Dünya Felsefe Günü 2026: iklim, YZ, göç ve sağlık

Her yıl kasım ayının üçüncü perşembesi (2026’da 19 Kasım) UNESCO (Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü) tarafından bir ana tema olarak ‘Dünya Felsefe Günü (DFG)’ olarak kutlamaktadır. Bu yıl da ana tema ‘İklim, Yapay Zeka, Göç ve Sağlık’ olarak belirlendi.

Günümüzde iklim konusu genelde çevre ve özelde iklim felsefesi bağlamında tartışılmakta, iklim adaleti, insan-merkezli bakış gibi hususlar tartışılmaktadır. Yapay zeka ise genelde teknoloji ve özelde yapay zeka felsefesi bağlamında tartışılmakta, bilinç, akıl yürütme, anlam, değer ve adalet gibi temel kavramlar çerçevesinde irdelenmektedir.

Göç ise göç felsefesi bağlamında tartışılmakta, göçün nedenleri, süreçleri, sonuçları, fırsat, özgürlük, güvenlik hususları çerçevesinde irdelenmektedir. Sağlık da sağlık felsefesi bağlamında tartışılmakta, eşitsizlik, önleyici tıp-sağaltıcı tıp ikilemi, bütünsel-fonksiyonel- tıp vb. hususlar irdelenmektedir.

Bu konularda dipnotta verdiğimiz kaynaklara bakılabilir (*).FELSEFEYE GENEL BAKIŞFelsefe sözcüğünün Yunanca aslı olan “philosophia”, bilgelik (daha geniş anlamıyla bilgi sevgisi) anlamına gelmektedir. Felsefenin özü bilgiye sahip olmaktan çok, onu aramak ve araştırmaktır.

Felsefe usa dayanan bir düşünme çabası olup, kavramlarla düşünülür ve gereksinim duyulan kavramlar yaratılır. Felsefenin temel dalları varlık felsefesi (ontoloji), bilgi felsefesi (epistemoloji) ve değerler felsefesi (aksiyoloji) şeklindedir.

Bugün bağımsız birer bilgi alanı olan tüm alanlar felsefenin alanına girmektedir, ekonomi de kuşkusuz. Örneğin, Karl Marx’ın “Grundrisse” adlı yapıtında bir bilgi felsefesi inşa ettiği, bilgi felsefesiyle ekonomide nasıl bilgi üretileceğini gösterdiği söylenir.

Marx, gerçek ya da deneysel objeden yola çıkılarak bilgi felsefesi inşa etmenin olanaklı olmadığını, bir kuramsal obje icat etmek gerektiğini söylüyor ve yapıyor da bunu; örneğin “artı değer”. Kaotik bir obje olan nüfus sınıflara indirgeniyor, sonra bir aşama daha indirgeniyor fiyat, değişim, iş bölümü vb.

EKONOMİ VE FELSEFEEkonomik felsefeye genel bir giriş yaparsak, ekonomi evreninde (insan dahil tüm doğal ekonomik varlıklar) acaba ‘ne, nerede, ne zaman, nasıl, neden ve kimlerce kimler için’ tedarik-üretim-dağıtım konusu olacaktır? Ekonominin tüm alt süreçlerinde hangi değerlere dayalı olarak etkinlikler sürdürülecektir?

Ekonomik dizgemiz hangi felsefî yaklaşıma (idealist mi yoksa diyalektik mi?) dayalı olarak tasarımlanacak ve yürütülecektir, sorusu önümüzde durmaktadır. Uygulamada ekonomi felsefesinin kaçınılmaz olarak siyaset felsefesi ve askerlik felsefesi ile de birlikte ele alınması, hatta devreye etik yani ahlak (aktöre) felsefesinin de girmesi gerekecektir.

İki farklı tarafta olsalar da Adam Smith ve Karl Marx önce felsefeci, sonra iktisatçıdır desek yanlış olmaz! Bu başlıkta sevgideğer dostumuz Merdan Aslan’ı anmadan geçmeyelim (**).EKONOMİK FELSEFEDE ÖNEMLİ BİR SORUNNewton’u temel alan klasik okulda iktisat için fizikteki çekim yasası gibi kesin kurallar aranmıştı.

Adam Smith’in tanımlanan insanında çıkar ve akılcılık öne çıkıyordu; diyordu ki, ‘çıkar var, şeytan var bütün sorun onu dengelemek, nasıl dengeleyeceğiz?’ Bu bağlamda bir akılcılık (örneğin bir şeyi en ucuza alma ya da etnik kökenimizden bir tacirden satın almak) eşdeyişle ekonomik akılcılık tartışması söz konusu. Sözgelimi, sonsuz zenginleşme paradoksu; gereksinimler ve istekler arasındaki ayrım da öyle.

Marx, bu klasik okula önceleri felsefe üzerinden yanıtlar vermişti: Öz-görünüm farkı, yabancılaşma, Hegel’in köle efendi diyalektiği vb. Marx, olgunluk döneminde de felsefeyle dünyayı yorumlamanın olanaklı olduğunu ama değiştirmeye yetmediğini ortaya koymuştur.

Felsefenin Sefaleti kitabı ya da 11. Tez bunun somut örnekleridir. Ancak insan-toplum-doğa üçgenindeki ilişkiler felsefe olmadan anlaşılamaz, iyi-kötü ya da doğru-yanlış sorunlarına çözüm aranamaz. EKONOMİK FELSEFE ÜLKEMİZDE NASIL?Dünyada yaygınlaşan ekonomi felsefesi ülkemizde pek ilgi görmüyor.

Çok az yayın var. Örneğin, Ekonomi Felsefesi (J. Robinson); İktisat Felsefesi (K.Canatan); İktisadın Kayıp Felsefesi (A.D. Alada); İktisadı Felsefeyle Düşünmek (O. İşler-F.Yılmaz) vd. Bu konuda Prof. Dr. Ömer Faruk Çolak’ın derlediği İktisat Felsefesi kitabını da belirterek kendisini analım, 14 Ekim 2025’te yitirmiştik hocamızı.

Ayrıca iktisatta rasyonalite sorunu ile ilgili kimi yapıtlar mevcut, bir de süregelemediyse de İktisat Felsefesi adıyla dergi çıkarma çabaları da olmadı değil! SONSÖZÇok boyutlu lümpenleşme sürecinde olduğumuz bir çağda yaşamın özünü anlamak için felsefeye ve iktisat felsefesine gereksinmemiz çoklu (ekonomik-ekolojik-sosyal) ve perma (istikrarlı) krizin Japon sanatçı Katsushika Hokusai’nin Kanagawa’nın Büyük Dalgası yapıtındaki gibi hırçın dalgalarıyla boğuştuğumuz süreçte oldukça fazla, öyle değil mi?

Kimileri hâlâ akılcı felsefe (İbn Rüşd) yerine felsefeyi yasaklayan bağnaz inanç tutkunluğu (İmam Gazali) yolunda akıl tutulmasına maruz kalsalar da aydınlanma süreklilik gösterecektir. DİPNOTLAR(*) İklim Felsefesi, Enver Alper Demirci, Kabalcı Yay.

2025; Yapay Zeka Felsefesi, Zekiye Göz (Ed.), Doruk Yay. 2025; Göç Olgusunun Felsefi Sosyolojisi, İbrahim Oğulcan Erayman, DBY Yay. 2022; Tıp ve Felsefe, Sibel Öztürk Güntöre, Nobel Tıp Kitabevi; Şahin Filiz, Felsefi Sağaltım Felsefe ile İyileşme, Sarmal Kitabevi, 2023.(**) 68 kuşağından 2023’te yitirdiğimiz sevgideğer Merdan Aslan’ı da anmadan geçmeyelim.

Merdan yoldaş felsefe mezunu ama kısa bir süre ekonomi de okumuştu. Ulusal Kanal’da “Geçim ve Tutum” adlı TV izlencemde ‘iktisat ve felsefe’ temalı bir izlence yapmıştık. Meraklısı izlenceye ulaşabilir.