28 Ekim gecesi Çankaya Köşkü'nde alınan karar: Hükümet krizinden Cumhuriyet’e

Türkiye Cumhuriyeti’nin ilanına giden süreçte TBMM’de yaşanan istifalar ve hükümetin kurulamaması belirleyici oldu. Ali Fethi Okyar başkanlığındaki hükümetin 27 Ekim 1923’te istifasının ardından Mustafa Kemal Paşa, 28 Ekim akşamı Çankaya Köşkü’nde yakın çalışma arkadaşlarına Cumhuriyet kararını açıkladı.

Gece boyunca hazırlanan anayasa değişikliği, 29 Ekim 1923’te TBMM’de kabul edilerek Cumhuriyet ilan edildi.

Meclisteki iki istifa siyasi dengeleri değiştirdi

Cumhuriyet’in ilanına giden süreçte kritik gelişmelerden biri 24 Ekim 1923’te yaşandı. Hükümet başkanlığı görevini de yürüten Ali Fethi Okyar, İçişleri Bakanlığından ayrılırken TBMM İkinci Başkanı Ali Fuat Cebesoy da görevinden istifa etti.

Boşalan görevler için yapılan seçimlerde Rauf Orbay TBMM İkinci Başkanlığına, Erzincan Milletvekili Sabit Sağıroğlu ise İçişleri Bakanlığına seçildi. Yaşanan değişiklikler, Mecliste hükümetin kuruluş ve işleyiş biçimine ilişkin tartışmaları daha görünür hale getirdi.

Meclis hükümeti sistemi hükümet krizine dönüştü

23 Nisan 1920’de açılan TBMM’de uygulanan sistemde bakanlar Meclis tarafından tek tek seçiliyor, bugünkü anlamda ayrı bir devlet başkanlığı makamı bulunmuyordu. Bakanların farklı siyasi eğilimlere sahip milletvekilleri arasından ayrı ayrı belirlenmesi, hükümet içinde uyum sağlanmasını zaman zaman güçleştiriyordu.

Mustafa Kemal Paşa, hükümet üyeleriyle yaptığı görüşmede mevcut sistemdeki sıkıntıların aşılması amacıyla kabinenin topluca istifa etmesini önerdi. Ayrıca mevcut bakanların yeniden seçilmeleri halinde görev kabul etmemeleri konusunda görüş birliğine varıldı.

Ali Fethi Okyar hükümeti 27 Ekim’de istifa etti

Ali Fethi Okyar başkanlığındaki hükümet, alınan karar doğrultusunda 27 Ekim 1923’te görevinden ayrıldı. İstifanın ardından milletvekilleri yeni bir hükümet oluşturmak için farklı listeler hazırladı ancak herhangi bir isim veya liste üzerinde yeterli uzlaşma sağlanamadı.

Yeni hükümetin kurulamaması, mevcut yönetim sisteminin işleyişindeki sorunu daha da belirgin hale getirdi. Böylece birkaç gün önce iki önemli makamda başlayan değişiklik süreci, Cumhuriyet’in ilanından hemen önce kapsamlı bir hükümet krizine dönüştü.

28 Ekim gecesi tarihi karar açıklandı

Mustafa Kemal Paşa, 28 Ekim 1923 akşamı Çankaya Köşkü’nde yakın çalışma arkadaşlarını akşam yemeğinde bir araya getirdi. Toplantıda İsmet İnönü, Kazım Özalp, Ali Fethi Okyar, Kemalettin Sami Gökçen, Halit Karsıalan, Fuat Bulca ve Ruşen Eşref Ünaydın yer aldı.

Mustafa Kemal Paşa, Nutuk’ta da aktardığı üzere toplantıda ertesi gün Cumhuriyet’in ilan edileceğini açıkladı. Toplantıya katılan isimler de bu düşünceyi destekledi.

Anayasa değişikliği gece boyunca hazırlandı

Akşam yemeğinin ardından diğer isimler Çankaya Köşkü’nden ayrılırken İsmet Paşa kaldı. Mustafa Kemal Paşa ile İsmet Paşa, 1921 Anayasası üzerinde yapılacak değişiklikleri gece boyunca birlikte hazırladı.

Hazırlanan düzenlemeyle devletin yönetim biçiminin açık şekilde Cumhuriyet olarak tanımlanması ve hükümetin kuruluş yönteminin değiştirilmesi amaçlandı. Böylece hem devlet başkanlığı makamının oluşturulması hem de hükümet sistemindeki belirsizliğin giderilmesi hedeflendi.

Mustafa Kemal Paşa çözüm için bir saat istedi

29 Ekim 1923 sabahı Halk Fırkası Meclis Grubu yeniden toplandı. Hükümetin hâlâ kurulamaması üzerine Kemalettin Sami Paşa, yaşanan krizin çözümü için Mustafa Kemal Paşa’nın görüşüne başvurulmasını önerdi.

Toplantıya katılan Mustafa Kemal Paşa, çözüm önerisini hazırlamak için kendisine bir saat süre verilmesini istedi. Ardından İsmet Paşa ile hazırladıkları anayasa değişikliği önerisini grup toplantısına sundu.

Cumhuriyet 158 milletvekilinin oyuyla ilan edildi

Anayasa değişikliği teklifi önce Halk Fırkası grubunda ele alındı, ardından TBMM Genel Kurulunun gündemine taşındı. 29 Ekim 1923 akşamı yapılan görüşmeler sonucunda 1921 Anayasası’nın birinci maddesi değiştirilerek Türkiye Devleti’nin yönetim biçiminin Cumhuriyet olduğu hükme bağlandı.

Saat 20.30’da yapılan oylamaya katılan 158 milletvekilinin tamamı düzenlemeye kabul oyu verdi. Cumhuriyet’in ilanı Mecliste alkışlar ve “Yaşasın Cumhuriyet” sesleriyle karşılandı.

Mustafa Kemal Paşa ilk Cumhurbaşkanı seçildi

Cumhuriyet’in ilanından kısa süre sonra Cumhurbaşkanlığı seçimine geçildi. Saat 20.45’te yapılan seçimde Mustafa Kemal Paşa, oylamaya katılan 158 milletvekilinin tamamının oyunu alarak Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk Cumhurbaşkanı oldu.

Yeni sistemle birlikte bakanların Meclis tarafından ayrı ayrı seçildiği Meclis hükümeti sisteminden kabine sistemine geçildi. Cumhurbaşkanlığı makamının oluşturulmasıyla devlet yönetimindeki yetki ve sorumluluk yapısı da yeniden düzenlendi.

Tarihi karar bütün yurtta kutlandı

Böylece 24 Ekim’de yaşanan iki istifayla belirginleşen siyasi süreç, 27 Ekim’de hükümetin istifası, 28 Ekim gecesi alınan tarihi karar ve 29 Ekim’de TBMM’nin yaptığı oylamayla sonuçlandı. Türkiye Cumhuriyeti, 29 Ekim 1923’te resmen ilan edilerek Türk siyasi tarihinde yeni bir dönem başladı.