Ukrayna'da tahliye endişesi: Rus işgali altındaki Oleşki'de siviller nereye götürülecek?

Ukrayna'nın güneyindeki Herson bölgesinde, Rusya işgali altındaki Oleşki kentinden sivillerin tahliyesi için hazırlanan insani plan, güvenli bölgelere ulaşmak isteyen sivillerin önce Rus kontrolündeki topraklardan geçirilme ihtimali nedeniyle zorla yerinden edilme endişelerini artırdı. ABD First Lady'si Melania Trump'ın da katkısıyla üzerinde uzlaşılan insani misyon kapsamında geçici ateşkes ilan edilmesi, yardım ulaştırılması ve sivillerin tahliyesine yönelik hazırlıklar yapılması öngörülüyor.

Kentten ayrılmayı kabul eden sivillerin, daha sonra başka bölgelere geçmelerine izin verilmeden önce otobüslerle Rusya'nın işgali altındaki Kırım'a veya Rusya'ya götürülebileceği bildiriliyor. Bu ihtimal, sivillerin zorla sınır dışı edilmesi riskine ilişkin kaygıları beraberinde getiriyor.

Söz konusu ihtimal, Rusya'nın 2022'de Mariupol'den ve Azak Denizi kıyısındaki diğer işgal altındaki bölgelerden Ukraynalı sivilleri zorla nakletmesine ilişkin anıları yeniden gündeme getirdi. Ateşkesin ilk 30 saatiGeçici ateşkes salı günü yürürlüğe girdi ve 1 Kasım'a kadar sürmesi planlanıyor.

Ukrayna Parlamentosu İnsan Hakları Komiseri Dmytro Lubinets, çarşamba günü yaptığı açıklamada ateşkesin ilk 30 saatinin “tek bir olay yaşanmadan” geçtiğini bildirdi. Bu gelişme, gıda, ilaç ve diğer temel ihtiyaç maddelerinde ciddi sıkıntı yaşayan Oleşki'de kaldığı tahmin edilen yaklaşık 2 bin sivil için nadir bir rahatlama sağladı.

Ateşkes, Herson bölgesinden yerinden edilen bazı Ukraynalıların da yıllar sonra ilk kez kurtarılan bölgelerdeki evlerini ve yakınlarını ziyaret etmelerine olanak sağladı. Sivillerin kasıtlı olarak hedef alınmasının da aralarında bulunduğu aralıksız Rus İHA saldırıları, “insan safarisi” olarak anılan saldırılar nedeniyle bu tür yolculukları çok tehlikeli hâle getirmişti.

Euronews, tahliye düzenlemelerine ilişkin ayrıntılı bilgi almak için Ukraynalı yetkililerle iletişime geçti. Ancak yetkililer, operasyonun hassasiyetini ve ateşkesin kırılganlığını gerekçe göstererek yorum yapmaktan kaçındı.

Mariupol'deki zorla sınır dışı uygulamalarının izleri2022'de Mariupol'den ve Azak Denizi kıyısındaki işgal altındaki diğer bölgelerden kaçan siviller, Rusya kontrolündeki topraklara götürüldü. Bu kişilerin çoğu, sorgulama, arama ve biyometrik verilerin toplanmasını içeren, filtrasyon olarak bilinen zorunlu güvenlik taramalarından geçirildi.

Human Rights Watch, sivillerin Rusya'ya veya Rusya'nın işgali altındaki bölgelere gitmekten başka gerçekçi bir seçeneğinin bulunmadığı vakaları belgeledi. Amnesty International ise filtrasyon kapsamında gözaltına alınan kişilerin darp edildiğine, elektrik şokuna maruz bırakıldığına ve idamla tehdit edildiğine ilişkin ifadeleri kayda geçirdi.

Her iki kuruluş da Rusya'nın sivilleri zorla nakletmesinin savaş suçu teşkil ettiği ve insanlığa karşı suç kapsamına girebileceği sonucuna vardı. Geçmişte yaşananlar, Oleşki'den ayrılan sivillerin gidecekleri yeri seçip seçemeyecekleri ve yolculuklarına herhangi bir kısıtlama olmaksızın devam edip edemeyecekleri konusunda soru işaretleri doğuruyor.

Rusya veya işgal altındaki Kırım üzerinden geçiş yapılması, tek başına zorla sınır dışı etme anlamına gelmiyor. Buradaki temel mesele, sivillerin gerçekten kendi istekleriyle ayrılıp ayrılmadığı ve seyahat özgürlüklerini koruyup koruyamadıkları.

Moskova'nın güvenceleri endişeleri artırıyorRusya, Oleşki sakinlerinin zorla yerlerinden edilebileceği yönündeki iddiaları reddederek tahliyenin yalnızca sivillerin rızasıyla gerçekleştirileceğini savundu. Ancak Rusya İnsan Hakları Komiseri Yana Lantratova'nın Oleşki'nin Rusya toprağı olduğunu ve bölgede yalnızca Rus hukukunun geçerli olduğunu öne sürmesi, endişeleri daha da artırdı.

Uluslararası toplum tarafından Ukrayna'nın bir parçası olarak tanınan kentin statüsü, Moskova'nın egemenlik iddialarıyla değişmiyor. Oleşki, uluslararası hukuk bakımından Ukrayna toprağı kabul ediliyor. Lantratova, kent sakinlerinin ayrılıp ayrılmayacaklarına ve nereye gideceklerine özgürce karar verebilmeleri gerektiğini söyledi.

İnsani misyon kapsamında gıda, ilaç ve hijyen malzemelerinin ulaştırılacağını, ayrılmak isteyenlere de yardım edileceğini belirten Lantratova, buna karşın kentten ayrılmak isteyenlerin sayısının görece az olduğunu ileri sürdü. Yıllardır süren tecrit ve insani krizUkrayna'nın kontrolündeki Herson kentinin Dinyeper Nehri'nin karşı kıyısında bulunan Oleşki, Moskova'nın Şubat 2022'de başlattığı geniş çaplı işgalin ilk günlerinden bu yana Rusya'nın kontrolünde bulunuyor.

Savaş Araştırmaları Enstitüsü'ne (ISW) göre, Rus işgal yönetimi Aralık 2025'in sonlarında gıda ve diğer temel ihtiyaç malzemelerinin kente ulaştırılmasını durdurdu. Mayıs 2026'dan bu yana ise kente hiçbir gıda veya ilaç sevkiyatı ulaşmadı.

ABD merkezli düşünce kuruluşu, Moskova'nın mayıs, temmuz ve eylül aylarında Ukrayna'nın yerel insani ateşkes önerilerini reddettiğini ve bunun üzerine Ukrayna güçlerinin kente insansız hava araçlarıyla gıda ulaştırmaya başladığını belirtti. ISW, insani krizin sorumluluğunu Rus işgal yönetimine yükleyerek yönetimi yardım ve tahliye güzergâhlarını defalarca engellemekle suçladı.

Oleşki'de kalan siviller açısından belirsizlik sürüyor. Operasyonun başarılı olup olmayacağı yalnızca ateşkesin korunmasına ve insani yardımların kente ulaştırılmasına bağlı değil. Asıl belirleyici unsurlardan biri, ayrılmak isteyen sivillerin özgürce hareket edebilmesi ve kendi seçtikleri varış noktasına ulaşabilmesi olacak.