NY Times yazdı: Plastik kirliliği ‘geri dönüşüm’ adı altında Türkiye’ye taşınıyor

Türkiye’nin geçen yıl Avrupa ülkelerinden ithal ettiği plastik atık miktarı 700 bin tonu aşarak rekor kırdı. New York Times’ın Adana’da yaptığı inceleme, geri dönüşüm tesislerinden çıkan plastik atıkların sulama kanallarına, tarım arazilerine ve Akdeniz’e ulaştığını ortaya koydu.

Uzmanlar, geri dönüşüm adı altında kirliliğin gelişmiş ülkelerden Türkiye’ye taşındığına dikkat çekiyor.

New York Times’ın haberine göre, Türkiye’nin Avrupa ülkelerinden ithal ettiği plastik atık miktarı geçen yıl 700 bin tonu aşarak rekor seviyeye ulaştı. Geri dönüşüm amacıyla Türkiye’ye gönderilen atıkların önemli bir bölümü yeni ürünlerin üretiminde kullanılırken, büyük miktarda plastik atık da geri dönüşüm sürecinin ardından çevreye karıştı.

Gazetenin Adana çevresinde yaptığı incelemede, Fransa’dan mozzarella peyniri ambalajlarına, Hollanda’dan ıslak mendillere, İspanya’dan tortellini paketlerine ve Almanya’dan gübre ambalajlarına kadar Avrupa menşeli çok sayıda atık bulundu. İngiltere’den gelen dondurma kaplarının üzerinde ise tüketicilere geri dönüşüm yapmaları yönünde çağrılar yer alıyordu.

Adana’daki geri dönüşüm tesislerinde işlenen plastiklerin bir kısmı poşet, sulama borusu ve plastik granüllere dönüştürülürken, kullanılamayan atıkların bir bölümü yasa dışı yollarla doğaya bırakılıyor. Yerel yetkililer, bilim insanları, çevre aktivistleri ve sektör temsilcileri, Türkiye’deki çevre mevzuatının geri dönüşüm sürecinde ortaya çıkan ilave atıkların yakılmasını, doğaya dökülmesini veya atık sularla birlikte deşarj edilmesini çoğu zaman engelleyemediğini belirtiyor.

New York Times muhabirleri, Adana’daki geri dönüşüm fabrikalarından başlayarak güneye doğru uzanan kanalları takip etti. İncelemede, plastik atıkların kanallar aracılığıyla Akdeniz’e kadar taşındığı gözlemlendi.

Bilim insanları, geri dönüşüm sürecinde parçalanan plastiklerin Adana’dan yaklaşık 400 kilometre batıdaki Antalya kıyılarına kadar sürüklendiğini belirtiyor. Uzmanlar, atıklar uzak mesafelere taşındıkça kaynaklarının tespit edilmesinin de zorlaştığına dikkat çekiyor.

Türkiye, pazartesi günü başlayan Birleşmiş Milletler İklim Zirvesi COP31’e ev sahipliği yaptığı Antalya’da, küresel atık miktarını azaltmayı hedefleyen Sıfır Atık girişimini ön plana çıkarıyor. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın eşi Emine Erdoğan’ın öncülüğünü yaptığı Sıfır Atık Programı kapsamında, haziran ayında düzenlenen bir çevre konferansında konuşan Erdoğan, atık miktarının azaltılmasının dünyanın çevresel geleceği açısından kritik önem taşıdığını söyledi.

Erdoğan, “İklim değişikliğiyle mücadele etmenin pek çok yolu olsa da sıfır atık, bunların tümünü birbirine bağlayan bir köprüdür. Aslında sıfır atık, iklim mücadelesindeki en dönüştürücü güçtür” dedi.

New York Times, Türkiye Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Murat Kurum’a Adana sahillerinde görülen Avrupa kaynaklı çöpleri de sordu. Kurum, söz konusu atıkların yasa dışı yollarla ülkeye getirildiğini, bu atıkları ithal eden şirketlere ceza verildiğini veya şirketlerin kapatıldığını söyledi. Kurum, şirketlerin isimlerini açıklamadı.

Geri dönüşüm tesislerinin yeni ürünler üretmek için kullanabileceği atık malzemeler ile sıradan çöpler arasında ayrım yapılması gerektiğini vurgulayan Kurum, “Biz çöp ithal etmiyoruz” ifadesini kullandı.

Bölge sakinleri ve yetkililer ise ithal atıklardaki artışın Adana çevresindeki hava, toprak ve su kirliliğini ağırlaştırdığını belirtiyor. İthal edilen ve yurt içinde ortaya çıkan plastik atıklar sulama kanallarını tıkıyor, atık su arıtma tesislerine aşırı yük bindiriyor ve sık sık yangınlara neden olarak mahalleleri zehirli dumanlara boğuyor.

Bilim insanları, çapı 5 milimetreden küçük plastik parçacıkları olan mikroplastiklerin insan sağlığı üzerindeki etkilerini araştırıyor. Bazı çalışmalar, vücutta bulunan mikroplastikler ile felç, kalp krizi ve diğer sağlık sorunları arasında bağlantılar olabileceğine işaret ediyor.

İki Türk bilim insanının yakın zamanda yaptığı araştırmada, Adana’daki kanallardan akan suyun geri dönüşüm tesislerinin yakınından geçtikten sonra daha fazla mikroplastik içerdiği ortaya kondu.

Araştırmaya göre, kanallardan birinde akış yönündeki sudaki mikroplastik miktarı, akış yönünün tersindeki suya kıyasla 21 kat daha fazla ölçüldü. Bir diğer kanalda ise bu oran 132 kata ulaştı. Araştırmacılar, Adana’daki geri dönüşüm tesislerini “mikroplastik kirliliğinin önemli ve aktif bir noktasal kaynağı” olarak nitelendirdi.

Diğer araştırmalar da Adana’daki geri dönüşüm tesislerinden çevreye plastik sızıntısı olduğunu ortaya koydu.

Onlarca geri dönüşüm işletmesine ev sahipliği yapan bir kompleksin yöneticisi Kemal Deniz ise tesislerdeki işletmelerin tüm devlet düzenlemelerine uyduğunu savundu. Deniz, kirliliğe kuralları hiçe sayan kimliği belirsiz kişilerin yol açtığını öne sürerek, “Bazı insanlar sahillere atık döküyor. Bunların kim olduğunu tespit etmek devletin görevi. Ben nereden bileyim?” dedi.

Plastiğin geri dönüştürülmesi, malzemenin farklı bileşiklerden oluşması ve esneklik, dayanıklılık gibi özellikler kazandırmak için çeşitli kimyasallar içermesi nedeniyle karmaşık bir süreç olarak değerlendiriliyor. Plastiklerin geri dönüştürülebilmesi için önce türlerine göre ayrılması, temizlenmesi ve parçalanması gerekiyor. Bu işlemler de ilave atık ortaya çıkarıyor.

Plastiğe eklenen kimyasalların çıkarılması ise daha karmaşık işlemler gerektiriyor ve bu süreçte de atık oluşuyor. Ayrıca plastik, her geri dönüştürüldüğünde kalitesini ve ekonomik değerini kaybediyor. Cam ve çelik ise geri dönüşüm sırasında özelliklerini koruyor.

İthal edilen atıkların önemli bir bölümünde geri dönüşüm tesislerinin kullanamayacağı malzemeler de bulunuyor. İşletmeler bu malzemeleri yakılmak üzere yasal olarak çimento fabrikalarına gönderebiliyor ve bunun için çoğu zaman ücret ödüyor.

Ancak geri dönüşüm işçileri, bazı işletmelerin bu atıklardan yasa dışı yollarla kurtulduğunu anlatıyor. Atık ithalatına karşı çıkan geri dönüşüm işletmecisi Kürşat Karaca, “Bunları şehrin gözden uzak yerlerine döküyor, yakıyor ya da denize atıyorlar” dedi.

Adana’da çevre ofisi yöneticisi Deda Büyüköztürk de bazı geri dönüşüm tesislerinde atık sulardaki plastiği temizlemek için gerekli özel ekipmanların bulunmadığını söyledi. Bu nedenle plastik atıkların kanallara veya büyük miktarda plastiği arıtmak üzere tasarlanmamış atık su arıtma tesislerine ulaştığını belirten Büyüköztürk, “Bu plastik atıklardan en çok zarar gören şehir biziz” dedi.

Büyüköztürk, Türk çevre aktivistlerinin de dile getirdiği gibi, tek çözümün atık ithalatının yasaklanması olduğunu savundu.

New York Times’ın Adana çevresinde yaptığı incelemede, yol kenarlarına, tarım arazilerinin yakınına ve kanallar boyunca yasa dışı şekilde dökülmüş atık yığınları görüldü. Bu atıkların arasında Avrupa menşeli ambalajlar da bulunuyordu. Geri dönüşüm fabrikalarının yakınındaki kanallarda plastik parçalarına rastlandı.

Adana’daki kanallarla ilgili araştırmanın ortak yazarlarından, Çukurova Üniversitesi’nde görev yapan deniz biyoloğu Sedat Gündoğdu, Avrupa’nın atık ihracatını bir tür “sömürgecilik” olarak nitelendirdi. Gündoğdu’ya göre gelişmiş ülkeler, çöplerinin çevreye ve insan sağlığına verdiği zararın maliyetini daha az gelişmiş ülkelere yüklüyor.

Gündoğdu, “Bu geri dönüşüm değil. Bu, kirliliğin başka ülkelere aktarılmasıdır” dedi.

Avrupa Komisyonu sözcüsü ise “AB, atık sorununu üçüncü ülkelere ihraç etmiyor” açıklamasını yaptı.

Gazetenin incelemesinde, Adana’nın güneyindeki ana drenaj kanalından küçük ve renkli plastik parçalarının sürekli aktığı görüldü. Geri dönüşüm faaliyetlerinden kaynaklandığı belirtilen bu parçalar, Akdeniz’e dökülmeden önce Seyhan Nehri’ne karışıyor.

Bazı noktalarda atıklar köprülerin altında birikerek büyük plastik adacıkları oluşturuyor.

Antalya’daki Akdeniz Üniversitesi’nde görev yapan deniz bilimci Olgaç Güven, 2022 yılında Adana’nın güneyindeki sahillere vuran parçalanmış plastik atıkları incelediğini söyledi.

Güven, atıkların kaynağını Adana’dan gelen kanallara kadar takip ettiğini ve bulgularını Türkiye Çevre Bakanlığı’na ilettiğini belirtti. Ancak hazırladığı raporun herhangi bir işlem yapılmasına yol açıp açmadığını bilmediğini söyledi. Bakanlık ise konuya ilişkin yorum talebine yanıt vermedi.

Güven, benzer plastik atıkların son iki yaz boyunca COP31’e ev sahipliği yapan Antalya’da da ortaya çıktığını belirtti. Türkiye’nin turizm sektörünün temel unsurlarından biri olan Antalya’nın sahillerinde görülen atıkların mekanik yöntemlerle kesilip parçalandığını söyleyen Güven, bunun atıkların Adana’daki geri dönüşüm tesislerinden geldiğine işaret ettiğini ifade etti.

Kirlenen sahillerin turistleri bölgeden uzaklaştırabileceği endişesini dile getiren Güven, “Cehennemin kapıları açıldı” dedi ve şöyle devam etti: “Burada sattığımız şey güneş ve deniz. Dolayısıyla deniz kirliyse satacak hiçbir şeyiniz kalmaz.”

Adana ile Antalya arasında bulunan Mersin’deki sahillerin de geri dönüşüm faaliyetlerinden kaynaklanan atıklarla kirlendiğini belirten Türk Mühendis ve Mimar Odaları Birliği Kimya Mühendisleri Odası Mersin İl Temsilcisi Emre Üresin, “Yaz geldiğinde çok sayıda şikayet alıyoruz” dedi.

Avrupa Komisyonu sözcüsü, AB’nin atık ihracatının sıkı kurallara tabi olduğunu ve komisyonun atık ithal eden ülkelerin bu atıkları “çevreye duyarlı bir şekilde” işleyip işleyemediğini denetlediğini söyledi.

Eylül ayında yayımlanan bir AB değerlendirmesinde, Türkiye’nin çevre mevzuatını sıkılaştırdığı ancak ithal edilen atıkları ne ölçüde iyi yönettiğinin belirlenebilmesi için daha fazla bilgiye ihtiyaç duyulduğu belirtildi.

Birleşik Krallık Çevre, Gıda ve Kırsal İşler Bakanlığı sözcüsü de İngiliz yasalarının ihracatçıları, atıkların gönderildikleri ülkelerde uygun şekilde işlenmesini sağlamakla yükümlü tuttuğunu ifade etti.

Ağustos ayında Emine Erdoğan’ın öncülüğündeki Sıfır Atık Vakfı, atık oluşumunu azaltmak ve çöplerin denize ulaşmasını önlemek için yeni önlemler alınması çağrısında bulunan bir rapor yayımladı. Vakıf, bu yıl Adana’da plastik atıklarla ilgili bir çalıştay da düzenledi.

Ancak geri dönüşüm sektöründe faaliyet gösteren kişiler, vakfın sektörde yeterince yer almadığını söyledi.

Çevre Bakanı Kurum, geçen ay gazetecilere yaptığı açıklamada, Türkiye’deki geri dönüşüm tesislerinin plastik üreticilerinin taleplerini karşılayabilmek için yurt içindeki atıklara ek olarak ithal atıklara da ihtiyaç duyduğunu ve bu nedenle daha fazla atık ithal edilmesi gerektiğini söyledi. Kurum, Türkiye’nin yurt içindeki geri dönüşüm oranı arttıkça atık ithalatının azalacağını da belirtti.

Bu yaz İstanbul’da, Emine Erdoğan’ın vakfı tarafından düzenlenen plastik atıklarla ilgili ayrı bir etkinlikte konuşan Antalya Valisi Hulusi Şahin, kirli sahillere ilişkin haberlerin tatil rezervasyonlarının iptal edilmesine yol açtığını ve bunun ülkeye yüz milyonlarca dolara mal olduğunu söyledi.

Şahin, Türkiye’nin geri dönüşüm sektörünün bu gelir kaybını karşılayamayacağını belirterek, “Bu cennet coğrafyayı korumak gibi bir sorumluluğumuz var. Bu, paradan daha değerli olabilir” dedi.