Erzincan’ın 140 Yıllık Kayıp Fabrikası! Bugün Yerinde Yeller Esiyor

Erzincan’ın sanayi geçmişine ilişkin akademik çalışmalarda, Osmanlı’nın son dönemlerinde kentte dericilik, yün ve pamuk dokumacılığı ile bakır işletmeciliğinin önemli üretim alanları arasında bulunduğu belirtiliyor.

Özellikle 19. yüzyılda Erzincan’ın Dördüncü Ordu Merkezi haline gelmesi, şehirde askerî ihtiyaçlara yönelik üretim tesislerinin ortaya çıkmasını da beraberinde getirdi. Araştırmalara göre 1870’li ve 1880’li yıllarda Erzincan’da şayak ve aba üreten fabrikaların yanı sıra un fabrikası ve askerî malzemelerin onarımına yönelik tesisler bulunuyordu.

Bunların arasında bugün en fazla merak uyandıran yapılardan biri ise Aba Fabrika-i Hümayunu.

Fabrikanın hikâyesi 1873’te başlıyor

Aba Fabrikası'nın geçmişine ilişkin dikkat çekici belgelerden biri 25 Kasım 1873 tarihli Osmanlı Arşivi kaydı.

Akademik araştırmaya göre Ahmed İzzet adlı bir kişi, Erzincan’da aba fabrikası kurulması için Osmanlı yönetimine başvurmuştu. Projede iplik eğiren ve havlu dokuyan makinelerin getirilmesi, halkın fabrikada istihdam edilmesi ve bölgede üretilen pamuğun değerlendirilmesi öngörülüyordu.

Başvuru kapsamında fabrikanın Erzincan ve o dönemdeki Mamûretülaziz sancağına hizmet vermesi de planlanmıştı.

İmtiyaz talebi kabul edilmese de araştırmalar, fabrikanın daha sonra gerçekten kurulduğunu gösteren fotoğraf ve belgelerin bulunduğunu ortaya koyuyor.

1882 tarihi dikkat çekiyor

Fabrikanın ne zaman faaliyete geçtiği konusunda en önemli bilgi, yapının kitabesinden geliyor.

Akademik çalışmada, fabrikanın 1882 yılında asker elbiseleri üretmek amacıyla kurulduğunun kitabesinde kayıtlı olduğu belirtiliyor.

Yani Erzincan'da bugün modern sanayi tesislerinin bulunduğu dönemden yaklaşık 140 yıl önce, askerî ihtiyaçlara yönelik üretim yapan organize bir fabrika kompleksi bulunuyordu.

Fabrika şehir merkezinde değildi

Aba Fabrikası'nın bir başka dikkat çekici özelliği de konumu.

Araştırmalara göre tesis, Erzincan şehir merkezinin kuzeyinde, merkeze yaklaşık bir buçuk saat uzaklıktaki Vaskirt Köyü'nde kurulmuştu. Günümüzde Işıkpınar olarak bilinen bölgeyle ilişkilendirilen bu alan, dönemin önemli üretim merkezlerinden biriydi.

Fabrikanın eski fotoğrafı da İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi'nde muhafaza ediliyor.

Araştırma makalesinde fabrikanın fotoğrafı “Erzincan’da Aba Fabrika-i Hümayunu” başlığıyla yayımlanmış ve görselin İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi'ne ait olduğu belirtilmiş.

Sadece bir fabrika değildi

Belki de hikâyenin en çarpıcı kısmı burada.

Bugün “fabrika” denildiğinde tek bir üretim binası akla geliyor. Oysa tarihî kaynaklarda Erzincan’daki Aba Fabrikası'nın bir üretim kompleksi olduğu görülüyor.

Kompleks içerisinde;

Demirhane
Dökümhane
Türbin
Yün yıkama havuzu
Hamam
Müşir Zeki Paşa’ya ait kule köşk

gibi yapılar bulunuyordu. Fabrikanın hemen yakınında ayrıca bir un fabrikasının da yer aldığı belirtiliyor.

Bu ayrıntılar, dönemin Erzincan’ında üretimin yalnızca küçük atölyelerden ibaret olmadığını; askerî ihtiyaçların karşılanması için daha büyük ölçekli ve birbirini tamamlayan tesislerin oluşturulduğunu gösteriyor.

Peki aba neydi?

Aba, yünün dövülmesiyle elde edilen kalın ve kaba bir kumaş olarak tanımlanıyor. Geleneksel olarak özellikle dayanıklılığı nedeniyle kullanılmış bir tekstil ürünüydü.

Erzincan’ın tarihî üretim kültüründe aba ve şayak önemli yer tutuyordu. Türkiye Dokuma Atlası da Osmanlı döneminde aba dokumacılığının Erzincan’ın da aralarında bulunduğu çeşitli Anadolu şehirlerinde yapıldığını belirtiyor.

Ancak Erzincan’daki tesisin özelliği, geleneksel dokumacılığın ötesinde askerî üretim sisteminin parçası olan fabrika ölçeğinde bir yapı olmasıydı.

1892 kayıtlarında da fabrika var

Aba Fabrikası'nın varlığını destekleyen başka bir önemli kaynak da 1892 tarihli Erzurum Vilayet Salnamesi.

Salnamede Erzincan’da bulunan yapılar arasında açık şekilde “bir aba fabrikası” sayılıyor. Aynı kayıtta kentte askerî ve sivil yapılar, değirmenler, debbağhaneler, boyahaneler ve çeşitli üretim alanlarının da bulunduğu belirtiliyor.

Aynı tarihli kayıtlarda Erzincan’da farklı dokuma ürünlerinin üretildiği, şehir ve köylerde bez ve havlu dokumaya yönelik tezgâhların bulunduğu da aktarılıyor. Bazı ürünlerin Erzincan dışına gönderilerek satıldığı belirtiliyor.

Bu durum, 19. yüzyılın sonlarında Erzincan’ın yalnızca tarım ve ticaretle yaşayan bir şehir olmadığını gösteren önemli tarihî verilerden biri.

Fabrikanın sonu savaş yıllarında geldi

Aba Fabrikası'nın hikâyesi ise Birinci Dünya Savaşı yıllarında kesintiye uğradı.

Eski Erzincan fotoğrafları üzerine yapılan çalışmalarda, fabrikanın 1916 yılında Rusların eline geçmemesi amacıyla Osmanlı ordusunun geri çekilişi sırasında yakıldığı ve ana binanın bir bölümünün enkazının uzun süre kaldığı aktarılıyor.

Böylece yaklaşık 34 yıllık olduğu anlaşılan fabrika, savaş koşullarında ortadan kalktı.

Erzincan’ın kayıp sanayi hafızası

Aba Fabrikası'nın hikâyesi, aslında Erzincan’ın bugün pek konuşulmayan bir yönünü ortaya çıkarıyor.

Akademik araştırmalar, Erzincan’ın modern sanayisinin temellerinin 1950’li yıllardan sonra güçlendiğini belirtirken, kentte daha önce de askerî ihtiyaçlara ve yerel üretime dayalı sanayi faaliyetlerinin bulunduğunu ortaya koyuyor.

1939 depremiyle eski Erzincan’ın büyük bölümü ortadan kalktığı için bu yapıların önemli bir kısmı günümüze ulaşamadı. Araştırmacılar da 1939 depreminin tarihî yapıların izlerini takip etmeyi zorlaştırdığını özellikle vurguluyor.

Bu nedenle Aba Fabrikası bugün yalnızca eski bir fabrika olarak değil, Erzincan’ın sanayi hafızasının önemli belgelerinden biri olarak karşımıza çıkıyor.

Erzincan’ın sanayi tarihinden unutulan bir sayfa

Bugün Erzincan Organize Sanayi Bölgesi'ndeki fabrikalar, modern üretimin göstergeleri olarak kentin ekonomisinde yer alıyor. Ancak bundan yaklaşık 140 yıl önce, şehrin kuzeyinde yünlerin işlendiği, askerî kumaşların üretildiği, demir ve döküm işlerinin yapıldığı büyük bir tesis faaliyet gösteriyordu.

Aba Fabrikası'nın hikâyesi, Erzincan’ın sanayi geçmişinin yalnızca Cumhuriyet döneminden ibaret olmadığını gösteren en dikkat çekici örneklerden biri.

Ve belki de bu hikâyenin en ilginç tarafı şu:

Bugün yerinde büyük ölçüde izleri kaybolmuş olan o fabrikanın fotoğrafı, 100 yılı aşkın süredir İstanbul Üniversitesi'nin arşivinde Erzincan'ın geçmişine tanıklık ediyor.

1. Gazi Üniversitesi – “Erzincan Endüstri Mirası Üzerine Bir Değerlendirme”

2. Türkiye Mesleki ve Sosyal Bilimler Dergisi – “Erzincan’da Geleneksel ve Modern Yapılar / Erzincan Hükümet Konağı...” çalışması

3. Erzincan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi – 19. Yüzyıl Sonlarında Kemah Kazası

4. Sanayi Coğrafyası Açısından Bir İnceleme: Erzincan Organize Sanayi Bölgesi

5.