Antalya’da tahtacılar kültürlerini ve örgütlülüklerini konuştu

Antalya Tahtacıları Kültür Eğitim Dayanışma ve Yardımlaşma Derneği, 8 Kasım Pazar günü Hacı Bektaş Veli Anadolu Kültür Vakfı Konuksever Cemevi’nde “Türkiye Tahtacı Toplumunun Bugününü Konuşuyoruz” söyleşisini düzenledi. Dernek Başkanı Mehmet Akar’ın kolaylaştırıcılığında araştırmacı İbrahim Kızıler ile eğitimci Kudret Saylık konuştu.

Dinleyiciler de söz alarak tartışmaya katıldı. Buluşmayı Alevi kurumları, demokratik kitle örgütleri ve siyasi partilerden temsilciler izledi. [1]

Antalya Tahtacılarının geçmişten taşıdığı inanç, kültür ve dayanışma ilişkileri; kentteki yaşam, genç kuşakların eğitimi ve derneğin örgütlülüğüyle birlikte ele alındı.

ORMAN EMEĞİNDEN KENT YAŞAMINA

Tahtacılar, Ege ve Akdeniz’de uzun yıllar ağaç kesimi ve kereste işçiliğiyle geçinen Alevi-Türkmen toplulukları. Adlarını aldıkları üretim biçimi, kimliklerinin tek unsuru değil. Konargöçer yaşamdan yerleşik düzene geçerken ocaklar, ikrar, musahiplik, cem, sözlü anlatılar ve yardımlaşma ilişkileri de varlığını sürdürdü. Göç ve mesleklerin değişmesi, bu bağları yeni koşullara taşıdı. [2]

Elmalı Akçaeniş ve Manavgat Gültepe’de yapılan saha araştırması, geçimdeki dönüşümü somutlaştırıyor: Tarım işçiliği, turizm ve hizmet alanlarındaki işler öne çıkıyor. Gelir güvencesi ve eğitim imkânları, kültürün gelecek kuşaklara aktarılmasıyla da ilişki içinde. Ormandan kente geçişin sonuçları yalnızca ekonomik değil. [3]

KIZILER: İNANÇ VE KÜLTÜR GENÇLERE AKTARILMALI

İbrahim Kızıler, Tahtacıların Alevi-Türkmen kimliğini ve kendi inanç uygulamalarını anlattı. İkrarın yanı sıra musahiplik, aşinalık, peşinelik ve çiğildaşlık kavramlarını sorumluluk, öğrenme ve olgunlaşma aşamalarıyla ilişkilendirdi.

Çiğildaşlığı insan-ı kâmil anlayışıyla açıkladı; bu kavramların Tahtacı süreklerinde taşıdığı özgün anlamlara dikkat çekti. [1]

Kızıler, kadının cem ve toplumsal hayattaki yerini, niyazlaşmayı ve semaha katılımı da ele aldı. Alevilere yöneltilen asılsız ithamlara karşı inanç geleneğinin doğru anlatılmasını istedi. Çocuklara kültürün aktarılmasını önceki kuşakların sorumluluğu olarak değerlendirdi. [1]

KAZ AYAĞI, SARI KIZ VE YANYATIR

Söyleşide gündeme gelen kaz ayağı, bir noktadan ayrılan üç çizgili bir işaret. Nilgün Çıblak’ın Mersin araştırmasında bu damganın bazı Tahtacıların mezar taşlarında, iş gömleklerinde ve üçeteklerinde bulunduğu; Çaylak oymağında kutsal sayıldığı belirtiliyor. [4]

Kazların Hz. Ali’yi tehlikeye karşı uyardığına ilişkin sözlü anlatı, işaretin inançla kurulan bağlarından biri. Hak-Muhammed-Ali yorumunun yanında eski Türk damgalarıyla benzerliği araştıran yaklaşımlar da var. Bunlar aynı tarihsel kökenin kanıtı değil, simgenin değişik dönemlerde kazandığı anlamlar olarak değerlendiriliyor. [4]

Kızıler’in anlattığı Sarı Kız hikâyesi Kazdağı Tahtacılarının sözlü belleğini gündeme getirdi. Sarı Kız’a yöneltilen iftira, dağa çekilme ve kazlarla yaşama öğeleri farklı rivayetlerde değişiyor. Ali Duymaz’ın araştırması bu anlatı çeşitliliğini belgeliyor.

Sarı Kız ile Hz. Ali’ye ilişkin kaz ayağı söylenceleri arasında kanıtlanmış bir köken birliği bulunmuyor. [5]

Kızıler, Yanyatır Ocağı’nın hikâyesine de değindi. Yanyatır ve Hacı Emirli, Tahtacı Alevilerinin iki temel ocağı. Ocaklar, dede-talip ilişkilerini ve inanç bilgisinin aktarımını da kapsıyor. Narlıdere’deki Yanyatır geleneğini inceleyen 2026 tarihli araştırma, kentleşmeyle birlikte bazı ritüellerin ve kuşaklar arası bilgi aktarımının zayıfladığını ortaya koyuyor. Bu bulgu bütün Tahtacı topluluklarına genellenmiyor.[6]

SAYLIK: HAKK, DOĞA, RIZALIK VE MENGİ

Kudret Saylık, Tahtacı Aleviliğinin felsefi yönünü Hakk, insan ve doğa ilişkisiyle açıkladı. Ağaç ve suyun kutsallığını, Elmalı’daki Uçarsu’yu, delil uyandırmayı ve niyazlaşmayı örnek verdi. İnsanı ve evreni merkeze alan, panteizmle ilişkilendirdiği Hakk anlayışını dile getirdi. Bu, Saylık’ın inanç yorumuydu; bütün Aleviler adına tek bir tanım olarak sunulmadı. [1]

Saylık’a göre rızalık, cemlerin toplumsal yönünü belirliyor. Kırgınlıkların konuşulması, tarafların dinlenmesi ve barışma arayışı nedeniyle cemleri “halk mahkemesi”ne benzetti. Bu benzetme, devletin yargı yetkisinden değil, topluluk içindeki uzlaşma ve sorumluluk ilişkisinden söz ediyor. [1]

Tahtacıların Mengi geleneğini de hareket ve doğadaki değişimle ilişkilendirdi. Mengi’nin müzik, beden ve toplu katılımla yaşatıldığını; yalnızca sahnede gösterilen bir folklor öğesine indirgenemeyeceğini anlattı. [1]

KADINLARIN ÜRETİMİ VE PARTİLER ÜSTÜ DERNEK

Derneğin Kadın Meclisi, ekim ayında geleneksel ekmek ve bazlama yapımıyla müzik ve drama atölyeleri düzenledi. Etkinliklerde çocuklar ve gençler de yer aldı. Dernek temsilcileri, amacın geçmişteki gündelik bilgiyi kent yaşamında ortak üretim ve paylaşmayla sürdürmek olduğunu aktardı. [7]

Dinleyicilerin söz aldığı bölümde, yaşamın her alanının siyasetle ilişkili olmasına karşın derneğin çalışmalarını partiler üstü sürdürmesi gerektiği vurgulandı. Farklı siyasi görüşlerden insanları kültür, dayanışma ve hak taleplerinde birleştirmek ile derneği herhangi bir partinin uzantısı yapmak arasında ayrım yapıldı.

AİHM KARARLARI VE EŞİT YURTTAŞLIK

Eski Antalya Barosu Başkanı Av. Polat Balkan da AİHM’nin Alevilerle ilgili kararlarına değindi. Bu tartışmanın önemli hukuki dayanaklarından biri, AİHM Büyük Dairesinin 26 Nisan 2016 tarihli İzzettin Doğan ve Diğerleri/Türkiye kararı.

Mahkeme, Alevilerin kamusal din hizmetlerindeki konumuna ilişkin uyuşmazlıkta Sözleşme’nin din özgürlüğünü koruyan 9. maddesinin ve bu maddeyle bağlantılı ayrımcılık yasağının (14. madde) ihlal edildiğine hükmetti. [8]

Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi 13 Haziran 2024’te bu kararın uygulanmasına ilişkin denetimi kapattı; bu işlem 2016’daki ihlal tespitini kaldırmadı. Söyleşideki hukuki tartışma, Alevi topluluklarının inançlarını kendi adlarıyla yaşatma ve kamu hizmetlerinden eşit yararlanma haklarıyla bağlantılıydı. [8]

Konuksever’de geçmişin kaz ayağı, Sarı Kız ve ocak anlatılarıyla bugünün çalışma koşulları, eğitim, kadınların üretimi ve örgütlenme ihtiyaçları aynı buluşmada konuşuldu. Antalya’nın Tahtacıları, kültürlerinin geleceğine ilişkin sözü kendileri söyledi.

İsmail Duygulu / Antalya

KAYNAKLAR

[1] Cebrail Arslan, “Antalya’da Tahtacı Alevilerin dünü ve bugünü üzerine söyleşi yapıldı!”, PİRHA, 09.11.2026, (Erişim: 09.11.2026).

[2] Nilgün Çıblak Coşkun, “Tahtacılar ve Tahtacı Ocaklarına Bağlı Oymakların Yerleşim Alanları”, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, sy. 68 (2013).

[3] Gamze Şenyayla, “Tahtacı Toplulukları Üzerine Bir Araştırma: Antalya İli Örneği”, Sosyolojik Bağlam, 1/1 (2020), s. 42-53; DOI: 10.52108/2757-5942.1.1.4.

[4] Nilgün Çıblak, “Mersin Tahtacı Kültüründeki Terimler Üzerine Bir Deneme” (2003); Mustafa Aksoy, “Tarih Sosyolojisi Açısından Kaz Ayağı Damgasının Sibirya’daki Kalbak Taş Kaya Resim Alanından Türkiye’ye Yolculuğu ve Tahtacı İnancındaki Yeri” (2020).

[5] Ali Duymaz, “Kaz Dağı ve Sarıkız Efsaneleri Üzerine Bir Değerlendirme”, Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 4/5 (2001), s. 88-102.

[6] Meral Salman Yıkmış, “The Ethnography of the Oblivion of the Traditional Alevi-Tahtacı Belief in Narlıdere”, Studies in Ethnicity and Nationalism, 26/2 (2026), s. 321-327, DOI: 10.1111/sena.70025.

[7] Cebrail Arslan, “Tahtacı kadınlar: Ekmek pişirmeyi geçmiş kültürümüzle bağ kurma için yapıyoruz!”, PİRHA, 12.10.2026.

[8] AİHM Büyük Daire, İzzettin Doğan ve Diğerleri/Türkiye, B. No. 62649/10, 26.04.2016; Avrupa Konseyi Bakanlar Komit

esi, CM/ResDH(2024)124, 13.06.2024.