29 Ekim'de radyoda altı kez çalındı: Ankara'nın hafızasındaki Cumhuriyet marşı

Cumhuriyet Bayramı denildiğinde akla gelen eserlerden biri olan Onuncu Yıl Marşı, 29 Ekim 1933'te Ankara'dan yapılan radyo yayınlarının önemli parçalarından biriydi. Cumhuriyet'in ilanının 10. yıl dönümü için hazırlanan özel programda marşa altı kez, İstiklâl Marşı'na ise beş kez yer verildi.28 Ekim 1933 tarihli Cumhuriyet gazetesinin dördüncü sayfasında yayımlanan Ankara Radyosu programı, marşın günün farklı saatlerinde tekrar tekrar dinleyiciyle buluşturulmasının planlandığını gösteriyor.

Programın İstanbul Radyosu tarafından da aktarılacağı duyurulmuştu. Bu yayınlar, 1933'te Cumhuriyet'in 10. yıl kutlamaları için yürütülen hazırlıkların bir parçasıydı. Okullarda marş provaları yapılırken, gazeteler sözlerini yayımlıyor, müzik öğretmenleri ve orkestralar kutlama programlarına hazırlanıyordu.

Ankara Radyosu'nda 29 Ekim programı nasıldı?29 Ekim 1933 günü radyoda beş kez İstiklâl Marşı, altı kez Onuncu Yıl Marşı seslendirildi. Yayın akışında şiirler, destanlar, halk konferansları ve türkülerden oluşan konserler de bulunuyordu.

Dönemin radyo çizelgesine göre marşın yer aldığı saatler şöyleydi: SaatYayın içeriği12.04Onuncu Yıl Marşı13.54Onuncu Yıl Marşı16.04Onuncu Yıl Marşı18.10'dan itibarenKoro programında Onuncu Yıl Marşı20.20Onuncu Yıl Marşı24.54Onuncu Yıl MarşıSon yayın, dönemin çizelgesinde 29 Ekim gecesinin devamı olarak 24.54 şeklinde gösteriliyor. Bugünkü saat gösterimiyle bu zaman, 30 Ekim'in 00.54'üne karşılık geliyor.

Bu ayrıntı, 29 Ekim günü altı kez yayımlandığı belirtilen marşın, bayram gecesinin geç saatlerine kadar uzanan programda yer aldığını gösteriyor. Çizelgede bazı yayınların koro tarafından seslendirileceği, bazılarının ise farklı müzik programları içinde gerçekleştirileceği belirtiliyordu.

ONUNCU YIL MARŞI NASIL ORTAYA ÇIKTI?1933'te Cumhuriyet'in 10. yıl dönümünü kutlamak amacıyla geniş kapsamlı bir hazırlık yürütüldü.11 Haziran 1933'te kabul edilen 2305 sayılı kanunla kutlamaların üç gün sürmesi, merkezde ve illerde komisyonlar oluşturulması kararlaştırıldı. Hazırlıkları yürüten komisyon, Cumhuriyet'in ilk 10 yılını ve dönemin yönetiminin gerçekleştirdiği değişimleri anlatacak bir marş hazırlanmasını istedi.

Marşın sözleri şairler Faruk Nafiz Çamlıbel ve Behçet Kemal Çağlar tarafından ortak çalışmayla yazıldı. Bestesi ise Cumhuriyet dönemi Türk müziğinin önemli isimlerinden Cemal Reşit Rey'e ait oldu. Marşın yalnızca törenlerde söylenmesi değil, halk tarafından kısa sürede öğrenilmesi de amaçlanıyordu.

Bunun için notalar okullara gönderildi, gazetelerde marşın sözleri yayımlandı ve öğrencilerin katıldığı provalar düzenlendi. ÇANKAYA KÖŞKÜ'NDEKİ DİNLETİ MARŞIN KADERİNİ BELİRLEDİOnuncu Yıl Marşı'nın hazırlanması sırasında farklı besteler de gündeme geldi.

Çankaya Köşkü'nde gerçekleştirilen dinletide Mustafa Kemal Atatürk'e iki farklı beste sunuldu. Cemal Reşit Rey'in bestesinin yanında Zeki Bey'in hazırladığı başka bir marş da değerlendirilmekteydi. Cemal Reşit Rey'in marşı, Muhafız Alayı bandosu ve askerlerin katılımıyla seslendirildi.

Atatürk'ün, eserin etkili olmasının yanında geniş kitleler tarafından kolay söylenebilecek yapısını beğendiği aktarıldı. MARŞI ÖĞRETMEK İÇİN OKULLARDA VE MEYDANLARDA PROVALAR YAPILDICumhuriyet'in 10. yılına hazırlık sürecinde marşın geniş kitleler tarafından öğrenilmesine yönelik çalışmalar yürütüldü.

Marşın basılı nüshaları okullara gönderildi. Ankara'da da öğrencilerin topluca marşı söyledikleri provalar düzenlendi. Anıtkabir Dergisi'nde aktarılan bilgilere göre bu provalara dönemin Cumhuriyet Halk Fırkası yöneticileri ile Ankara Valisi ve eğitim yöneticileri de katıldı.

İstanbul'da ise Halkevi ve meydanlarda toplu çalışmalar gerçekleştirildi. Marşın bestesi gramofon plaklarına da kaydedildi. Dr. Emine Kısıklı'nın araştırmasında 30 bin plak çoğaltılarak Türkiye'nin farklı noktalarına gönderildiği belirtiliyor.

Böylece Onuncu Yıl Marşı, tören günü gelmeden önce okullarda, konserlerde, gazetelerde ve radyo yayınlarında tanıtılan bir esere dönüştü. ATATÜRK'ÜN ONUNCU YIL NUTKU'NUN ARDINDAN MARŞ SÖYLENDİ29 Ekim 1933 günü Ankara'da düzenlenen büyük törenin merkezi Hipodrom'du.

Mustafa Kemal Atatürk, burada Cumhuriyet'in 10. yıl dönümü dolayısıyla Onuncu Yıl Nutku'nu okudu. Dönemin programı uyarınca tören İstiklâl Marşı ile başladı. Atatürk'ün konuşmasının ardından Onuncu Yıl Marşı seslendirildi.

Askerler, öğrenciler, izciler ve törene katılan vatandaşlar da marşa eşlik etti. Ankara'dan gerçekleştirilen radyo yayını sayesinde tören ve konuşma, başkent dışındaki dinleyicilere de ulaştırıldı. Cumhuriyet gazetesinin yayımladığı radyo programı, bu iletişim düzeninin yalnızca konuşmalarla sınırlı olmadığını gösteriyor.

Yayın akışında Cumhuriyet'in ilk 10 yılına ilişkin konferanslar, Türk halk müziği örnekleri, şiirler ve orkestra konserleri bulunuyordu.29 Ekim gecesi saat 20.30'da ise Cumhuriyet'in ilan edildiği anı hatırlatmak amacıyla top atışlarının yapılması ve bu anın radyo programında yer alması planlandı. Bu yönüyle Ankara Radyosu, kutlamaların farklı kentlerde ortak bir program etrafında takip edilmesine hizmet eden iletişim araçlarından biri oldu.

90 YIL SONRA YARIM KALAN KAYIT TAMAMLANDIOnuncu Yıl Marşı'nın 1933'teki seslendirmelerine ilişkin tarihî görüntüler günümüze kadar ulaştı. Kültür ve Turizm Bakanlığı Sinema Genel Müdürlüğü arşivinde bulunan 29 Ekim 1933 tören görüntülerinin bir bölümünde marşın seslendirildiği anlar da yer alıyor.

Ancak arşivde korunan bu bölüm, eserin tamamını içermiyor. Cumhurbaşkanlığı Senfoni Orkestrası, Cumhuriyet'in 100. yılı dolayısıyla 2023'te gerçekleştirdiği çalışmada, arşiv görüntülerinde yarım kalan marşı yeniden seslendirdi.

Orkestra, şef Cemi'i Can Deliorman yönetiminde eseri seslendirerek 1933'ten kalan tarihî görüntülerle yeni bir müzikal çalışma arasında bağ kurdu. Bu çalışma, Cumhuriyet'in 10. yılına ait bir sesli ve görüntülü arşiv kaydının 90 yıl sonra yeniden ele alınmasını sağladı.

1933'TEN BUGÜNE ANKARA'NIN MÜZİK HAFIZASIOnuncu Yıl Marşı'nın Ankara'yla ilişkisi yalnızca 1933'teki radyo yayınlarıyla sınırlı değil. Marşın kabul sürecine ilişkin Çankaya Köşkü anlatıları, öğrencilerin provaları, Hipodrom'daki tören ve Cumhurbaşkanlığı Orkestrasının katılımı, eserin başkentteki müzik yaşamıyla kesiştiği noktaları oluşturuyor.1933'te gazete sayfalarından halka ulaştırılan ve Ankara Radyosu'nun bayram programında altı kez yer verilen marş, sonraki dönemlerde de Cumhuriyet Bayramı törenlerinde seslendirilmeyi sürdürdü.

Bugün Cumhuriyet'in 103. yıl dönümünde, dönemin radyo çizelgeleri ve arşiv kayıtları, Türkiye'de bir millî bayramın yalnızca meydanlarda değil, radyo, gazete ve müzik aracılığıyla da nasıl kutlandığını gösteriyor.