar.

Aslında normalde bunlar rahat bırakılırsa, yapılaşma ve betonlaşma olmazsa açık kıyılarda yaşamaya devam edecek, eskisine dönecek. İnsan baskısından uzak açık kıyılar halen var ve bu alanlarda fokları rahatsız eden faaliyetlerin önlenmesi gerekiyor" diye konuştu.

DOĞAL KIYILARIN BÜTÜNLÜĞÜ ÖNEM TAŞIYORAntalya'nın, Türkiye'de Akdeniz foklarının en fazla bulunduğu ilk 4 il arasında olduğunu söyleyen Kıraç, İzmir, Muğla, Antalya ve Mersin kıyılarının tür için önemini vurguladı. Antalya'da özellikle Kaş, Demre, Finike, Kumluca, Kemer ve Gazipaşa'nın fokların yaşamasına uygun kıyılara sahip olduğunu belirtti.

Cem Orkun Kıraç, Kaş'tan Gazipaşa'ya uzanan kıyılardaki mağara, kovuk ve çatlakların sayısı için yaklaşık bir rakam vermenin bile güç olduğunu ifade etti. Yalnızca bu alanları saymanın, fokların yaşam alanlarının mağaralarla sınırlı olduğu yönünde yanlış bir algıya yol açabileceğini kaydetti.

Yerleşimler, turizm tesisleri, limanlar ve marinalar arasında fokların kullanabileceği kıyıların parçalar halinde kaldığını anlatan Kıraç, koruma çalışmalarında bozulmamış kıyılara odaklanılması gerektiğini söyledi. Kıraç, "Doğru soru, Antalya'da kaç tane bozulmamış kıyı şeridi, kıyı kesimi olduğudur" dedi.

Bu kesimlerin belirlenerek korunmasının önemini vurgulayan Cem Orkun Kıraç, fokların sığındıkları mağaralarla birlikte ihtiyaç duydukları doğal kıyıların da değerlendirilmesi gerektiğini belirtti. SAD-AFAG'ın araştırmalarında türü tehdit eden 6 temel etken; doğal kıyıların yapılaşmayla parçalanması, mağaralarda foklara rahatsızlık verilmesi, ağlara takılma ve kasıtlı öldürme gibi nedenlerle yaşanan ölümler, yoğun deniz trafiği, deniz ve kıyı kirliliği ile balık stoklarının azalması olarak sıralanıyor.

Türkiye'de ise kıyıların doğal özelliklerini yitirmesi ve mağaralarda fokların rahatsız edilmesi öne çıkıyor. KAMERAYLA İZLEMENİN SINIRLARIFokların kullandığı yüzlerce mağara, kovuk ve çatlağın tamamına kamera kurulmasının uygulanabilir olmadığını ifade eden Kıraç, deniz araştırmalarında ulaşım ve ekipman bakımının maliyetine işaret etti.

Deniz koşullarının kameraları yıprattığını belirten Cem Orkun Kıraç, belirli mağaralarda örnekleme yoluyla izleme yapılabileceğini anlattı. İzleme yalnızca mağaralarda yürütüldüğünde fokların açık kıyıları kullanımının gözden kaçabileceğini söyleyerek bütün bu alanların korunması gerektiğini kaydetti.

Alanya DKMP Şefliği'nin uygulamasını olumlu bulduğunu belirten Kıraç, bütün mağaraların kamerayla izlenmesine ilişkin sözlerinin bu çalışmaya yönelik eleştiri olmadığını vurguladı. Cem Orkun Kıraç, değerlendirmesini şöyle aktardı: "DKMP'nin yaptığı çalışma anlamlı, güzel bir çalışma, desteklenir.

İzlemediğimiz bir mağaraya kamera koymuşlar. Gayet güzel, anlamlı. Türkiye'deki fok mağaralarına, fokların zorunlu olarak kaçtıkları ve yaşadıkları, aslında gerçek habitatı olmayan mağara konuk ve çatlaklarda kameralarla izlemek tek tek hepsine, yüzlercesine kamera takmak hem çok pahalı hem de bize çok önemli sonuçları vermez.

Sanki hayvanlar esas orijinal habitatlarında yaşamıyormuş gibi bir algı da yükselir. Deniz araştırmaları pahalıdır, hem de o kameralar çürür içeride. Bütün bu kadar yüzlerce mağara, koruk ve çatlağa kamera takmak zaten olanaksızdır. Ama tabii ki korunmalı"