COP31 ve iklimde iki yol

Son iki yüz yıldır dünyaya musallat olan neoliberal iklim, insanlığın en sahici meselelerini öylesine istismar etti ki neredeyse doğayı konuşmaktan korkar hâle geldik. Yıllarca insan, doğanın bir parçası değil, ona musallat olmuş bir hastalık gibi sunuldu.

Oysa insan da doğaya içkin değil mi? Üstelik insan tarih boyunca doğayla yalnızca mücadele etmedi; ona uyum sağladı, birlikte yaşamayı öğrendi, onu dönüştürdü ve kendisi de onunla birlikte dönüştü ve gelişti. Ne var ki Batı’nın elinde kalkınmakta olan ülkelere karşı bir baskı aracına dönüştürülmek istenen iklim meselesi, şimdi Asya’da yükselen yeni uygarlıkla birlikte yeniden hak ettiği yere oturuyor.

Avrasya, doğayı korumakla üretimi artırmanın, karbon salınımı azaltmakla sanayileşmenin birbirine karşıt değil, birbirini tamamlayan hedefler olduğunu somut başarılarla ortaya koyuyor. Antalya’da başlayan COP31’de de bu iki anlayış karşı karşıya geliyor.

Bir yanda iklim adına kalkınmanın önüne engeller dikenler, ilerlemeye set çekenler, yeni borç ve bağımlılık ilişkileri kuranlar... Diğer yanda üretimi büyüterek doğayı korumanın, insanı ve çevreyi birlikte geliştirmenin yollarını açanlar...

İşte tam da bu yüzden, iklim meselesini onu istismar edenlerin elinden kurtarmanın zamanı. Gelin, COP31’e bir de bu gözle bakalım…KALKINMA ADALETİBirleşmiş Milletler İklim Değişikliği Konferansı (COP31), önceki gün Antalya’da kapılarını açtı.

Tarımdan su kaynaklarına, enerjiden ulaştırmaya, gıda güvenliğinden iklim finansmanına kadar insanlığın geleceğini ilgilendiren pek çok mesele masaya yatırılıyor. Konferans salonlarında bilim insanları, müzakere masalarında devlet temsilcileri, pavilyonlarda ise yeni teknolojiler var.

Herkes iklim değişikliğiyle mücadeleye karşı kendi zaviyesinden formüller sunuyor. Fakat asıl anlaşmazlık, dünyanın ısınmakta olup olmadığı konusunda değil, bunun faturasını kimin ödeyeceğinde düğümleniyor. İki yüzyıl boyunca kömürün ve petrolün gücüyle sanayileşen Batı, şimdi aynı kaynakları kullanarak kalkınmaya çalışan ülkelerin önüne yeni engeller çıkarıyor.

Bir taraftan fosil yakıtlara sağlanan uluslararası finansman daraltılıyor, diğer taraftan düşük karbonlu teknolojilere geçiş için yeni kredi ve yatırım programları öneriliyor. Avrupa Birliği’nin sınırda karbon düzenlemesi de bu tartışmanın ticaret cephesini oluşturuyor.

Böylece iklimi koruma hedefiyle kalkınma hakkı arasındaki ilişki, Antalya’daki müzakerelerin merkezine yerleşiyor. Burada temel bir anlayış ayrılığı var. İnsanı, üretimi ve kalkınmayı iklim mücadelesinin karşısına koyan yaklaşım, gelişmekte olan ülkelerden tarihsel koşullarını dikkate almadan aynı dönüşüm takvimine uymalarını istiyor.

Oysa sanayileşmesini tamamlamamış bir ülkeyle iki yüzyıldır sanayi üretimi yapan bir ülkenin imkânları aynı değil. Enerjiye erişimin hâlâ temel sorun olduğu toplumlara, gelişmiş ülkelerin bugünkü tüketim alışkanlıkları üzerinden reçete yazılmaya çalışılıyor.

Antalya’da öne çıkan diğer yaklaşım ise iklim mücadelesini kalkınmanın karşıtı değil, onun bir parçası olarak ele alıyor. Çin’in yenilenebilir enerji ve elektrikli ulaşımda ulaştığı ölçek, Rusya’nın nükleer enerji ve teknolojik tarafsızlık vurgusu, bu tartışmaya farklı örnekler sunuyor.

Ortak nokta, iklim hedeflerinin üretim kapasitesini ve enerji güvenliğini yok sayarak gerçekleştirilemeyeceği düşüncesi.160 PAVİLYONDA GELECEĞİN TEKNOLOJİLERİZirve kapsamında 160 pavilyon ve 90 delegasyon ofisi başvurusu onaylandı. Ülkelerin yanı sıra uluslararası kuruluşlar ve şirketler de projelerini sergiliyor.

Konferansın bugünkü bölümüne ise 102 ülkeden lider düzeyinde katılım bekleniyor. Mavi Alan’daki pavilyonlarda yeni nesil güneş panellerinden nükleer enerji teknolojilerine, elektrikli araçlardan rüzgâr gücüyle desteklenen ticaret gemilerine kadar pek çok yenilik tanıtılıyor.

Ancak sergilenenler yalnızca teknik buluşlardan ibaret değil. Her pavilyon, bir bakıma ülkelerin geleceğe nasıl baktığını da ortaya koyuyor. Kimileri iklim değişikliğiyle mücadeleyi karbon fiyatlandırması ve finansal düzenlemeler üzerinden ele alırken kimileri enerji üretimini artıracak, maliyetleri düşürecek ve insanların yaşam koşullarını iyileştirecek teknolojileri öne çıkarıyor.

Zirvenin en önemli sorularından biri de burada beliriyor: İklim dönüşümü, üretimi sınırlayan yeni bir maliyet kalemi mi olacak, yoksa yeni bir sanayileşme hamlesinin kapısını mı açacak? HERKES VAR ABD YOK!Zirvenin en dikkat çekici eksikliği ise Amerika Birleşik Devletleri.

Trump yönetimi Antalya’ya resmî heyet göndermedi. Üstelik ABD, iklim değişikliğine yol açan tarihsel karbon salımında ilk sırada bulunuyor. Global Carbon Budget 2025 verilerine göre ABD, 1850-2024 yılları arasında fosil yakıt kullanımı ve sanayi faaliyetlerinden kaynaklanan dünya karbondioksit salımının yaklaşık yüzde 24’ünden sorumlu.

Başka bir ifadeyle, insanlığın bu dönemde atmosfere bıraktığı her dört ton karbondioksitin yaklaşık bir tonu ABD kaynaklı. Ayrıca Trump yönetimi, Paris İklim Anlaşması’ndan çekilme kararı almasının ardından Ocak 2026’da da BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi’nden ayrılma sürecini başlattı.

Dolayısıyla ortaya dikkat çekici bir çelişki çıkıyor. Tarihsel karbon salımında en büyük sorumluluğu taşıyan ülke, uluslararası iklim müzakerelerinden uzaklaşırken gelişmekte olan ülkelerden emisyon azaltımı ve enerji dönüşümü için ağır yatırımlar yapmaları bekleniyor.

Bu yatırımların finansmanında ise hâlâ büyük bir açık bulunuyor. ÇİN’DEN KALKINMA VE İKLİM HAMLESİKonferansın parlayan pavilyonu ise Çin’e ait. Pekin yönetimi, iklim mücadelesinin sanayileşmenin önünde bir engel olmak zorunda olmadığını, tersine yeni üretim alanları ve teknolojiler geliştirmek için fırsata dönüştürülebileceğini gösteren çalışmalarıyla gelmişler.

Çin’in yaklaşımında çevrenin korunması, insanın refahından ayrı düşünülmüyor. Elektrikli ulaşımın yaygınlaşması, temiz enerji üretiminin artırılması, orman varlığının büyütülmesi ve yeni sanayi teknolojilerinin geliştirilmesi aynı kalkınma programının parçaları olarak ele alınıyor.

Bu anlayışın arkasında büyük bir üretim kapasitesi var. Çin, dünyanın en büyük güneş paneli, batarya ve elektrikli araç üretim merkezi hâline geldi. Yenilenebilir enerji teknolojilerinin maliyetlerinin düşmesinde Çin’deki büyük ölçekli üretimin önemli payı bulunuyor.

Böylece bir zamanlar yalnızca yüksek gelirli ülkelerin erişebildiği teknolojiler, daha geniş bir coğrafyada kullanılabilir hâle geliyor. Çin pavilyonunda, Devlet Başkanı Xi Jinping’in 24 Eylül 2025’te Birleşmiş Milletler İklim Zirvesi’nde açıkladığı yeni hedefler de sergileniyor.

Pekin yönetimi, 2035 yılına kadar ekonominin tamamını kapsayan net sera gazı salımlarını zirve seviyesinden yüzde 7 ila 10 azaltmayı taahhüt ediyor. Ayrıca fosil dışı kaynakların toplam enerji tüketimindeki payını yüzde 30’un üzerine çıkarmayı hedefliyor.

Rüzgâr ve güneş enerjisinin toplam kurulu gücü, 2020 seviyesinin altı katını aşarak 3 bin 600 gigavata ulaşacak. Ormanların toplam ağaç hacmi ise 24 milyar metreküpün üzerine çıkarılacak. Yeni enerjili araçlar, yeni otomobil satışlarının ana akımını oluşturacak.

Ulusal karbon piyasası da yüksek emisyonlu başlıca sektörleri kapsayacak şekilde genişletilecek. Özetle Çin’in ortaya koyduğu bu tablo, kalkınma ile iklim hedeflerinin mutlaka birbirine rakip olmadığını gösteriyor. RUSYA’DAN NÜKLEER ENERJİ VURGUSURusya’nın Antalya’ya taşıdığı temel görüş de enerji dönüşümünde tek tip reçetelere karşı çıkılması.

Rusya Ekonomik Kalkınma Bakanı Maksim Reşetnikov, ilk gün verdiği mesajda “Bizim açımızdan COP31’deki temel soru basit: İklim hedeflerini reel ekonomide işe yarayan çözümlere nasıl dönüştürebiliriz?” dedi. Moskova, “teknolojik tarafsızlık” ilkesini savunuyor.

Buna göre nükleer enerji, doğal gaz, hidroelektrik, yenilenebilir kaynaklar, enerji verimliliği ve karbon yakalama teknolojileri, ülkelerin ihtiyaçları ve ortaya koydukları sonuçlar üzerinden değerlendirilmeli. Rusya’nın yaklaşımında nükleer enerji özel bir yere sahip.

Çünkü nükleer santraller, işletme sırasında çok düşük miktarda karbondioksit salarken hava koşullarından bağımsız biçimde sürekli elektrik üretebiliyor. Bu özellikleri, güneş ve rüzgâr enerjisinin üretiminin değişken olduğu elektrik sistemlerinde önemli bir tamamlayıcı kaynak olmalarını sağlıyor.

İran pavilyonunda Minab BIRLESTIRşehitleri anıldı...Reşetnikov, küçük modüler reaktörlerin bu alanda yeni imkânlar sunduğunu belirtiyor. Rusya, özellikle uzak yerleşim merkezlerinin ve sanayi tesislerinin enerji ihtiyacını karşılamak için küçük ölçekli nükleer sistemlerin geliştirilmesini vurguluyor.‘İKLİM POLİTİKASI KORUMACILIĞA DÖNÜŞMEMELİ’Rusya’nın COP31’deki ikinci büyük itirazı, Avrupa Birliği’nin Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması’na (SKDM) yönelik.

2026’da kesin uygulama dönemine geçen mekanizma, AB’ye ithal edilen belirli ürünlerin üretiminde ortaya çıkan karbon salımlarına göre mali yükümlülükler getiriyor. Düzenleme, özellikle demir-çelik, alüminyum, çimento ve gübre gibi enerji yoğun sektörleri ilgilendiriyor.

AB, bu uygulamayı karbon kaçağını önlemek ve Avrupa’daki üreticilerle ithalatçılar arasında eşit koşullar oluşturmak amacıyla savunuyor. Ancak gelişmekte olan ülkeler açısından başka bir sorun ortaya çıkıyor. Üretim teknolojilerini dönüştürmek için büyük yatırımlar yapmak zorunda olan şirketler, aynı zamanda Avrupa pazarına erişimlerini korumak için yeni maliyetlerle karşılaşıyor.

Bakan Reşetnikov da AB’nin kendi enerji politikalarının maliyetini başka ülkelere yüklediğini ileri sürerek, “İklim politikası yeni bir korumacılık biçimine dönüşmemelidir.” çağrısı yaptı. Bu itiraz, iklim politikalarının uluslararası ticarette nasıl kullanılacağına ilişkin daha geniş bir tartışmanın parçası.

Karbon fiyatlandırması, emisyonları azaltmayı teşvik edebilir. Ancak teknolojiye ve ucuz finansmana erişimdeki eşitsizlikler giderilmeden uygulandığında, gelişmiş ülkelerin üreticileri ile gelişmekte olan ülkelerin üreticileri arasındaki rekabet koşullarını da etkileyebilir.

Böylece iklim mücadelesi, yalnızca çevre politikası olmaktan çıkıp sanayi ve ticaret politikalarının da belirleyici unsurlarından biri hâline geliyor. Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) İcra Direktörü Fatih Birol BIRLESTIRda zirvedeydi.

Genel Yayın Yönetmenimiz Tevfik Kadan zirveyi takip etti. İKLİM FİNANSMANINDA BÜYÜK AÇIKRusya’nın üçüncü önceliği ise iklim değişikliğine uyum için finansman sağlanması. Birleşmiş Milletler Çevre Programı’nın hesaplamalarına göre gelişmekte olan ülkelerin 2035’e kadar iklim değişikliğinin etkilerine uyum sağlayabilmek için yılda 310 ila 365 milyar dolara ihtiyacı olacak.

Buna karşılık 2023’te sağlanan uluslararası kamu finansmanı yalnızca 26 milyar dolar düzeyinde kaldı. Aradaki fark, sorunun büyüklüğünü ortaya koyuyor. Kuraklığa dayanıklı tarım sistemleri, taşkınlara karşı altyapı, su kaynaklarının korunması ve aşırı hava olaylarına karşı kentlerin hazırlanması için büyük yatırımlar gerekiyor.

Reşetnikov, gelişmiş ülkelerin finansman taahhütlerini yerine getirmesi gerektiğini savunuyor. Moskova ayrıca destek sağlama yükümlülüğünün yeni ülkelere zorunlu olarak genişletilmesine karşı çıkıyor. Tartışmanın merkezinde ise tarihsel sorumluluk ilkesi bulunuyor.

İklim değişikliğine en az katkıda bulunan bazı yoksul ülkeler, kuraklık, sel ve sıcaklık artışları gibi sonuçlardan en ağır biçimde etkilenebiliyor. Bu nedenle iklim finansmanının yalnızca kredi sağlamakla sınırlı kalmaması, ülkelerin borç yükünü artırmadan dönüşümü desteklemesi gerektiği görüşü de giderek önem kazanıyor.

SONUÇ OLARAKAntalya’daki zirve, sonuçta iklim değişikliğiyle mücadelenin hangi toplumsal ve ekonomik temeller üzerinde yükseleceği sorusunu gündeme getiriyor. Bir tarafta karbon maliyetleri ve ticaret düzenlemeleriyle şekillenen dönüşüm politikaları, diğer tarafta üretim kapasitesini artırarak temiz teknolojileri yaygınlaştırma arayışı bulunuyor.

İklim değişikliği gerçek, etkileri de giderek ağırlaşıyor. Ancak bu mücadeleyi başarıya ulaştıracak olan, insanı doğanın karşısına koymak veya kalkınma ihtiyacını yok saymak değil. Doğayı korurken üretimi geliştirebilen, enerjiye erişimi yaygınlaştırabilen ve yeni teknolojileri bütün insanlığın kullanımına sunabilen bir kalkınma anlayışı gerekiyor.

TÜRKİYE’DEN 2035 HEDEFİCOP31’e ev sahipliği yapan Türkiye, iklim taahhütlerinin uygulamaya geçirilmesini hedefleyen bir girişimi gündeme taşıdı. “2035’e kadar yüzde 35” adı verilen küresel elektrifikasyon girişimi, elektriğin dünya genelindeki nihai enerji tüketimindeki payını bugünkü yüzde 20’nin biraz üzerindeki seviyesinden 2035’te yüzde 35’e çıkarmayı öngörüyor.

Türkiye’nin önerisi, ulaşımda petrol kullanımının azaltılmasını, binalarda elektrikli ısıtma sistemlerinin yaygınlaştırılmasını ve sanayide elektrikli üretim teknolojilerine geçilmesini hedefliyor. Türkiye ayrıca küresel atık artış hızının yarıya indirilmesini ve binalarda enerji tüketim yoğunluğunun en az yüzde 25 azaltılmasını gündeme getiriyor.

İLK GÜNDEN FİNANSMAN KAVGASICOP31’in ilk gününde iklim mücadelesinin en çetin başlığı yine para oldu. Gelişmekte olan ülkeler, iklim değişikliğine uyum ve enerji dönüşümü için finansman taleplerinin müzakere gündemine alınmasını istedi.

Konuyla ilgili anlaşmazlık açılış görüşmelerini geciktirdi. Hindistan, gelişmiş ülkelerin finansman yükümlülüklerini yerine getirmesi için yeni bir çalışma programı başlatılmasını savundu. Yeni Delhi yönetimi, iklim finansmanının öngörülebilir, ağırlıklı olarak kamu kaynaklı ve uygun koşullu olması gerektiğini, gelişmekte olan ülkelerin borç yükünü artırmaması gerektiğini vurguladı.

Teknoloji transferinin önündeki maliyet ve fikrî mülkiyet engellerinin kaldırılmasını talep etti. Avrupa Birliği ise 77 Afrika, Karayip ve Pasifik ülkesiyle altı ortak öncelik belirledi. Ancak 9 Kasım’da yayımlanan açıklamada yeni bir finansman tahsisi yapılmadı.

Taraflar, gelişmekte olan ülkeler için 2035’e kadar yılda en az 300 milyar dolar harekete geçirilmesi yönündeki mevcut hedefi yinelemekle yetindi.