Bilgelik yolunda ilerlemek: modern dünyanın hızına karşı felsefi direniş

Epikürcülüğün temsilcisi Epiküros, günümüz tüketim toplumuna karşı en anlamlı cevaplardan birini verirken mutluluğun daha çok şeye sahip olmakta değil, gereksiz arzuların esaretinden kurtulmakta olduğunu belirtir Felsefi akımlar çerçevesinde konuya yaklaşıp bu görüşlerin modern dünyaya nasıl uygulanabileceğine de bakalım. Epiktetos, Seneca ve Marcus Aurelius gibi önemli temsilcileri olan Stoacılık, Antik Yunan'da doğmuş, Roma düşüncesinde gelişmiş bir felsefe olup temel esasını şöyle özetleyebiliriz: Hayatımızda kontrol edebildiğimiz şeylerle kontrol edemediğimiz şeyleri birbirinden ayırmalıyız.

Başkalarının düşünceleri, toplumun beklentileri, yaşlanmak, ölüm ve geçmiş bizim kontrolümüzde değildir. Fakat bunlara karşı geliştirdiğimiz tutum bizim sorumluluğumuzdadır. Bugünün dünyasında bu felsefi yaklaşımdan başkalarının beğenisini ölçü kabul etmemek, her gerilimli duruma enerjimizi harcamamak, başarı ölçüsü olarak sadece para, statü ve şöhreti esas almamak, yaşlanmayı bir çöküş değil, hayatın doğal bir evresi olarak görmek gibi sonuçlar çıkarabiliriz.

Aşk ilişkisinde bir insanı sahiplenmek yerine onun özgürlüğünü kabul ederek, sevdiğimiz insanın bizim beklentilerimize göre yaşamasını beklememek. Ölümü hayata karşı bir tehdit olarak değil, hayatın doğal bir sınırı olarak görmek.

Stoacılık bize dünyayı yönetemeyebilirsin ama kendi iç dünyanı yönetmek için çaba gösterebilirsin demekte. Epikürcülüğün temsilcisi Epiküros, günümüz tüketim toplumuna karşı en anlamlı cevaplardan birini verirken mutluluğun daha çok şeye sahip olmakta değil, gereksiz arzuların esaretinden kurtulmakta olduğunu belirtir.

Epiküros üç tür arzudan söz eder. Beslenmek, barınmak, güvenlik ve dostluğu doğal ve zorunlu olarak birinci sıraya koyarken, lüks yiyecekler, konfor ve gösterişi doğal ama zorunlu olmayan arzular olarak ikinci sıraya koyar.

Aşırı servet, güç, şöhret ve başkalarının hayranlığını istemeyi ise doğal olmayan sınırsız arzular olarak üçüncü sırada değerlendirir. Modern tüketim kültürü bu üçüncü grubu sürekli besler. Her zaman daha iyi bir telefon, daha pahalı bir otomobil, daha genç bir görünüm, daha fazla takipçi ve daha fazla beğeni arzu edilirken, insan sahip olduklarıyla tatmin olamaz hale gelir.

Bugünün dünyasında bu felsefi yaklaşımdan, bir şeyi gerçekten istediğimiz için mi, yoksa başkalarına özendiğimiz için mi istediğimizi sorgulamak, çok dost edinmek yerine nitelikli dostlar edinmek, doğayla, yürüyüşle, kitap okumakla, sohbet etmekle yetinebilmeyi öğrenmek, mutluluğu ulaşılacak bir hedef olmaktan çıkarıp an içinde kalabilmek gibi sonuçlar çıkarabiliriz. Aşk ilişkisinde; bir insanın bize sağlayacağı hazdan önce onunla kurduğumuz dostluğun, güvenin ve paylaşımın değerini görmek.

Ölümü “ölüm varken biz yokuz, biz varken ölüm yok” düşüncesinden hareketle sürekli korkulacak bir gelecek olarak düşünmek yerine, yaşadığımız anın kıymetini bilmek. Varoluşçu filozoflardan Martin Heidegger’in,”Varlık ve Zaman” adlı eserinde geliştirdiği temel düşüncelerden biri ölümün, yalnızca hayatın sonunda gerçekleşecek biyolojik bir olay olmadığı aynı zamanda insanın varoluşunu anlamlandırmasını sağlayan temel bir sınır olduğudur.

Heidegger'e göre ölümün farkında olmak, insanı gündelik hayatın sıradanlığından çıkarabilir. Başkalarının nasıl yaşadığına bakarak yaşamak yerine, kendi hayatının sorumluluğunu üstlenmeyi sağlar. Bir insanın önünde sınırsız zaman olduğunu varsaydığımızda önemli kararlarını sürekli erteleyebilir.

Sevgisini ifade etmeyi, bir kitabı okumayı, bir dostunu aramayı, bir hayalini gerçekleştirmeyi sonraya bırakabilir. Ama zamanın sınırlı olduğunu gerçekten kavradığında öncelikleri değişir. Bugünün dünyasında bu felsefi yaklaşımdan; başkalarının beklentilerine göre değil, kendi değerlerimize göre yaşamak, sevdiğimiz insanların ölümlü olduğunu bilerek onlara sevgimizi ifade etmek için uygun zamanı beklememek, her günün geri dönmeyecek bir zaman dilimi olduğunu kabul etmek gibi sonuçlar çıkarabiliriz.

Ölümün farkındalığı karamsarlık değil, hayatı ciddiye alma biçimidir. Ölümü unutmak, hayatı sonsuzlaştırmaz; çoğu zaman hayatı ertelememize neden olur. Sosyolog, psikanalist ve filozof Erich Fromm,”Sahip olmak ya da Olmak” ve “Sevme Sanatı” isimli kitaplarında modern tüketim toplumunun insan üzerindeki etkilerini anlatır.

Fromm iki farklı yaşam biçimini karşılaştırırken, “sahip olmayı” insanları, nesneleri, bilgiyi ve hatta sevgiyi sahip olunacak şeyler olarak görmek şeklinde tanımlarken,”olmak” kavramını yaşamak, üretmek, paylaşmak, düşünmek ve kendini gerçekleştirmek olarak açıklar. Modern insan çoğu zaman sevgiyi bile sahip olmak üzerinden tanımlar.

Birini sevdiğini söyler ama onu kontrol etmek ister. Kıskançlığı sevgisinin kanıtı sayar. Karşısındaki insanı kendi mutluluğunun aracı hâline getirir. Fromm'a göre gerçek sevgi bir duygu patlamasından ibaret değildir. İlgi, sorumluluk, saygı ve bilgi gerektiren bir sanattır.

Bu felsefi yaklaşımdan; insanları sosyal statülerine göre değerlendirmemek, ilişkilerde sürekli karşılık beklememek, sevdiğimiz insanın bireyselliğine saygı göstermek, bilgiyi bir üstünlük aracı değil, kendimizi geliştirme yolu olarak görmek, biriktirmekten çok paylaşmaya önem vermek gibi sonuçlar çıkarabiliriz. Sevmek, karşımızdaki insanı kendimize ait kılmak değil, onun kendi varlığı içinde gelişmesine katkıda bulunmaktır.

Sevginin karşıtı nefret değil, çoğu zaman sahip olma arzusudur. Almanya vatandaşı Güney Koreli yazar, filozof ve kültür eleştirmeni Byung-Chul Han, performans toplumuna ve tüketilen aşka itiraz ederken dijitalleşme ve başarı baskısıyla tükenmişliğe yol açan yorgunluk toplumunu irdeler.

Han, modern insanın artık yalnızca dışarıdan baskı altında olmadığını, kendi kendisinin de sömürücüsü haline geldiğini ileri sürer. İnsan kendini sürekli daha başarılı, daha üretken, daha genç, daha güzel ve daha görünür olmak zorunda hisseder.

Sosyal medya bu durumu daha da derinleştirir. İnsan artık yalnızca yaşamaz; yaşadığını sürekli sergiler. Bir ilişkinin kendisinden çok başkalarına gösterilmesi, bir düşüncenin derinliğinden çok aldığı beğeni önem kazanır.

Han'a göre gerçek aşk, insanın kendi benliğinin sınırlarını aşarak başka bir insanın farklılığıyla karşılaşabilmesini gerektirir. Oysa tüketim kültürü bize sürekli kendi arzularımıza uygun olanı seçmemizi öğütler. İnsanlar da birer tüketim nesnesine dönüşür: Bu ilişki beklentilerimi karşılamıyor, daha güzelini, daha uyumlusunu, daha heyecan vericisini bulabilirim.

Böylece aşk, emek verilmesi gereken bir ilişki olmaktan çıkar, memnuniyet sağladığı sürece devam eden bir alışverişe dönüşür. Han, bizi her an ulaşılabilir olma zorunluluğundan kurtulmaya, sosyal medyada görünmek yerine gerçek ilişkiler kurmaya, bir insanı hemen değerlendirmek ve dışlamak yerine onu tanımaya çalışmaya, sessizliğe, yalnızlığa ve düşünmeye yer açmaya,her şeyi verimlilik ve fayda ölçüsüyle değerlendirmemeye, tefekkür hayatını yeniden canlandırarak sürekli bir şey yapmak yerine bazen yalnızca düşünmeye, seyretmeye ve var olmaya çağırmakta.

Han, bu çağrıyı yaparken modern dünyanın hızına karşı en güçlü felsefi direnişlerden birini göstermekte. Frankfurt Okulu geleneğinin ve Eleştirel Teori’nin çağdaş temsilcilerinden biri olan Alman sosyolog ve siyaset bilimci Harmurt Rosa, modern dünyanın hız sorununu doğrudan ele alır.

Rosa, “toplumsal hızlanma”, “yabancılaşma” ve “rezonans” gibi önemli kavramlara yoğunlaşarak vurgu yapar. Ona göre modern toplumda teknoloji, iletişim, çalışma hayatı ve toplumsal değişim giderek hızlanmaktadır. Ancak hızlanma insana mutlaka daha fazla zaman kazandırmaz.

Tam tersine, insan kendisini sürekli yetişmek zorunda olduğu bir yarışın içinde bulur. Modern toplumun temel sorunu teknoloji ve hayatın hızlanmasıdır. Bu durum; teknolojinin, toplumsal değişimin ve yaşam tempolarının sürekli artmasına, dolayısıyla bireyin zamana yetişememesine, yabancılaşmasına,dünyayla, doğayla, kendi bedeniyle ve toplumla olan bağını kaybetmesine yol açar.

Rosa'nın asıl önerisi yalnızca yavaşlamak değildir. Onun rezonans kavramı çok daha derin bir anlam taşır. Rezonans, insanın dünyayla karşılıklı, canlı ve anlamlı bir ilişki kurabilmesidir. Hızlanmaya ve yabancılaşmaya karşı bir panzehir olarak sunduğu merkezî bir kavram.

Rezonans; dünyanın sınırsızca denetlenip kontrol edilmeye çalışılması yerine, insan ile dünya arasında karşılıklı bir "ses verme ve ses alma” ilişkisi kurmak, dünyaya açık ve duyarlı olmaya işaret eder. Örneğin: bir müzik eserini dinlerken gerçekten etkilenmek, bir kitap okurken düşüncelerimizin değişmesi,bir dostla konuşurken zamanın nasıl geçtiğini fark etmemek, doğada yürürken kendimizi doğanın bir parçası hissetmek, sevdiğimiz insanla sessizce oturabilmek.

Bunlar tüketilen deneyimler değil, insanı dönüştüren yaşantılardır. Sonuç olarak hayatı yapılacak işler toplamı olarak değil, anlamlı karşılaşmalar bütünü olarak görmeliyiz. Devam edeceğim.