Çocuk Felci Aşısından Sonra Jonas Salk Neden Bir Enstitü Kurdu?

12 Nisan 1955’te Michigan Üniversitesi’nde kürsüye çıkan epidemiyolog Thomas Francis Jr., çocuk felci aşısının saha deneyi sonuçlarını açıkladı. Salk ve Pittsburgh’daki ekibi aşıyı geliştirmiş, Francis ve çalışma arkadaşları ise geniş ölçekli deneyden gelen verileri incelemişti.

Sonuçlar, aşının çocuk felcinin felçle seyreden biçimine karşı koruma sağladığını gösterdi. Aşı çalışmasına destek veren bağış ağı, birkaç yıl sonra Salk’ın yeni girişimine de kaynak sağladı. Bu kez amaç, farklı alanlardan araştırmacıların yaşamın temel işleyişi üzerine çalışabileceği bağımsız bir enstitü kurmaktı. [1–4]

Bir aşıyı mümkün kılan örgütlenme

Savaş sonrası ABD’de çocuk felci salgınları, hastanelerin ve ailelerin yanı sıra gönüllü yardım ağlarını da harekete geçirmişti. Basil O’Connor’ın yönettiği National Foundation for Infantile Paralysis, March of Dimes adıyla tanınan bağış seferberliği üzerinden hem hastalara yardım ediyor hem de araştırmayı destekliyordu.

Salk’ın Pittsburgh Üniversitesi’nde yürüttüğü aşı çalışması ve 1954’te başlayan saha deneyi bu desteğe dayanıyordu. Okullar ve aileler de çalışmanın yürütülmesinde rol aldı. Yaklaşık 1,8 milyon çocuk saha araştırması kapsamında izlendi.

Bu toplam, aşı veya plasebo uygulanan çocuklarla yalnızca gözlem yoluyla izlenen çocukları kapsıyordu. [1–3]

Aşı projesinden önce araştırmacıların aşması gereken güçlüklerden biri, virüsü laboratuvarda çoğaltmaktı. John Enders, Thomas Weller ve Frederick Robbins 1949’da poliovirüsün insan kaynaklı sinir dışı doku kültürlerinde çoğalabildiğini gösterdiler.

Bu ilerleme, virüsü araştırmak ve aşı geliştirmek için yeni olanaklar sağladı. Bir virüsün hangi dokularda çoğalabildiğine ilişkin temel bir bulgu, yıllar sonra geniş ölçekli bir halk sağlığı müdahalesini mümkün kılan adımlardan biri oldu. [11]

Salk’ın ekibi, etkisizleştirilmiş poliovirüs kullanarak bağışıklık yanıtı oluşturmayı amaçladı. Saha deneyinin başarısı üretim güvenliğinin önemini de kısa sürede gündeme getirdi. Ruhsatlandırmanın ardından Cutter Laboratories’nin ürettiği bazı partilerde virüsün tam olarak etkisizleştirilememesi çocuk felci vakalarına yol açtı.

Pittsburgh’daki araştırma, Michigan’daki değerlendirme ve sanayi ölçeğindeki üretim, aynı aşı programının ayrı aşamalarıydı. Her biri farklı uzmanlık ve denetim gerektiriyordu. [1, 2, 5]

San Diego’da bir arazi, iki ayrı destek

Salk’ın yeni girişimi, çocuk felci araştırmalarından çok daha geniş bir alanı kapsıyordu. Farklı disiplinlerden bilim insanlarının yaşamın temel işleyişi üzerine çalışabileceği ve bulgularının insan hayatı açısından anlamını tartışabileceği bağımsız bir kurum tasarladı.

National Foundation for Infantile Paralysis’in enstitüye verdiği mali destek, aşı programıyla yeni kurum arasındaki en somut bağlardan biriydi. Yer seçiminde San Diego yönetimi ve seçmenleri rol oynadı. Çocuk felci geçirmiş olan San Diego Belediye Başkanı Charles Dail projeyi kente çekmek için çalıştı.

Haziran 1960’ta seçmenler, La Jolla’da yaklaşık 11 hektarlık belediye arazisinin enstitüye verilmesini referandumda onayladı. [3, 4, 6]

Salk Institute for Biological Studies 1960’ta kuruldu. İnşaat 1962’de başladı ve ilk laboratuvarlar 1963’te geçici yapılarda çalışmaya koyuldu. Yakınında yeni bir California Üniversitesi kampüsü yükselirken Salk Enstitüsü, bağımsız ve kâr amacı gütmeyen bir araştırma kuruluşu olarak örgütlendi. [4, 6]

Laboratuvarın yanında bilimin sonuçlarını düşünecek bir yer

İlk kadro, enstitünün hangi sorulara açık olduğunu gösteriyordu. Virüslerin hücre üzerindeki etkilerini araştıran Renato Dulbecco, bağışıklık üzerine çalışan Melvin Cohn ve yaşamın kökenine ilişkin sorularla ilgilenen Leslie Orgel, enstitünün yerleşik araştırmacıları arasındaydı.

Francis Crick, Salvador Luria ve Jacques Monod ise enstitünün ilk yerleşik olmayan üyeleri arasındaydı. Matematikçi ve bilim düşünürü Jacob Bronowski’nin yerleşik kadroya alınması, bilimin kültürel ve toplumsal sonuçlarına da kurum içinde yer ayrıldığının bir göstergesiydi. [4, 6]

Louis I. Kahn’ın kampüsünde bu araştırma anlayışının pratik bir karşılığı vardı. Laboratuvarları iki kanada yerleştiren mimar, tesisatı çalışma katları arasındaki ayrı teknik katlarda topladı. Böylece açık laboratuvarların düzeni, ekipman ve araştırma ihtiyaçları değiştikçe yeniden kurulabiliyordu.

Ortak avlunun iki yanındaki çalışma odaları ise laboratuvar tezgâhlarından ayrı bir çalışma ortamı sağlıyordu. Kalıcı kampüsün tamamlanma tarihi kaynaklara göre değişiyor. Getty Conservation Institute tamamlanma yılı olarak 1965’i verir.

Enstitünün kendi kronolojisi ise kuzey binasındaki laboratuvarlara taşınmayı 1966’ya, inşaatın tamamlanmasını 1967’ye tarihler. [6, 7, 12]

Bir virüsün DNA’sı ve beyinden gelen bir hormon sinyali

Kurumun araştırma çizgisi, erken dönem iki yayında görülebilir. Joseph Sambrook, Hans Westphal, P. R. Srinivasan ve Renato Dulbecco, 1968’de SV40 ile laboratuvarda dönüşüme uğratılan hücreleri inceledi. Ekip, virüsün genetik malzemesinin bu deneysel modelde hücrenin DNA’sına katıldığına ilişkin bulgular yayımladı.

Dulbecco, tümör virüsleri ile hücrenin genetik materyali arasındaki etkileşime ilişkin araştırmaları nedeniyle 1975 Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü’nü David Baltimore ve Howard Temin ile paylaştı. Nobel gerekçesi, araştırmaların tek bir deneyin ötesine uzanan kapsamını gösterir. [8, 9]

1973’te Paul Brazeau, Wylie Vale, Roger Guillemin ve çalışma arkadaşları başka bir sorunun peşindeydi. Koyun hipotalamusundan ayırdıkları somatostatin adlı peptidin, büyüme hormonu salgısını laboratuvar deneylerinde ve sıçanlarda baskıladığını gösterdiler.

Virüs DNA’sı üzerine yapılan araştırma hücrenin genetik işleyişini, somatostatin çalışması ise beynin hormon salgısını nasıl düzenlediğini aydınlatıyordu. İki araştırmanın ortak yönü, hastalıkla ilişkili olabilecek süreçleri hücre ve molekül düzeyinde incelemeleriydi. [8–10]

Kanser araştırmaları kurum içinde kalıcı bir programa dönüştü. Salk Kanser Merkezi 1970’te kuruldu ve 1973’te ABD Ulusal Kanser Enstitüsünden araştırma merkezi statüsü aldı. Ulusal Kanser Enstitüsü, burayı temel laboratuvar araştırmasına odaklanan bir merkez olarak sınıflandırıyor.

Merkezde yürütülen çalışmalar arasında, kanser hücrelerinin büyümesini ve bölünmesini yöneten mekanizmaların incelenmesi de var. [13]

Salgın seferberliğinden temel araştırmaya

Pittsburgh’da araştırmayı belirleyen soru, bir aşının çocukları felçten koruyup koruyamayacağıydı. La Jolla’da ise araştırmacılar, tıbbi karşılığı henüz bilinmeyen sorular üzerinde çalışabiliyordu. Salk’ın kurduğu enstitünün ayırt edici tercihi buydu.

Bir halk sağlığı seferberliğinin sağladığı desteği, hangi hastalığa ne zaman katkı vereceği baştan bilinmeyen araştırmalara ayırdı. [3, 4, 6]

3. Kaynaklar

University of Michigan Medical School. Looking back on another virus battle: U-M’s role in polio history.

Francis T Jr, Korns RF. Evaluation of 1954 field trial of poliomyelitis vaccine: synopsis of summary report. American Journal of the Medical Sciences. 1955, 229(6), 603–612.

March of Dimes. History of March of Dimes.

Bourgeois S. Genesis of the Salk Institute: The Epic of Its Founders. University of California Press, 2013.

Offit PA. The Cutter Incident, 50 Years Later. New England Journal of Medicine. 2005, 352, 1411–1412.

Salk Institute for Biological Studies. History of Salk.

Getty Conservation Institute. Louis I. Kahn, Designing the Salk Institute.

Sambrook J, Westphal H, Srinivasan PR, Dulbecco R. The integrated state of viral DNA in SV40-transformed cells. Proceedings of the National Academy of Sciences. 1968, 60(4), 1288–1295.

Nobel Prize. The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1975 — Press release.

Brazeau P, Vale W, Burgus R, Ling N, Butcher M, Rivier J, Guillemin R. Hypothalamic polypeptide that inhibits the secretion of immunoreactive pituitary growth hormone. Science. 1973, 179(4068), 77–79.

Institute of Medicine. History and Current Status. In Options for Poliomyelitis Vaccination in the United States: Workshop Summary. National Academies Press, 1996.

Cuno J. The Salk Institute, Part One: Founding and Forming. Getty, Art + Ideas, 31 Ekim 2018. Söyleşi dökümü.

National Cancer Institute. Salk Institute Cancer Center.