Şanlıurfa’nın eski kapılarındaki kuş ve ejder figürlü tokmaklar kayboluyor

Şanlıurfa’nın geleneksel evlerinde kapıları süsleyen demir tokmaklar, üzerlerindeki kuş, ejder, yılan ve el figürleriyle kentin geçmişteki maden işçiliğini ve mimari anlayışını yansıtıyor. Yerel dilde dögecek olarak adlandırılan bu parçalar, Şanlıurfa Valiliğinin 2025 yılında yayımladığı kültürel miras araştırmalarında da ele alındı.

Çalışmada, kent merkezindeki özgün kapı ve tokmak örneklerinin büyük ölçüde kaybolduğu, Siverek ve Halfeti’de ise geleneksel yapılarda bu mirasın izlerinin hâlâ görülebildiği aktarılıyor.

Urfa kapılarında kuş, ejder ve yılan figürleri

Geleneksel Urfa evlerinin kapı tokmaklarını inceleyen araştırma, bu eşyaların yalnızca kapıyı çalmak için kullanılmadığını, aynı zamanda kapıların süsleme anlayışını da yansıttığını ortaya koyuyor. Tokmaklarda hayvan figürlerinin yanı sıra el biçimli örnekler de bulunuyor.

Kuş figürlü tokmaklar, araştırmada hayvan motifleri arasında en yaygın tür olarak belirtiliyor.

Şanlıurfa Kültür Atlası’nda yayımlanan çalışmada tokmakların üretiminde demir dövme ve döküm tekniklerinin kullanıldığı aktarılıyor. Yüzeylerdeki süslemeler ise kazıma, kabartma ve delik işi gibi yöntemlerle oluşturuluyor.

Bu ayrıntılar, geleneksel kapıların mimari görünümünde demir işçiliğinin de önemli bir yer tuttuğunu gösteriyor.

Siverek’te 21 geleneksel evde tokmak veya halka tespit edildi

Şanlıurfa Valiliğinin kültürel miras araştırmasında, Siverek’te incelenen 21 geleneksel evin kapısında tokmak veya halka bulunduğu kaydediliyor. Bu tespit, ilçedeki geleneksel yapıların kapı donanımlarının kültürel miras araştırmaları açısından taşıdığı önemi ortaya koyuyor.

Ancak sayı, Siverek’te günümüzde bulunan bütün eski tokmakların toplamını değil, araştırmada incelenen evlerdeki bulguları ifade ediyor.

Halfeti’de ise incelenen geleneksel evlerden yalnızca birinde özgün kapı tokmağına rastlandığı belirtiliyor. Şanlıurfa merkezinde de özgün kapı ve tokmak örneklerinin büyük ölçüde kaybolduğu aktarılıyor. Bu bulgular, eski evlerin kapılarında kullanılan küçük mimari parçaların da tarihî yapıların korunması ve belgelenmesi çalışmalarında dikkate alınması gerektiğini gösteren veriler arasında yer alıyor.

Kapı tokmaklarında geleneksel demir işçiliğinin izleri

Prof. Dr. Mustafa Güler’in hazırladığı araştırma, Şanlıurfa Somut Olmayan Kültürel Miras Araştırmaları kitabının Ağustos 2025 tarihli ikinci cildinde yayımlandı. Çalışmada tokmakların biçimleri, üretim yöntemleri ve geleneksel Urfa evlerindeki kullanımları inceleniyor.

Kuş, ejder ve yılan gibi figürler, demirin işlenmesiyle ortaya çıkan süsleme örnekleri arasında sıralanıyor.

Kapı tokmaklarının her birinin kesin üretim tarihi belirlenmiş değil. Bununla birlikte araştırmada belgelenen örnekler, Şanlıurfa’nın geleneksel ev mimarisini yalnızca yapıların planı ve dış görünümü üzerinden değil, günlük yaşamda kullanılan kapı donanımları ve el işçiliği üzerinden de inceleme imkânı sunuyor.