Bergama Pergamon: İzmir’in Tepesinde Yükselen Kayıp Dünya

İzmir Bergama’daki Pergamon Antik Kenti; Akropolü, tiyatrosu, Asklepion’u, kütüphanesi ve çok katmanlı tarihiyle keşfedilmeyi bekliyor.

0 0 0 0 A − A + İzmir’in Bergama ilçesinde, Bakırçay Ovası’na hâkim Kale Dağı’nın üzerinde yükselen Pergamon, binlerce yıllık Anadolu tarihinin en etkileyici duraklarından biri. Bir dönem Attalos Hanedanlığı’nın başkenti olan kent; görkemli Akropolü, dünyanın en dik antik tiyatrolarından biri, büyük kütüphanesi, Asklepion sağlık merkezi ve farklı inançların izlerini taşıyan yapılarıyla yalnızca Bergama’nın değil, İzmir’in kültürel hafızasının da en önemli parçalarından biri.

Pergamon’un çok katmanlı kültürel peyzajı 2014 yılında UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı.

İzmir’in kuzeyine doğru ilerlerken Bakırçay Ovası’na ulaşıldığında, Bergama’nın siluetine eşlik eden yüksek Kale Dağı dikkat çeker.

Bugün bu tepenin üzerinde görülen taşlar ilk bakışta yalnızca bir antik kentin kalıntıları gibi görünebilir.

Oysa burada yükselen Pergamon, bir zamanlar yalnızca çevresindeki yerleşimlere hükmeden bir kent değildi.

Bilginin, sanatın, tıbbın, mimarinin ve siyasetin kesiştiği büyük bir merkezdi.

Pergamon, MÖ 3. yüzyılda Attalos Hanedanlığı’nın başkenti olarak gelişti. UNESCO da kentin özellikle Hellenistik dönemde önemli bir kültür, bilim ve siyaset merkezi haline geldiğini; Akropol’ün eğimli araziye uyarlanmış şehir planının kentin en dikkat çekici özelliklerinden biri olduğunu belirtiyor.

Bugün Bergama’da yürürken aslında tek bir dönemin değil, yüzyıllar boyunca üst üste eklenen farklı medeniyetlerin izleri arasında dolaşılıyor.

Pergamon’un hikâyesini anlamanın ilk yolu coğrafyasına bakmak.

Kale Dağı, Bakırçay Ovası'na hâkim stratejik bir konumdaydı. Antik kentin Akropolü yaklaşık 300 metre yüksekliğindeki dik bir tepenin üzerine yerleşmişti. Bu konum hem savunma hem de şehir planlaması açısından önemli avantaj sağlıyordu.

UNESCO’ya göre Pergamon’un kent planı, yüksek ve eğimli arazi ile Bakırçay Ovası’nı birlikte değerlendiren sıra dışı bir anlayış ortaya koyuyordu.

Bu nedenle Pergamon’u gezerken yalnızca tek tek yapıları görmek yeterli değil.

Tepenin kendisi de antik kentin mimarisinin bir parçası.

Pergamon’un yükselişi MÖ 3. yüzyılda başladı.

Kaynaklarda Philetairos’un MÖ 283 civarında Pergamon Krallığı’nın temellerini attığı ve kentin yaklaşık 150 yıl boyunca siyasi, ekonomik ve kültürel açıdan güçlü bir merkez olarak varlığını sürdürdüğü belirtiliyor.

Özellikle Attalos I ve Eumenes II dönemlerinde kent büyük bir mimari ve kültürel dönüşüm yaşadı.

Bugün kalıntıların arasında dolaşırken görülen bu yapıların tamamı, Pergamon’un sıradan bir yerleşim olmadığını anlatıyor.

Pergamon’un en çarpıcı yapılarından biri tiyatro.

Dik yamaç üzerine yerleştirilen tiyatro, Batı Anadolu’daki en dik antik tiyatrolardan biri olarak tanımlanıyor ve yaklaşık 10 bin kişilik kapasiteye sahip olduğu belirtiliyor.

Buradaki asıl etkileyici noktalardan biri ise tiyatronun araziyle kurduğu ilişki.

Seyirci yalnızca sahneyi değil, aşağıdaki geniş coğrafyayı da görebiliyordu.

Pergamon’da mimari, doğayı karşısına alıp onu gizlemek yerine manzaranın kendisini tasarımın parçası haline getiriyordu.

Bu nedenle tiyatro, bugün bile Pergamon’un en güçlü fotoğraf noktalarından biri.

Pergamon denildiğinde akla gelen en önemli konulardan biri de kütüphane.

Antik dünyanın büyük bilgi merkezlerinden biri olan Pergamon Kütüphanesi, kentin kültürel gücünün önemli göstergelerinden biriydi. UNESCO, Attalos Hanedanlığı döneminde kurulan kütüphanenin antik dünyanın en büyük kütüphanelerinden biri olduğunu vurguluyor.

Pergamon’un adı parşömenle de özdeşleşti.

Kültür ve Turizm Bakanlığı kaynaklarında Pergamon’un parşömen üretimi geleneğiyle yazı kültürünün gelişiminde önemli rol oynadığı aktarılıyor.

Bugün kütüphanenin kendisinden geriye kalanlar, antik dünyanın bilgi üretme ve bilgiyi koruma biçimini hayal etmeyi mümkün kılıyor.

Bir zamanlar bu tepede kitapların, düşüncelerin ve farklı coğrafyalardan gelen bilgilerin dolaştığını düşünmek bile Pergamon’u farklı bir gözle görmeyi sağlıyor.

Pergamon’un en bilinen eserlerinden biri Zeus Sunağı.

Fakat bugün bu eserin tamamını Bergama’da görmek mümkün değil.

Bu nedenle Bergama’yı gezenler için Zeus Sunağı yalnızca antik sanatın bir örneği değil.

Aynı zamanda arkeolojik mirasın korunması, taşınması ve kültürel eserlerin ait oldukları coğrafyalarla ilişkisi üzerine bugün bile devam eden tartışmaların bir parçası.

Akropolün ihtişamından farklı olarak Pergamon’un başka bir yüzü de sağlık tarihidir.

Antik dünyanın önemli sağlık merkezlerinden biri olan Asklepion, Pergamon’un güneybatısında yer alıyordu.

Kültür ve Turizm Bakanlığı kaynaklarına göre kutsal alanın geçmişi MÖ 4. yüzyıla kadar uzanıyor; özellikle Roma döneminde, MS 2. yüzyılda büyük gelişim gösteriyordu.

Asklepion’a yaklaşık 1 kilometrelik kutsal yoldan ulaşılıyordu.

Pergamon’un bu yönü özellikle dikkat çekici.

Çünkü kent yalnızca sanat ve mimarinin değil, antik çağ sağlık kültürünün de önemli merkezlerinden biriydi.

Pergamon’un tıp tarihindeki önemi, Asklepion ile sınırlı değil.