Teos’ta kazılar yönetimden eğitime antik yaşamın ayrıntılarını ortaya çıkarıyor

İzmir’in Seferihisar ilçesine bağlı Sığacık’ta bulunan Teos Antik Kenti’nde kazılar ve restorasyon çalışmaları sürüyor. Meclis binasında ve tapınaklarda ortaya çıkarılan buluntular, antik dünyanın yönetim, eğitim, kültür ve sanat yaşamına ilişkin bilgiler sunuyor.

Yaklaşık 2 bin 200 yıl önce kralların taleplerinin ele alındığı ve kentin geleceğinin görüşüldüğü yapıdaki izler, Büyük İskender’in komutanlarından Roma imparatorlarına kadar uzanıyor. 2026 yılı çalışmalarında bulunan yazıtlar ve anıt kaideleri de kentin siyasi ve toplumsal geçmişinin araştırılmasına katkı sağlıyor.

Antik İonia’nın 12 kent devletinden biri olan Teos, binlerce yıl önce Akdeniz dünyasında ticaretin, sanatın ve düşüncenin önemli merkezleri arasında yer alıyordu. Kentin kuzey ve güneyindeki iki liman, deniz ticareti yoluyla farklı uygarlıklarla ilişki kurulmasını sağlıyordu.

Tüccarlar, sanatçılar, düşünürler ve dönemin güçlü siyasi figürleri bu kentte bir araya geliyordu. Kültür ve Turizm Bakanlığı ile Ankara Üniversitesi adına 2010 yılından bu yana yürütülen kazı ve restorasyon çalışmaları, İzmir Büyükşehir Belediyesi’nin maddi katkılarıyla sürdürülüyor.

Meclis binasından çıkarılan yazıtlar, mimari özelliklerin belirlenmesinin yanı sıra eğitim düzeninin, siyasi ilişkilerin ve günlük yaşamın anlaşılmasına da yardımcı oluyor. MECLİSTE KARARLAR VE ÖĞRENCİ SINAVLARIKentin merkezindeki yaklaşık 2 bin 200 yıllık meclis binası, siyasi ve toplumsal yaşamın izlerini taşıyor.

Burada kentin geleceğine ilişkin kararlar alınıyor, kralların talepleri değerlendiriliyor ve öğrencilerin müzik ile temel bilgiler sınavları yapılıyordu. Roma döneminde yapıya sahne eklenmesiyle bina kültürel etkinlikler için de kullanıldı.

Teos Antik Kenti Kazı Başkanı Prof. Dr. Musa Kadıoğlu, agoranın hemen kuzeybatısındaki meclis binasının kentin en iyi korunmuş kamu yapıları arasında bulunduğunu belirtti. Yaklaşık 800 kişilik yapıda 17 sıra oturma basamağı yer alıyor.

Roma döneminde eklenen sahne de binanın kültürel etkinliklere ev sahipliği yaptığını gösteriyor. Kadıoğlu, yapının işlevlerini şöyle anlattı: "Burası Teos kent devletinin meclis binası. Danışma meclisi burada toplanıyor ve kentin geleceğiyle ilgili kararlar alıyordu.

Ancak yapının önemini artıran başka bir özelliği daha var. Ele geçen yazıtlar, burasının yalnızca meclis toplantıları için kullanılmadığını, eğitim ve kültür faaliyetlerine de ev sahipliği yaptığını gösteriyor".Uzun yıllar toprak altında kalan meclis binasında, 1960’lı yıllardaki kazılarda ancak birkaç oturma basamağı açığa çıkarılabildi.

2010 yılında başlayan sistemli çalışmalar, yapının mimari bütünlüğünün büyük ölçüde ortaya çıkarılmasını sağladı. Ankara Üniversitesi öncülüğündeki çalışmalarda mimari özellikler belirlendi. Türk Tarih Kurumu’nun maddi desteğiyle hazırlanan restorasyon projeleri kapsamında yürütülen çalışmaların büyük bölümü 2026 yılında tamamlandı.

Kadıoğlu, restorasyon sürecine ilişkin şunları söyledi: "2010 yılında buraya geldiğimizde yalnızca üstten iki üç basamak görünüyordu. Yıllar içerisinde yapıyı tamamen ortaya çıkardık. Güney analemma duvarını, oturma basamaklarını ve son olarak kuzey analemma duvarını ele alarak restorasyonu büyük ölçüde tamamladık.

Böylelikle antik dönemin en önemli kamu yapılarından birini yeniden görünür hale getirdik".Kentteki eğitim yaşamına ilişkin belgeler arasında Polythros Eğitim Vakfı yazıtı bulunuyor. Yaklaşık 2 bin 200 yıl önce yaşamış varlıklı bir Teoslu olan Polythros, çocukların eğitimini desteklemek amacıyla kurulacak vakıf için 34 bin drahmi bağışladı.

Bu vakıf aracılığıyla özgür doğmuş kız ve erkek çocukların eğitim alması desteklendi. Yazıtların eğitim sisteminin işleyişine dair ayrıntılar aktardığını belirten Kadıoğlu, şu bilgileri verdi: "Bu tür eğitim vakıflarını antik kentlerin çok azında biliyoruz.

Teos’ta kız ve erkek çocukların eğitim aldığını görüyoruz. Daha da önemlisi, öğrencilerin hangi dersleri alacağına öğretmenlerin karar verdiğini biliyoruz. Öğretmenler arasında anlaşmazlık çıkarsa 40 yaşın üzerindeki müdür yardımcısı devreye giriyor.

Bu ayrıntılar, antik dönemde eğitimin nasıl örgütlendiğini anlamamız açısından çok önemli."Çocukların dersleri arasında okuma, yazma, dil bilgisi, edebiyat ve müziğin yanı sıra beden eğitimi ile savaş talimleri de vardı. Yazıtlarda öğretmenlerin görev paylaşımını ve aralarında çıkabilecek anlaşmazlıkların çözümünü düzenleyen kurallar da yer alıyor.

Öğretmenlerin görev alanlarıyla yıllık ücretleri de bu belgelerden öğreniliyor. Kadıoğlu, öğretmen ücretleri ve sınav yerleri konusunda, "Öğretmenlerin maaşlarını biliyoruz. En yüksek maaşı alanlar telli çalgıları öğreten müzik öğretmenleri.

Öğrencilerin müzik ve temel bilgi sınavlarının bu meclis binasında yapıldığını yazıtlar açıkça aktarıyor. Beden eğitimi ve savaş talimi gibi derslerin sınavlarının ise kentin kuzeyindeki gymnasion yapısında gerçekleştirildiğini düşünüyoruz" ifadelerini kullandı.

Ders programlarından öğretmen ücretlerine, sınavların yapıldığı mekânlardan eğitimdeki görev dağılımına kadar farklı ayrıntıların yazıtlarla öğrenilebilmesi, Teos’ta antik çağın eğitim yaşamının ayrıntılı biçimde araştırılmasına olanak sağlıyor. KRALLIKLARLA İLİŞKİLER VE TAPINAKLARIN DÖNÜŞÜMÜMeclis binasındaki buluntular, Teos’un iç yönetiminin yanı sıra Hellenistik dönemin güçlü krallıklarıyla ilişkilerini de yansıtıyor.

Seleukos Kralı III. Antiokhos’a ait mektuplar ve onurlandırma yazıtları, MÖ 3. yüzyılın sonlarında kentin siyasi ilişkileri hakkında bilgiler içeriyor. Kadıoğlu, kralın Teos’a özerklik, vergi muafiyeti ve sığınma hakkı gibi ayrıcalıklar verdiğini belirtti.

Kralın kentten bir talepte de bulunduğunu aktaran Kadıoğlu, "III. Antiokhos, Teos’a bazı önemli ayrıcalıklar tanıdı. Ancak kralın kentten dikkat çekici bir talebi de vardı. Bronzdan yapılacak heykelinin meclis binasına dikilmesini ve her yıl mevsim meyveleriyle süslenmesini istiyordu" dedi.

Roma döneminde Teos’un önde gelen ailelerinin toplumsal yaşamdaki konumları da meclis binasındaki heykel kaideleri ve yazıtlardan anlaşılıyor. Bu belgeler, seçkin ailelerin onurlandırma gelenekleri ve gösteri kültürüyle bağlantılarını ortaya koyuyor.

Fesinos’un eşi Stratonike’nin önemli dinî görevler yürüttüğü, kızları Klaudia Tryphaina’nın ise Efesli Tiberius Klaudius Italicus ile evlenip Efes’e yerleştiği anlaşılıyor. Teos’un antik dünyada tanınmasında sanatçıları ve siyasi ilişkileri kadar çevresindeki taş ocaklarından çıkarılan değerli mermerler de etkiliydi.

Antik kaynaklarda Lucullus mermeri olarak geçen, günümüzde Africano mermeri adıyla da bilinen taş, koyu renkli damarları ve farklı tonlarıyla öne çıkıyordu. Bu mermer, Roma İmparatorluğu’nun mimari süslemelerinde kullanıldı.

Lucullus mermerinin kullanıldığı yerler arasında Teos’un kamu yapıları da bulunuyor. Meclis binasının döşemesinde belirlenen örnekler, dönemin taş işçiliği ve mimari estetiği hakkında bilgi sağlıyor. Şarap, bereket ve eğlence tanrısı Dionysos’a adanan tapınak da kentin mimarlık tarihi bakımından önemli yapılarından biri.

Antik dünyanın tanınmış mimarlarından Hermogenes’e atfedilen tapınaktan, Romalı mimar ve mühendis Vitruvius’un eserlerinde de söz ediliyor. Tapınağın depremler yüzünden birçok kez yıkılıp yeniden yapıldığı uzun yıllar kabul görüyordu.

Ancak 2010 yılından itibaren sürdürülen kazılar, yapının bugünkü planına farklı dönemlerde gerçekleştirilen genişletmelerle ulaştığını gösterdi. Kadıoğlu, tapınağın yapım aşamalarını şöyle açıkladı: "Hermogenes’in tarihini MÖ 3. yüzyılın son çeyreğine yerleştiriyoruz.

İlk aşamada önünde ve arkasında duvarlar arasında ikişer sütun bulunan daha küçük bir tapınak inşa edilmiş. Bu yapı uzun süre kullanılmış. Roma İmparatoru Hadrian döneminde ise çevresine yeni 6x11 sütun sırası eklenerek tapınak genişletilmiş.

Böylelikle yaklaşık 360 yıla yayılan bir inşa sürecinden söz ediyoruz."Dionysos’un anıtsal kült heykelinden kalan yaklaşık 82 santimetre yüksekliğindeki baş, heykelin bütününün yaklaşık 5 metre yüksekliğinde olabileceğini düşündürüyor. Kadıoğlu, Roma İmparatoru Hadrian’ın MS 124 yılında Efes üzerinden Teos’a gelmiş olabileceğini belirtti.

Tapınağın genişletilmesinin MS 132 yılına kadar tamamlanmış olmasının muhtemel olduğunu da ifade etti. YENİ BULUNTULARIN ANLATTIĞI GEÇMİŞ2026 yılında kazıların yoğunlaştığı alanlardan biri Tanrıça Roma ve Augustus Tapınağı oldu.

Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın destekleri ve İzmir Büyükşehir Belediyesi’nin maddi katkılarıyla sürdürülen çalışmalarda, güney, doğu ve kuzey kenarlarının ardından tapınağın batı uzun kenarında kazılar yapıldı. Tapınağın çevresinde yeni anıt kaideleri ortaya çıkarıldı.

Üzerlerinde heykeller bulunduğu değerlendirilen bu kaidelerin kimlere ait olduğu henüz belirlenemedi. Tapınağın önündeki taş döşeli meydanda ise daha eski yapılardan alınarak temel taşı olarak kullanılmış mimari bloklar bulundu.

Bu blokların üzerindeki 13 yazıt, kentin erken dönemlerdeki siyasi ve toplumsal ilişkileri hakkında bilgiler içeriyor. Kadıoğlu, buluntulara ilişkin şu açıklamayı yaptı: "Tapınağın çevresinde yeni anıt kaideleri belirledik.

Bu kaidelerin üzerinde onurlandırılmış kişilere ait heykellerin bulunmuş olması gerekiyor. Ancak kimlere ait olduklarını henüz bilmiyoruz. Ayrıca bu tapınağın önündeki taş döşeli meydanda, daha eski yapılardan sökülerek temel taşı olarak kullanılmış mimari bloklar tespit ettik.

Bunların üzerinde 13 yazıt bulunuyor. Bu yazıtlar bize kentin daha erken dönemlerdeki siyasi ve toplumsal ilişkileri hakkında önemli bilgiler veriyor".2026 yılı kazılarında bulunan yazıtlarda, Büyük İskender’in önemli komutanlarından Parmenion’un adı da yer alıyor.

Yabancı yargıçlarla ilgili kararlar içeren yazıtlar ise Teosluların bazı kamusal davaların çözümü için Miletos, Smyrna ve Mytilene’den yargıç çağırdığını gösteriyor. Yargıçların yanı sıra onları gönderen kentlerin de onurlandırıldığı anlaşılıyor.

Tanrıça Roma ve Augustus Tapınağı’ndan çıkarılan eserler arasında, Roma İmparatoru Hadrian’ın yakın çevresindeki Antinoos’a ait mermer portre de bulunuyor. Prof. Dr. Kadıoğlu, insan ölçülerine yakın boyutlardaki bu portrenin Anadolu’daki benzerleri açısından önemli bir buluntu olduğunu belirtti.

Kadıoğlu, "Burada Antinoos’un normal insan ölçülerinde bir portresini bulduk. Anadolu’da bu ölçülerde bilinen tek örnek olması bakımından çok önemli. Yazıt parçalarıyla birlikte değerlendirdiğimizde, yapının ikinci yüzyılda Tanrıça Roma ve Augustus’un yanı sıra Antinoos’la da ilişkili bir kutsal alan olarak kullanıldığını söyleyebiliyoruz" dedi.

Teos’un geçmişinde siyasi ve ticari ilişkilerin yanında kültür ve sanat da önemli bir yer tutuyor. Lirik şiirin tanınmış isimlerinden Anakreon’un doğduğu kent, Dionysos Sanatçılar Birliği ile Akdeniz dünyasının önemli sanat merkezleri arasına girdi.

MÖ 6. yüzyıldan itibaren gelişen Teos, özellikle Hellenistik dönemde ticaret, sanat ve düşüncenin buluştuğu merkezlerden biri oldu. Kuzey ve güneydeki iki liman üzerinden Akdeniz’e açılan kentte, farklı uygarlıklarla kurulan ilişkiler zengin bir kültürel miras oluşturdu.

Bugün devam eden kazılar ve restorasyon çalışmaları, bu çok katmanlı geçmişin izlerini ortaya çıkarıyor. Büyük bölümü restore edilen meclis binasının kültür ve sanat etkinlikleri için kullanılmaya başlanması da yapının binlerce yıl sonra yeniden kamusal yaşamda yer almasını sağlıyor.

İzmir Büyükşehir Belediyesi’nin de desteklediği çalışmalarla her kazı sezonunda antik dünyanın yönetimi, eğitimi, siyaseti ve sanatı hakkında yeni bilgiler elde ediliyor.