Tokat bileziği altın tellerin elde örülmesiyle hazırlanıyor

Tokat bileziği, kentte kuyumcu ustalarının altın telleri örüp bükmesiyle şekilleniyor. Geleneksel işçiliği yaşatmak için sürdürülen üretimde, sipariş üzerine hazırlanan bileziklerin ağırlığı 35 gramdan 150 grama kadar çıkabiliyor.

Usta Nurettin Kipman, yapım süresinin bileziğin gramına göre üç günü bulduğunu ve yetiştirdiği çıraklarla geleneği sürdürmeye çalıştığını söylüyor. Tokat bileziği nasıl yapılıyor? Üretim, altının eritilmesiyle başlıyor. Altın çubuk haline getirildikten sonra silindirden geçirilerek tele dönüştürülüyor; hazırlanan teller daha sonra elde işleniyor.

Hadde adı verilen aletten geçirilen teller, el mengenesinde bükülerek burgu, zincir ve üçgen biçimlerine getiriliyor. Ustalar, bu parçaları farklı sıralarda bir araya getirerek bileziğin gövdesini oluşturuyor. Bileziğin toka ya da kaş olarak adlandırılan kilit bölümü de üretimin ayrı bir aşamasını oluşturuyor.

Tokat Valiliğinin ürün tanıtımında, kaşın kum dökümü tekniğiyle yapıldığı ve örülen tellerin kilitle birleştirildiği belirtiliyor. Kuyumcu ustası Nurettin Kipman, kaşları da elde hazırladıklarını, parçaları birleştirdikten sonra bileziği parlattıklarını anlatıyor.

Böylece eritme ve tel çekme işlemlerinin ardından örme, birleştirme ve parlatma aşamaları tamamlanıyor. Bilezik kaç ayar ve kaç gram? Aktarılan bilgilere göre 22 ayar altından hazırlanan bileziklerin ağırlığı 35 ile 150 gram arasında değişebiliyor.

Yapım süresi de kullanılan altının miktarına bağlı olarak farklılaşıyor. Coğrafi işaret çalışmasına ilişkin açıklamada ise bileziğin ortalama ağırlığı 80 ile 110 gram arasında gösteriliyor. Bu ortalama, özel siparişlerle üretilebilen daha hafif veya daha ağır örneklerden ayrı bir ölçüyü ifade ediyor.

Örülen tellerin sayısına göre üç, beş, yedi veya dokuz sıralı çeşitler hazırlanabiliyor. Sıra sayısı, bileziğin boyutu ve ağırlığıyla birlikte değişen özellikleri arasında yer alıyor. Coğrafi işaretli Tokat bileziğinin geçmişi Tokat Mengil Kolluğu adıyla da bilinen bilezik, 6 Ağustos 2021 tarihinde mahreç işareti olarak tescillendi.

Türk Patent ve Marka Kurumu kayıtlarında ürünün tescil numarası 819, tescil ettiren kuruluş ise Tokat Ticaret ve Sanayi Odası olarak yer alıyor. Başvuru 3 Mart 2021 tarihinde yapıldı. Başvuru dosyasının hazırlanması, Orta Karadeniz Kalkınma Ajansının 2019 Teknik Destek Programı kapsamındaki bir projeyle desteklendi.

Kipman, modelin yaklaşık 300 yıldır sürdürüldüğünü ifade ediyor. Tescil bilgilerinde ise ürünün geçmişinin eskiye dayandığı belirtiliyor; belirli bir ilk üretim yılı verilmiyor. Usta çırak ilişkisi ve siparişler Yaklaşık 35 yıldır kuyumculuk yaptığını belirten Kipman, öğrendiklerini sonraki kuşaklara aktarmak için çıraklar yetiştirdiğini söylüyor.

Ustanın verdiği bilgiye göre yetiştirdiği çıraklar arasında kadınlar da bulunuyor. Kipman, altın fiyatlarındaki yükselişe rağmen bileziğe talep olduğunu belirtiyor. Yurt dışında yaşayanların izin dönemlerinde bilezik istediğini, Ankara ve İstanbul gibi şehirlerde yaşayıp Tokat'a gelemeyenlerin ise sipariş verdiğini anlatıyor.

Bilezik ağırlıklı olarak özel sipariş üzerine hazırlanıyor. Tokat Valiliğinin ürün tanıtımında da bileziğin düğünlerde hediye olarak kullanıldığı belirtiliyor.