Kocaeli’nin haritasını ve nüfusunu değiştiren büyük sığınak! 93 harbi göçleri ve kurulan yeni köyler

93 Harbi (1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı), Osmanlı İmparatorluğu’nun Balkanlar ve Kafkasya’daki topraklarını kaybetmesiyle tarihin en büyük insani göç dalgalarından birine sahne oldu. Yüz binlerce muhacir Anadolu’ya sığınırken, bu büyük kitlelerin yerleştirildiği en stratejik iskân sahalarından biri Kocaeli Sancağı oldu.

Günümüz Kocaeli kırsalındaki yüzlerce köyün temellerini atan, bölgenin demografik, kültürel ve tarımsal yapısını kökten değiştiren bu tarihi kırılmanın teyitli detayları haberimiz

1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı (93 Harbi), Osmanlı Orduları'nın hem Rumeli (Balkan) hem de Kafkas cephelerinde gerilemesiyle sonuçlandı. Kars, Ardahan, Artvin, Batum ve Rumeli topraklarından sökülen yüz binlerce Müslüman Türk, Çerkes, Abhaz, Gürcü ve Pomak nüfus Payitaht İstanbul’a doğru göçe zorlandı.

İstanbul’daki aşırı birikimi ve düzeni korumak isteyen Osmanlı Hükümeti (İskân-ı Muhacirîn Komisyonu), Kocaeli Sancağı’nı ana toplanma ve iskân bölgesi ilan etti.

Kocaeli Kırsalında Kurulan "Muhacir Köyleri" (93 Karyeleri) Kocaeli, hem deniz yoluyla (İzmit Körfezi limanları) hem de kara/demiryolu hattıyla İstanbul’a en yakın ve boş arazileri fazla olan bölgeydi. Devlet, göçmen aileleri planlı bir şekilde Kocaeli’nin kırsal kesimlerine yerleştirdi:

Kandıra, Kartepe ve Başiskele Hatları: Batum ve Artvin çevresinden gelen Gürcü ve Muhacir gruplar ile Kafkasya’dan gelen Çerkes/Abhaz aileler çoğunlukla Samanlı Dağları eteklerine (günümüzdeki Kartepe, Başiskele, Gölcük kırsalı) ve Kandıra’nın ormanlık köylerine yerleştirildi.

Körfez, Derince ve Gebze Çevresi: Balkanlar’dan (Bulgaristan, Rusçuk, Plevne, Şumnu) gelen Rumeli muhacirleri ise ova ve tarıma elverişli kırsal alanlara iskân edilerek yeni köyler (karyeler) kurdu.

Sistemli İskân ve İkramiyeler: Osmanlı Devleti, göçmenlere ev yapmaları için kereste yardımı sağlamış, vergi muafiyeti tanımış ve kurulan yeni köylere dönemin padişahı II. Abdülhamid’in adına ithafen veya geldikleri memleketlerin anısına isimler vermiştir (Hamidiye, İhsaniye, Sultaniye, Reşadiye vb.).

Kocaeli ile Olan Doğrudan Bağlantısı ve Kent Tarihindeki Yeri Demografik Yapının Yeniden Şekillenmesi: 93 Harbi öncesinde Kocaeli nüfusu belirli merkezlerde yoğunlaşmışken, bu göçlerle birlikte kentin kırsal nüfusu katlanarak arttı. Bugün Kocaeli’deki yerleşimin%40’tan fazlası doğrudan 93 Harbi muhaciri ailelerin torunlarından oluşmaktadır.

Tarım ve Ormancılıkta Dönüşüm: Balkanlar’dan gelen muhacirler Kocaeli’ye gelişmiş tahıl, sebze ve çiftçilik tekniklerini; Kafkasya ve Doğu Karadeniz’den gelenler ise hayvancılık, arıcılık ve ahşap yapı mimarisini taşıdı. Bu durum Kocaeli kırsal ekonomisini canlandırdı.

Zengin Zanaat ve Mutfak Kültürü: Günümüz Kocaeli kültüründe yer alan mancarlı pide, dartı, boşnak böreği, çerkes tavuğu, mısır ekmeği ve Gürcü yemekleri gibi zengin gastronomik çeşitlilik ile dokuma-el sanatları, 93 Harbi göçmenlerinin kente kattığı somut kültürel mirastır.

Kurtuluş Savaşı'ndaki Direnç: 93 Harbi göçleriyle Kocaeli’ye yerleşen vatansever kitleler, 1919-1921 yılları arasındaki Yunan işgaline karşı Kocaeli ve çevresinde kurulan Kuva-yı Milliye ve milis müfrezelerinin (Yahya Kaptan, Kara Fatma vb. hareketlerin) ana insani kaynağını oluşturmuştur.