İnsan mı Daha Vahşi, Hayvan mı? Medeniyetin Büyük Çelişkisi

İnsanlık atomu parçalamayı, uzaya ulaşmayı, yapay zekâ geliştirmeyi başardı. Ama kıskançlığı, ihaneti, açgözlülüğü ve savaşları yenemedi. Hayvanlar da rekabet ediyor, saldırıyor, öldürüyor. Peki, bizi onlardan ayıran gerçekten medeniyetimiz mi, yoksa yıkım kapasitemizin büyüklüğü mü?

Bazen kendime soruyorum: Bütün bu kavgalar ne için?

Neden kardeş kardeşin, dost dostun, meslektaş meslektaşın kuyusunu kazar? Neden başarılı bir insan başkasının yükselişinden rahatsız olur? Neden devletler milyonlarca insanın hayatına mal olacak savaşlara girişir?

Sonunda hepimiz bu dünyadan ayrılacağız. Makamlarımız, servetimiz, unvanlarımız, kazandığımız mücadeleler geride kalacak.

Öyleyse neden birbirimizin hayatını güzelleştirmek yerine zorlaştırıyoruz?

Kırk yılı aşkın diplomasi, uluslararası kuruluşlar ve iş dünyası deneyimim boyunca bu sorunun farklı biçimleriyle karşılaştım. Pekin’de devlet gücünün sınırlarını, Paris’te küresel çıkar çatışmalarını, Londra’da uluslararası şirketlerin rekabetini gördüm.

Coğrafyalar değişiyor. İnsan davranışlarının temel zaafları ise şaşırtıcı ölçüde benzer kalıyor.

Hayvanlar dünyasına baktığımızda rekabet kadar işbirliği de görüyoruz.

Kurtlar birlikte avlanıyor, yavrularını koruyor. Filler güçlü sosyal bağlar kuruyor, zor durumdaki sürü üyelerine yardım edebiliyor. Bonobolar gerilimleri sosyal yakınlıkla yatıştırabiliyor.

Ama doğayı romantikleştirmeyelim. Şempanzeler rakip gruplara ölümcül saldırılar düzenliyor. Aslanlar başka erkeklerin yavrularını öldürebiliyor. Karıncalar arasında bile örgütlü çatışmalar yaşanıyor.

Farkımız, saldırganlığın varlığından çok onu örgütleme, gerekçelendirme ve büyütme kapasitemizde.

Bir aslan avını öldürür. İnsan ise hiç tanımadığı milyonlarca insanı tehdit olarak tanımlayabilir, onları yok edebilecek silahlar geliştirip buna güvenlik stratejisi diyebilir.

İnsanı tehlikeli kılan yalnızca içgüdüleri değil, zekâsını bu içgüdülerin hizmetine verebilmesidir.

1980’lerin sonunda Pekin’de diplomat olarak görev yaparken Çin’in dönüşümünü izledim. 1989 Tiananmen olayları, devlet gücü ile bireyin özgürlük arayışı arasındaki çatışmanın trajik sonuçlarını gösterdi.

Sonraki yıllarda OECD’de, Uluslararası Enerji Ajansı’nda ve uluslararası şirketlerin yönetim kurullarında başka bir gerçeği gözlemledim: Güç arttıkça korku mutlaka azalmıyor.

Bir lider iktidarını, bir yönetici konumunu, bir yatırımcı üstünlüğünü kaybetmekten korkabiliyor.

Bu korku bazen saldırganlığa, bazen kıskançlığa, bazen de ihanete dönüşüyor.

Yönetim kurullarında başarılı çalışma arkadaşını tehdit olarak gören yöneticilerle, kişisel hırsları kurumsal çıkarların önüne koyan yaklaşımlarla karşılaştım.

Güvenin kaybolmasının ekonomik bedelini gördüm. Ortaklıklar zayıflıyor, kararlar gecikiyor, yetenekler uzaklaşıyor.

Güven, bilançoda görünmeyen ama kaybedildiğinde gerçek değeri anlaşılan sermayedir.

Meslek hayatındaki rekabeti anlamak nispeten kolay. Makam, para, nüfuz ve kariyer söz konusu.

Ama aile içindeki kırgınlıklar, dostlukların bozulması, yıllarca destek verdiğiniz insanların sizi hayal kırıklığına uğratması daha derin yaralar açabiliyor.

Hayatım boyunca aileme, dostlarıma, çalışma arkadaşlarıma destek olmaya çalıştım. Elbette benim de hatalarım oldu.

Zamanla öğrendim ki her anlaşmazlık ihanet, her eleştiri kıskançlık değildir. Ancak sevgi de sınırsız güven anlamına gelmez.

Affetmek önemlidir; fakat aynı zarara tekrar tekrar kapı açmak zorunda değiliz.

Nükleer silahlar geliştirirken açlığı, savaşları ve çevre tahribatını ortadan kaldıramıyor.

Hayvanlar da ekosistemlerini etkiliyor. Fakat hiçbirinin insanın sanayi ve teknoloji yoluyla yarattığı küresel yıkım kapasitesi yok.

Sorunumuz zekâ eksikliği değil. Teknolojik ilerlemeyi ahlaki ve kurumsal olgunlukla destekleyememek.

Bu nedenle barış yalnızca iyi niyete bırakılamaz. Hukuk, güçlü kurumlar, diplomasi, hesap verebilirlik ve karşılıklı güven gerektirir.

Avrupa’nın yüzyıllarca savaşan ülkelerinin ortak kurumlar geliştirmesi, düşmanlıkların değişmez kader olmadığını gösteriyor.

Artık hayatın bu aşamasında başarıyı yalnızca makam, servet veya nüfuzla ölçmüyorum.

Güvenilir dostluklar, aile huzuru, başkalarının hayatına olumlu katkıda bulunmak ve geride güzel bir iz bırakmak daha değerli.

Kırk yıllık deneyimimden iki sonuç çıkarıyorum.

Birincisi: İnsanlığın en büyük sorunu hayvani içgüdülere sahip olması değil, aklını zaman zaman bu içgüdüleri büyütmek ve meşrulaştırmak için kullanmasıdır.

İkincisi: Gerçek medeniyet, ne kadar güçlü olduğumuzla değil, gücümüzü ne kadar adil ve sorumlu kullandığımızla ölçülmelidir.

Sonunda hepimiz aynı gezegenin kısa süreli yolcularıyız.

Belki de insanlığın önündeki en büyük sınav, hayvanlardan üstün olduğumuzu kanıtlamak değil, birbirimizi yok etmeden yaşamayı öğrenmektir.