Türkiye’de doktora başvuru dört katına çıktı: Hastalanmayı önlemek için ne değişmeli?

Türkiye’de 2024 yılında hekime başvuru sayısı 1 milyar 47 milyonu aştı. Kişi başına yıllık başvuru, 2002’deki 3,1 düzeyinden 12,2’ye yükseldi. Yaklaşık dört katlık artış, sağlık hizmetlerine erişimde alınan mesafeyi gösterirken sağlık politikasının bir sonraki hedefini de tartışmaya açıyor: Önlenebilir hastalıkları azaltmak için hastanelerin dışında ne değişmeli?

Yanıt, aile hekimliğinden okul kantinine, gıda üretiminden şehir planlamasına uzanıyor. Tütün kullanımını azaltmak, sağlıklı beslenmeyi erişilebilir kılmak ve hareketi günlük hayatın parçası yapmak, tedavi hizmetleri kadar güçlü ve sürekli bir kamu politikası gerektiriyor.

Dört kat başvuru, dört kat hastalık anlamına gelmiyor

Hekime başvuru sayısı, toplumun kaç kez hastalandığını doğrudan ölçmüyor. Aynı kişinin kontrol, takip ve farklı uzmanlık değerlendirmeleri ayrı başvurular olarak kayda giriyor. Daha önce hizmete ulaşamayan insanların sağlık sisteminden yararlanmaya başlaması da sayıyı artırıyor.

Nüfusun yaşlanması ve kronik hastalıklar bakım ihtiyacını yükseltebilir. Ancak bunların artışın ne kadarını açıkladığını belirlemek için yaşa göre düzeltilmiş verilere, başvuru nedenlerine ve tekrarların analizine ihtiyaç var. Kişi başına hesaplanan artışı yalnızca nüfusun büyümesiyle açıklamak ise mümkün değil.

Sağlık Bakanlığının 2024 bültenine göre başvuruların yüzde 43,3’ü birinci basamağa yapıldı. Dolayısıyla 12,2 sayısı, yalnızca hastaneye gitme sıklığını göstermiyor.

Ülkeleri karşılaştırırken de dikkat gerekiyor. Hemşirelerin üstlendiği görevler, uzaktan görüşmeler, ödeme yöntemleri ve kayıt kapsamı farklılaşabiliyor. Düşük muayene sayısı bazen iyi örgütlenmiş bakımın, bazen de hizmete ulaşmanın önündeki engellerin sonucu olabiliyor.

Türkiye’nin hedefi gerekli muayeneyi azaltmak değil; önlenebilir hastalıkları, komplikasyonları ve hastaya fayda sağlamayan tekrarları azaltmak olmalı.

Riskler hastane kapısından önce birikiyor

OECD’nin 2025 Türkiye değerlendirmesinde yer alan, farklı referans yıllarına dayanan göstergeler dikkat çekici: Günlük sigara kullanımı Türkiye’de yüzde 28,3, OECD ortalamasında yüzde 14,8. Yeterli fiziksel aktivite yapmayan yetişkinlerin oranı Türkiye’de yüzde 44, OECD ortalamasında yüzde 30.

Beyana dayalı obezite oranı da Türkiye’de yaklaşık yüzde 20. Bu oran, boy ve kilonun doğrudan ölçüldüğü araştırmalarla aynı yöntemle elde edilmiyor.

Bu göstergelerden hareketle muayene artışının belirli bir yüzdesini sigaraya, beslenmeye veya hareketsizliğe bağlamak mümkün değil. Ancak önlenebilir hastalık yükünü azaltmak için müdahale edilecek alanları gösteriyorlar.

Aynı OECD değerlendirmesinde Türkiye’nin satın alma gücü paritesine göre kişi başına sağlık harcaması 2.309 dolar, OECD ortalaması 5.967 dolar. Kaynakların dikkatle kullanılması gereken bir sistemde koruyucu sağlık, geleceğe bırakılabilecek bir yatırım değil.

İlk adım: Tütünle mücadelede denetim ve bırakma desteği birlikte yürümeli

Kısa vadeli programın önceliklerinden biri tütün kullanımını azaltmak olabilir. Kapalı alan kurallarının etkili uygulanması, çocuklara satışın önlenmesi, reklam ve tanıtım kısıtlamaları, fiyat politikası ve bırakma desteği aynı programın parçaları olarak ele alınmalı.

Bağımlılıkla mücadeleyi yalnızca kişinin iradesine bırakmak yeterli değil. Sigarayı bırakmak isteyen kişinin danışmanlığa ve uygun tedaviye kolay ulaşması gerekiyor.

Dünya Sağlık Örgütü, tütün vergileri ve dumansız alanlarla birlikte maliyeti karşılanan bırakma desteğini de öneriyor. Türkiye açısından politika önceliği, bu araçların sahadaki uygulanmasını ve erişilebilirliğini birlikte güçlendirmek.

Tuz ve şekeri yalnızca tüketici değil, üretici de azaltmalı

Sağlıksız beslenmeyle mücadelede sorumluluğun tamamını vatandaşa yükleyen yaklaşım sınırlı kalıyor. Günlük olarak tüketilen ürünlerin içeriği de değişmeli.

Ekmek, peynir, hazır yemek ve sos gibi ürünlerde kategoriye uygun, kademeli tuz azaltma hedefleri; şekerli içeceklerde şeker miktarını dikkate alan vergilendirme ve anlaşılır ön yüz etiketleri değerlendirilebilecek araçlar arasında.

Bu politikaların düşük gelirli ailelerin sağlıklı gıdaya erişimini artıran desteklerle birlikte tasarlanması önemli. Şekerli içeceklerden elde edilen vergi gelirinin okul beslenmesine ve ücretsiz içme suyuna yönlendirilmesi, Türkiye için seçeneklerden biri olabilir.

Mesele yalnızca şekeri azaltmak da değil. Baklagil, sebze, meyve ve tam tahılın erişilebilirliğini artırmak; aşırı tuz ve sağlıksız yağ tüketimini azaltmak aynı beslenme politikasının parçaları.

Okul ve kamu yemekhaneleri değişimin başlangıç noktası olabilir

Koruyucu sağlıkta hızlı uygulanabilecek adımlardan biri, kamunun satın alma gücünü kullanmak.

Okul, hastane ve diğer kamu yemekhanelerinde beslenme kriterlerine dayalı alım yapılması; ücretsiz içme suyu, dengeli öğün ve uygun porsiyonların güvenceye alınması mümkün. Kantin ve otomatların da bu standartlarla uyumlu olması gerekiyor.

Çocuğa sağlıklı beslenmeyi anlatan okulun sunduğu yiyeceğin aynı mesajı desteklemesi, eğitimle çevre arasındaki çelişkiyi ortadan kaldırabilir. DSÖ, kamu kurumlarında sağlıklı gıda alımı ve sunumunu önerilen müdahaleler arasında sayıyor.

Aile hekimliğinde testten sonra takip gelmeli

Bir başka öncelik, hipertansiyon ve diyabet gibi sorunların zamanında saptanması ve kontrol altında tutulması.

Yaşa ve kişisel riske uygun değerlendirmeler, sonuç bildirmekle tamamlanmamalı. Risk saptanan kişinin takip planına, gerekli tedaviye, beslenme desteğine ve hareket danışmanlığına ulaşması gerekiyor.

Koruyucu sağlık, herkese geniş test paketleri uygulamak anlamına gelmiyor. Gereken değerlendirmeyi doğru kişiye yapmak ve saptanan sorunun takibini sürdürmek anlamına geliyor.

Bunun için aile hekimliği ekiplerinin yeterli zamana ve personele ihtiyacı var. Hemşire, diyetisyen ve psikolojik destek hizmetleriyle bağlantısı güçlü bir birinci basamak, hastalıkların ilerlemesini önlemede daha etkili çalışabilir.

Finlandiya: Bir bölgeden başlayan değişim ülkeye yayıldı

Finlandiya’nın Kuzey Karelya bölgesinde 1972’de başlatılan program, toplum temelli koruyucu sağlığın önemli örneklerinden biri.

Sağlık çalışanları, yerel kuruluşlar, okullar ve gıda üreticileri birlikte çalıştı. Tütün kullanımı, yüksek tansiyon ve kolesterol hedeflendi; beslenmede tuz ve doymuş yağın azaltılması desteklendi.

1969–2011 döneminde 35–64 yaş erkeklerde yaşa göre düzeltilmiş kalp-damar hastalığı ölüm hızı yüzde 80’den fazla azaldı. Bu uzun dönemli düşüşün tamamını tek bir projeye bağlamak doğru değil; tedavideki ilerlemeler de katkı sağladı. Ancak risk faktörlerindeki iyileşme, başarının önemli bölümünü açıkladı.

Örnek, sağlık politikasının muayene odasının dışına taşındığında neler başarabileceğini gösteriyor.

Birleşik Krallık ve Şili: Sağlıklı seçimin koşulları değiştirildi

Birleşik Krallık’ta şekerli içeceklere yönelik vergi düzenlemesi, üreticileri ürün içeriklerini değiştirmeye teşvik etti. Resmî değerlendirmeye göre kapsamdaki içeceklerin satışla ağırlıklandırılmış ortalama şeker içeriği 2015–2020 arasında yüzde 46 azaldı.

Bu oran, toplumdaki diyabetin veya toplam şeker tüketiminin aynı ölçüde azaldığı anlamına gelmiyor. Üretim aşamasına müdahalenin ürün içeriğini değiştirebildiğini gösteriyor.

Şili ise uyarı etiketlerini, çocuklara yönelik pazarlama sınırlamalarını ve okul satış yasaklarını birlikte uyguladı. 2024’te yayımlanan, 2.844 haneyi inceleyen araştırmada, ikinci uygulama döneminde yüksek içerik sınıfındaki ürünlerden satın alınan şeker miktarı, politika öncesi eğilimlere dayanan senaryoya göre yüzde 36,8 daha düşük bulundu.

Araştırma doğrudan hastalıkları veya muayene sayısını ölçmedi. Buna rağmen beslenme ortamını değiştiren politikaların satın alma davranışında sonuç verebildiğine ilişkin kanıt sundu.

Uzun vadeli değişim: Hareket edilebilen şehir, erişilebilir sağlıklı gıda

Kalıcı sonuçlar için belediyelerin ve eğitim kurumlarının da sağlık politikasında sorumluluk üstlenmesi gerekiyor.

Kesintisiz kaldırımlar, güvenli okul yolları, erişilebilir parklar ve toplu taşımaya yürüyerek ulaşım, hareket etmeyi kolaylaştırabilir. İşyerlerinde hareket imkânı ve okullarda düzenli fiziksel etkinlik de aynı yaklaşımın parçası.

Sağlıklı beslenmede ise fiyat ve erişim belirleyici. Düşük gelirli ailelere yönelik destekler, nitelikli okul öğünleri ve taze gıdaya ulaşımı kolaylaştıran yerel düzenlemeler, bireysel tavsiyelerin uygulanabilirliğini artırabilir.

Bu nedenle koruyucu sağlık yalnızca Sağlık Bakanlığının yürüteceği bir kampanya olarak görülmemeli. Eğitim, tarım, maliye, çalışma ve yerel yönetim politikalarıyla birlikte planlanmalı.

Sağlık sisteminin başarı ölçüsü de değişmeli

Türkiye için bu kanıtlardan çıkarılabilecek temel politika önerisi, koruyucu hizmetlere ayrılmış personel, zaman ve bütçeyi güvenceye almak.

Finansman ve performans değerlendirmesinde işlem sayısının yanında bakımın sürekliliği, uygun tarama ve kronik hastalıkların kontrolü de dikkate alınabilir. Ancak sonuçlar değerlendirilirken nüfusun yaşı, hastalık yükü ve sosyal koşulları hesaba katılmalı.

Toplum sağlığı karnesinde tütün kullanımı, çocukluk çağı obezitesi, kontrolsüz tansiyon, önlenebilir hastane yatışları, erken ölümler ve sağlık eşitsizlikleri izlenmeli.

Koruyucu hizmetler güçlendiğinde ilk dönemde tarama ve takip başvuruları artabilir. Bu nedenle muayene sayısını tek başına düşürmek doğru hedef değil.

Türkiye’nin sağlıkta yeni hedefi, gerekli tedaviye erişimi korurken önlenebilir nedenlerle hastalanan, hastalığı ilerleyen ve erken yaşta hayatını kaybeden insanların sayısını azaltmak olmalı.

Kaynaklar

OECD. Health at a Glance 2025: Türkiye; Consultations with Doctors.

Dünya Sağlık Örgütü. Tackling NCDs: Best Buys and Other Recommended Interventions, ikinci baskı, 2024; tütün kontrolü, tuz azaltma ve sağlıklı kamu gıda alımı yayınları.

Puska ve çalışma arkadaşları. The North Karelia Project: Prevention of Cardiovascular Disease in Finland Through Population-Based Lifestyle Interventions.

Birleşik Krallık Hazine ve Gelir İdaresi. Soft Drinks Industry Levy Review, 2024.

Taillie LS ve arkadaşları. Decreases in purchases of energy, sodium, sugar, and saturated fat 3 years after implementation of the Chilean food labeling and marketing law. PLOS Medicine, 2024.