Kastamonu’dan Geçenler: Ahmet Ağaoğlu (1869-1939)
- Ahmet Ağaoğlu, 1869 yılında Azerbaycan’ın Şuşa şehrinde doğmuş gazeteci, yazar, düşünür ve siyasetçidir
- İlk eğitimini Şuşa’da alan Ağaoğlu, Bakü ve Tiflis’teki öğreniminin ardından 1888 yılında Fransa’ya gitmiş, Paris Sorbonne Hukuk Fakültesi ile Collège de France’da yükseköğrenim görmüştür
Ahmet Ağaoğlu, 1869 yılında Azerbaycan’ın Şuşa şehrinde doğmuş gazeteci, yazar, düşünür ve siyasetçidir. İlk eğitimini Şuşa’da alan Ağaoğlu, Bakü ve Tiflis’teki öğreniminin ardından 1888 yılında Fransa’ya gitmiş, Paris Sorbonne Hukuk Fakültesi ile Collège de France’da yükseköğrenim görmüştür.
Paris’te bulunduğu yıllarda Fransız düşünce hayatından, özellikle liberalizmden etkilenmiş; Doğu-Batı ilişkileri, İslam dünyasının sorunları ve toplumsal dönüşüm üzerine düşünceler geliştirmiştir. Fransızca, Rusça ve Azerbaycan Türkçesinde kaleme aldığı yazılarla gazetecilik faaliyetlerine de bu dönemde başlamıştır.
1894 yılında Azerbaycan’a dönen Ağaoğlu, Tiflis, Şuşa ve Bakü’de öğretmenlik yapmış, 1898’de Kaspi gazetesinin başyazarlığını üstlenmiştir. Azerbaycan Türklerinin eğitim, kültür ve basın alanlarında gelişmesi için çalışmış; Neşr-i Maarif Cemiyeti’nin kurulmasına öncülük etmiş ve Usul-i Cedit eğitim anlayışının yaygınlaşmasını desteklemiştir.
İstanbul’da gazetecilik, eğitim ve siyaset alanlarında faaliyetlerini sürdüren Ağaoğlu, Darülfünun’da müderrislik ve Edebiyat Fakültesi dekanlığı yapmış; Türk Ocağı, Türk Yurdu ve Türk Bilgi Derneği’nin kuruluşunda görev almıştır. İttihat ve Terakki bünyesinde siyaset yapmış, 1912 yılında Afyon mebusu seçilmiştir.
Birinci Dünya Savaşı sırasında Azerbaycan’ın siyasi geleceğiyle ilgilenmiş, Kafkas İslam Ordusu’nda siyasi müşavir olarak görev yapmıştır. Mondros Mütarekesi sonrasında tutuklanarak Malta’ya sürgün edilmiştir.
1921 yılında Türkiye’ye dönen Ağaoğlu, Millî Mücadele’ye katılarak Anadolu’da irşat faaliyetlerinde bulunmuş; Anadolu Ajansı Müdürlüğü ve Hâkimiyet-i Milliye başyazarlığı görevlerini üstlenmiştir. Cumhuriyet döneminde Kars milletvekilliği yapmış, Ankara Hukuk Mektebi’nde ders vermiştir.
Gazetecilik ve düşünce hayatındaki çalışmalarını ömrünün sonuna kadar sürdürmüş, 1939 yılında İstanbul’da vefat etmiştir.
Ahmet Ağaoğlu’nun kızı Tezer Ağaoğlu Taşkıran 1943 yılında TBMM’nin Yedinci Dönem seçimlerinde Kastamonu milletvekili seçilmiştir. Tezer Taşkıran ilk Kastamonu ilk kadın milletvekili olan Hacer Dicle’den sonra seçilen ikinci kadın milletvekilidir.
Ahmet Ağaoğlu’yla Yapılan ve Açıksöz Gazetesinde Yayınlanan Mülakat
Ağaoğlu Ahmet Bey, 30 Haziran 1921’de Kastamonu’ya gelmiş, iki gece kalarak 2 Temmuz günü Ankara’ya hareket etmiştir. Açıksöz gazetesinde onunla bir mülakat yapılarak yayınlanmıştır. Gazetede “Malta Yarımadasından Ağaoğlu Ahmet Bey de dün akşam şehrimize gelerek Mektep-i Sultani’de misafir edilmiş ve bu sabah Ankara’ya hareket etmiştir.
Memleketimizin fikir hayatında halide bir varlık olan mumaileyh bir muharririmizle dün Mekteb-i Sultanî’de mülakat etmiştir” denilmektedir. Ağaoğlu Ahmet Bey, ayrıca 1 Temmuz 1921 gecesi Mekteb-i Sultanî’de öğrenci ve katılımcılara Malta hatıraları ve İngilizler konulu bir de konferans vermiştir. Onunla yapılan mülakat aynen aşağıda verilmiştir:
Malta’da İngilizlerden nasıl muamele görmüştünüz?
Esmer simasına kin ve merâretle karışık gölge çöktü.
“İki sene evvel birisi İngilizler hakkında şimdiki kanaatimin yüzde birini bilseydi, inanmaz ve İngilizleri böyle bilen kimseyi ya mecnûn ya garazkâr addederdim. Hâlbuki şimdi kendim İngilizler hakkında duyduğum nefretin hiçbir kelamla ifade edilemeyeceğine inandım.”
İçini boşaltmak isteyen bir kimse gibi İngiliz zulmüne, İngilizlerin küçüklüğüne dair çok şeyler anlattı. Ona Malta’ya nasıl sevk edildiklerini ve orada nasıl yaşadıklarını öğrenmek istedik, orada İngilizlerin ne aradığını sorduk.
“İstanbul’dan ailelerimizle görüşmeksizin yanımıza hiçbir eşya almaksızın hapishaneden doğruca vapura bindirildik. İngilizlerin ne ahlakta olduğuna daha rıhtımdan ayrılmadan şahit olduk: Ziya Gökalp Beyin ailesi dört yüz banknot bulup getirmişler.
Vapura kimseyi yanaştırmadıkları için görünmesin diye bir mendil içindeki parayı süngülü İngiliz neferine verdi, zabıt Ziya Beye verecekti, fakat para neferle, zabıt arasında sır oldu. Bunu hepimiz görüyorduk. Hepimiz vapurun yanaşmasından bakıyorduk.
Yine Ahmet Nesimî Beyin ailesi de yüz yirmi kadar İngiliz parası getirmiş. Başka bir zabıt onu aldı. Nesimî Bey zabıta koştu, parayı alacak, zabıt elini cebine soktu: Para denize düşmüş!
Doğru Malta’ya mı gittiniz efendim?
“Hepimiz öyle sanıyorduk, fakat buradan çıkınca vapur şimale döndü. Limni Adası’na yanaştı. Bendeniz de dahil olduğum halde on iki kişiyi indirdiler. Yunanlılar biz karaya çıkarken limon kabuğu, taş, çamur ne bulurlarsa üzerimize yağdırıyorlardı.
Yüksek rütbeli bir İngiliz zabiti bir iki yüz İngiliz neferine fişek sürdürdü, süngüleri taktılar, bizi önlerine aldılar, On beş yirmi dakika bu yokuşta yürüdük. Düz ve ıssız bir yere çıkardılar: İçimizden hep burada kurşuna dizileceğimize kandık!
Tel örgülerle çevrilmiş bir sahaya geldik. Zincirli demir kapıları açarak bizi içeri tıktılar. Bu arada yere yatırılmış iki büyük fıçıyı andıran iki şişman oyuk vardı. Başımızı eğerek bunların içine girdik. Her birine paslı ve eski altışar demir karyola sıkıştırmışlardı.
İşte üç dört ay on iki kişi bu iki fıçının içinde yaşadık! En fenası herkes yalnız üstündeki elbise, sırtındaki çamaşırlardan başka bir şeye malik değildi: Mısır’ın namdâr zenginlerinden olan Abbas Halim Paşa İstanbul’dan ayrıldığımız gün tesadüfen fanila bile giymeyerek yalnız bir gömlekle bulunuyormuş.
Şimdi o tek gömleği kendi eliyle yıkıyor, kuruyuncaya kadar çıplak teni üzerinde setresiyle bekliyordu!
Limni Adasının sırtındaki bu iki fıçı sıcak güneşin altında fırın gibi yanıyordu. Bunalıp çıkarız, lakin otuz beş adımlık tel örgü dahilinde hiçbir gölgelik yer olmadığı için çıplak güneşin altında durmaktansa yine fırına sığınıyorduk!”
Üç dört ay sonra Malta’ya gidince bari bu çileden kurtuldunuz mu?
Güldü: “Oniki kişinin Limni’ye çıkarılışı meğer bir ikram imiş: İngilizler bu bir düzinelik zâta o fıçı hayatını meğer bir lütuf olarak yaşatmışlar!
Malta’ya geldiğimiz vakit anladık ki oradaki arkadaşlarımızın hali de bizden hallice değil: Malta ahalisi de onları limon ve yumurta kabuklarıyla karşılamışlar Maltalıların bu taassubu ve bu Türk düşmanlığı boşuna değil. Eski Hristiyan şövalyeliğinin bir merkezi olan Malta’da ahali hemen her gün aizzeden (azizler) birisinin hatırasını ta’ziz eder.
Bu ayinlerden senede otuz tanesi Türklere aittir. Türklerin Malta’daki doksan senelik hakimiyeti esnasında Malta’nın müteaddit kaleleri zapt edilirken falan mahallenin falan azizi sayesinde Türklerin falan hücumu def edilmiş diye yapılan bu ayinlerin intikamını Maltalılar şimdi oraya gelen Türklere limon ve yumurta kabuğu atmakla çıkarıyorlardı!
Türkler bütün kaleleri zapt etmişler, yalnız sükût etmeden bir “San Salvatore” kalesi kalmıştı: İngilizler bizi bu kaleye tıktılar. Burada ziyâ yalnız tepeden gelir, kalın duvarlı odaların içine yalnız birer nefer karyolası koymuşlar, odada ne bir sandalye ne bir masa, o karyolalar üzerine yatılıyor.
Onların üzerinde oturuluyor ve onların üzerinde yemek yeniyordu. Orada İngilizlerin bizi nasıl yaşattığını anlayacaksınız ki atmış dört kişiye yalnız bir abdesthane tahsis etmişlerdi.”
Bari gıdalarınız mükemmel miydi? Diye, sormuş bulundum.
“Gıda mı? Dedi, yevmiye yetmiş beş dirhem ekmek vermiyorlardı. Bunun yüzde yirmi beşi buğday diğer kısımları her şeydi. Haftada bir defa bir dilim peynir veriyorlardı: Bunu isterse bir defada yemek, isterse bir hafta katık yapmakta muhtardık!
Yine haftada yetmiş beş dirhem şeker ve küçük bir kutu reçel veriyorlardı. Yevmî etlerimiz hep konserve idi: Fakat nasıl bir konserve biliyor musunuz? Kutuların üstünde Avustralya fabrikalarının 1895 tarihini taşıyan yirmi beş senelik konserveler!
Gazeteler serbest girebiliyor muydu? Doğru havadis alabilmek mümkün oluyor muydu?
“Bize yalnız “Router” ajansının hülasaları tebliğ edilirdi. Bir de “Times” gazetesi gelirdi. Tabi İngilizler memleketimize ait hayırlı haberleri sudan geçirirler ve aleyhte olanları tantana ile yazarlardı. Lakin biz yavaş yavaş satırların altını okumakta mülke peyda ettik.
Sonraları İngilizler müsamahakâr olmaya başladılar. En büyük havadisçimiz Ahmet Emin Beydi. Üç dört lisan bilen bu çalışkan genç muhtelif gazetelerden bize ait havadisleri topluyor, tercüme ediyor, duvarlara yapıştırıyor, herkes gidip onları okuyordu.
Malta’da daha çok kalan var mı?
“Malta’daki esareti üçe taksim edebiliriz: Bırakılanlar, bırakılacak olanlar, bırakılması daha katî hale iktiza etmeyenler.
İttihatçılık töhmetiyle tevkif edilenler birinci kısmı, Kuva-yıMilliyecilik ithamıyla bilahare sevk edilenler ikinci kısmı, fiilen tehcir mesailinde alakadar oldukları iddia edilenler de üçüncü kısmı teşkil ediyor.
İttihat ve Terakki vükelâsı, Heyet-i Merkeziye Azası, İttihatçı mebuslar hep birinci kısma ait oldukları için bırakıldılar. Malta’da yalnız heyet-i merkeziye azasından Kemal Bey ile birlikte bir iki vali kaldı. Haricinde Fahri Paşa ve bendeniz gibi bir iki kimse bu birinci kısma ithal edildik.
Yirmi dört kişilik ikinci kısım ise Süleyman Nazif vesaire gibi Kuva-yıMilliyecilik ile itham edilenler ki bizden sonra onlar da hareket edeceklerdi.
İngilizlerin asıl bırakmamakta ısrar ettikleri fiilen tehcirle de alakadar olduklarını iddia ettikleri elli bir kişidir. Üçüncü kısmı teşkil eden bu elli bir zatın İngilizler muhakemeye verilmesini istiyorlar. Tabi bu hak bize aittir.
Fransızlar ve İtalyanlar da bizim nokta-i nazarımızı kabul ettiler. Fakat İngilizler bunların beynelmilel bir mahkemede muhakemelerini istiyorlar. Fakat eminim ki İngilizler bu iddialarından da vazgeçmeyecekler ve onları da bizim mahkememize tevdi eyleyeceklerdir.”
Ağa oğlunun sadâsı burada heyecana gelmiş bir hatip ahengi aldı.
“Biz kurtulduk. Memleketi kurtaran Kuva-yı Milliye bizi de kurtardı. Yoksa işimiz İngiliz’in merhametine kalaydı orada yirmi iki senelik Transilvanya esirleri gibi biz de çürüyüp kalacaktık. İngiliz insanı ani olarak öldürmüyor, fakat süründürüyor.
Zavallı bu esirleri yirmi iki senedir Malta’da inliyorlar ve ölünceye kadar orada inleyecekler. Biz de inleyecektik. Onlar gibi biz de kurtulamayacaktık. Kuva-yı Milliye yalnız vatanın değil, bizim şahsi hayatlarımızın halaskârı sıfatıyla da minnettarız.
Ve biz İngiliz neticesinden kurtulduğumuz için seviniyoruz. Hâlbuki orada kalan elli bir vatandaş. İngiliz’in kendi mahkemelerine sürüklemek istediği elli bir vatandaş, onlar ne diyor biliyor musunuz? Biz İngiliz mahkemesinde beraat kararı alacağımıza kendi vatanımızın mahkemesinden idam kararı alalım diyorlar.”
Ağa oğlunun kalın sadâsı ve ağır Türkçesi altında bu coşkunluk insana daha fazla bir tesir yapıyor: Herhalde orada ve içlerinde Ali İhsan ve Şevki Paşalar gibi namdâr ve pek değerli kumandanlar bulunan aziz vatandaşlar da emin olsun ki Ankara’nın azmi İngilizlerin inadına ve Türk’ün hakkı İngilizlerin zulmetine o meselede dahi geri adımını attıracaktır.
Ağa oğlundan asıl öğrenmek istediğim noktayı en sona saklamıştım. Sordum:
Malta’da müttefiklerimizin mühim eserler tercüme ettiklerini işittik. Ne gibi eserler tercüme edildi. Bunları lütuf eder mimisiniz?
“İyi ki sordunuz dedi. Orada herkes bir lisan öğrendi. Bilenler diğer bir lisan elde ettiler. Kısm-ı küllisi İngilizce olmak üzere Fransızca, İtalyanca öğrendiler. Cihanın mühim eserlerini lisanımıza nakil etmek üzere orada bir heyet teşkil edildi.
Bu heyet arasında Hüseyin Cahit, Ziya Gökalp, Salah Cimcoz, Muhacirîn Müdürü Şükrü ve şimdi Ankara Posta ve Telgraf Müdir-i Umûmisi Sabri Beyler ve bendeniz vardım.
Cahit Bey İngiliz tarih-i edebiyatına ait altı ciltlik muazzam eseri tercüme etti. Vali Muammer Bey iktisâdiyata ait pek mühim eserleri lisanımıza nakil etti. Ve Toman’ın felsefe-i hâzırası, Fuyye’nin Tarih-i Felsefesi gibi pek mühim ve muazzam abidât-ı fikrîye tercüme edildi.
Ali İhsan Şevki, Mahmut Kemal Paşalar gibi ricâl-i askeriyemiz de Lorndorf, Hindenburg, Hofmann gibi Alman generalleriyle, Rawlinson, Hamilton gibi İngiliz kumandanlarının hatıratlarını tercüme ettiler. Bu mühim kitaplar kıymettar mütercimleri tarafından salahiyettar haşiyelerle tezyin ve tevsik edildi.
Sinop mebus-ı sabıkı Hasan Fehmi hocamız da Kuran’ı Kerim’i Türkçe ve Türkçenin de saf ve sade halk lisanına tercüme etti. En mühim bir eser de Dahiliye Nazır-ı Sabıkı Fethi Bey tarafından tercüme edilen Ganesh’in Sulh Konferansı nam eseridir.
Oxford Darülfünunu muallimlerinden olan müellif Sulh Konferansına müşavir olarak gönderilmişti. Lloyd George ve Hamansu’ya ilk darbeyi ettiren işte bu adam olmuştur. Ganesh’in iki sene evvel yazılan bu eserinde yapılan sulh muahedelerinin katiyen kabil-i icra olmadığı, bu muahedelerin neşrini tezellüle uğratacak esaslarla dolu olduğu pek etraflı ve pek mukni izah edilmiştir. Vakayı müellifi ne kadar çabuk tasdik etti.”
Muhterem mütekellimi fazla yormuştuk. Laf arasında Malta hatıraları yazdığını ve medeniyet-i İslâmiyeye dair eser hazırladığı ve diğer tarihi bir eserinin de bitmek üzere olduğunu öğrendiğim Ağaoğlu’nun veda için elini sıkarken:
Ankara’da yine gazeteciliğe devam edecek misiniz? Dedim: Otuz beş sene makale yazan yedi sene Tercüman-ı Hakikat sermuharrirliği yapan bu eski gazeteci kafasını İstanbul cihetine çevirdi: Tuhaf bir sadâ ile: “Kendi gazetemde döneklik yaptıktan sonra bana artık gazetecilikten ikrah geldi!”, dedi.
“Tercüman’ın şimdiki sermuharriri yanımızda olsa ve bu son sözü işitseydi şüphesiz ki yüzüne hafif bir kan tabakasının çıktığını görürdük.”
Kaynaklar
“Ağaoğlu Ahmet Bey ile Mülâkat”, Açıksöz, Yıl:3, Sayı:223, (2 Temmuz 1921), s.1-2.
Fahri Sakal, “Ahmet Ağaoğlu (1869-1939)”, (18.11.2026).
serhat42@gmail.
Günde en fazla 3 kritik gelişme. Bildirim kirliliği yok, anında bilgi.
Kategori: Eğitim
Yayın: 19 Kasım 2026 06:42 · Kaynak: aciksoz.com.tr