Metin üzgün, resimler mutlu… Çocuk kitaplarının “pozitif filtresi”

Bir çocuk kitabında kahraman korkuyor, öfkeleniyor ya da büyük bir kayıp nedeniyle üzülüyor. Fakat çocuk sayfaya baktığında karşısında sakin, hatta gülümseyen bir yüz görüyor. Geçtiğimiz günlerde yayımlanan “(How) Do We Teach Emotions? – Duyguları Nasıl Öğretiyoruz?” başlıklı araştırma, çocukların okudukları duygularla gördükleri duygular arasında dikkat çekici bir uçurum bulunduğunu ortaya koydu. University of Chicago, University of Wisconsin–Madison ve University of Texas at Austin’den araştırmacıların hazırladığı çalışma, ABD’de son 30 yılda kullanılan ilkokul ders kitaplarıyla yaklaşık bir asırlık ödüllü çocuk edebiyatı eserlerini birlikte araştırdı. Metin analizinde 1.306 kitaptaki 3 milyon 361 binden fazla cümle işlendi. Araştırmacılar öfke, sükunet, kafa karışıklığı, tiksinme, korku, mutluluk, üzüntü ve şaşkınlık olmak üzere sekiz temel duyguyu hem metinlerde hem de görsellerde aradı.

SEKİZ DUYGU METİNDE, İKİ DUYGU RESİMDE
Araştırmanın analizine göre; metinlerin sunduğu duygusal dünya çok genişti. Kahramanlar mutlu oldukları kadar üzülüyor, korkuyor, şaşırıyor ve öfkeleniyordu. Resimlerde ise duygusal çeşitlilik büyük ölçüde ortadan kalkıyordu. Görsellerde belirlenen duyguların yaklaşık yüzde 90’ını mutluluk ve sakinlik oluşturdu. Araştırmacılar aynı sayfadaki metin ve resmi karşılaştırdığında da benzer bir sonuçla karşılaştı. Metinde öfke anlatılan sayfaların yalnızca yüzde 13’ünde resimlerde de öfke görüldü. Bu oran korkuda yüzde 9, üzüntüde yüzde 10, şaşkınlıkta ise yüzde 8’de kaldı.

İncelenen sayfaların yaklaşık yarısında metinle resimdeki duygular arasında hiçbir örtüşme yoktu. Yalnızca yüzde 10 dolayındaki sayfada metin ve görsel tamamen uyumluydu. Araştırmacılar, metinde anlatılan kişiyle resimde gösterilen kişinin farklı olabileceği ihtimalini de kontrol etti. Aynı cinsiyet ve ırksal özelliklerle eşleştirilebilen karakterler karşılaştırıldığında da sonuç değişmedi. Bir karakter metinde hangi duyguyu yaşarsa yaşasın, resimde en yüksek olasılıkla sakin gösteriliyordu.

DERS KİTAPLARINDA DA DURUM AYNI
Çalışmada üçüncü ve beşinci sınıf fen, sosyal bilgiler ve dil eğitimi kitapları da incelendi. Siyasi ve kültürel bakımdan farklı kabul edilen iki eyalet arasında temel örüntü değişmedi. Aynı “mutlu ve sakin görsel” ağırlığı hem eyaletlerde hem derslerde hem de sınıf seviyelerinde görüldü. Çocuk edebiyatının ödüllü eserlerinde de üzüntü metinlerde daha fazla yer bulsa da resimlerde yine mutluluk ve sakinlik hâkimdi. Metinlerde kız karakterlerin üzüntüyle, erkek karakterlerin ise öfkeyle biraz daha sık ilişkilendirildiği görüldü. Çocuk karakterlerde korku ve kafa karışıklığı, yetişkinlerde öfke ve sakinlik daha fazla yer aldı. Ancak resimlerde kadın karakterler daha çok mutlu, erkek karakterler ise daha çok sakin gösterildi.

KAPAKTAKİ İFADE KİTABIN KADERİNİ Mİ ETKİLİYOR?
Araştırmada kitap kapaklarındaki duygularla satın alma ve kütüphane tercihleri arasındaki ilişki de incelendi. Sonuçlara göre kapaklarında yalnızca mutlu veya sakin karakterlere yer veren kitaplar, öfke, korku ya da üzüntü gösteren karakterlerin bulunduğu kitaplardan daha fazla tercih ediliyor. Kapağında hiç karakter bulunmayan kitaplar bile “olumsuz” duygu gösteren karakterlerin yer aldığı kitaplara göre daha fazla tercih ediliyor.

YAPAY ZEKÂ DUYGUYU DOĞRU OKUYABİLİR Mİ?
Metinlerdeki duygular GPT-4o-mini, görsellerdeki karakterler ve yüz ifadeleri ise Gemini 2.5 Pro Preview kullanılarak sınıflandırıldı. Yapay zekânın özellikle mutlulukla sakinliği birbirinden ayırmakta zorlanabileceğini kabul eden araştırmacılar, sonuçları sözlük temelli analiz, ayrı bir dil modeli, geleneksel yüz tanıma sistemleri ve insan değerlendiricilerle kontrol etti. Bu çalışmada da sonuç değişmedi ve metinler geniş bir duygu dünyası sunarken resimler mutluluk ve sakinlik çevresinde toplandı.

HER SAYFADA MUTLU YÜZ OLMASI GEREKMİYOR
Prof. Dr. Erten Gökçe – Ankara Üniversitesi Eğitim Fakültesi Temel Eğitim Bölüm Başkanı
“Çocuk kitaplarının her sayfasında mutlu yüzler bulunması, o kitabın çocuğa daha iyi geldiği anlamına gelmez. Çocuk, yaşadığı bir üzüntüyü ya da korkuyu kitap kahramanında gördüğünde kendi duygusunu tanıma ve adlandırma fırsatı bulur. Kahramanın yüzünde bu duygunun karşılığını göremediğinde ise resmin sunduğu anlatım eksik kalır. Bu nedenle kitap seçerken yalnızca renkli ve neşeli çizimlere değil, resimlerin hikâyedeki duyguları ne kadar iyi taşıdığına da bakılmalı. Öğretmenler ve anne babalar, “Burada kahraman ne hissediyor, resimde bunu görebiliyor muyuz?” gibi sorularla çocuğu hem metin hem de görsel üzerine düşünmeye yönlendirebilir.”

YAZARIN ANLATTIĞIYLA ÇİZERİN GÖSTERDİĞİ ÖRTÜŞMELİ
Dilek Bozan – Edebiyat Öğretmeni ve Çocuk Kültür Kitapları Editörü
Çocuk edebiyatında metnin taşıdığı duygunun görsellere aktarılması, küçük okurun eserle kurduğu bağın niteliğini doğrudan belirliyor. Kahramanın yaşadığı üzüntüyü ya da korkuyu görselde bulamayan çocuk, kendi içsel fırtınalarını anlamlandıramaz ve bu durum onu derin bir yalnızlık ve suçluluk duygusuna iter. Ancak yayın sürecinde zaman zaman bununla ilgili sorunlar yaşayabiliyoruz. Çizer, yazarın metnini farklı yorumlayabiliyor. Örneğin, arkadaşıyla yaşadığı bir sorundan dolayı derin bir üzüntü yaşayan çocuk karakterin son derece neşeli çizildiği bir örnekle karşılaştık. Yazarın olduğu gibi çizerin de kendine özgü bir dünyası ve anlatım biçimi var. Bu nedenle metinle çizim arasında uyum sağlamak, her zaman kolay olmuyor. Yine de çocuklara aktarılacak duygu açısından bu uyumu gözetmemiz gerekiyor. Hayatın içinde sadece neşe yok; çocuklar öfkeyi, kaygıyı ve kırılganlığı da kucaklayan duygusal olarak dengeli eserlere ihtiyaç duyuyor. Biz de bugün dijital araçların ve iletişim olanaklarının sağladığı kolaylıklardan yararlanarak yazar, çizer ve editör arasındaki çalışmayı daha titiz yürütmeye, metinle görselin aynı duyguyu taşımasına daha fazla dikkat etmeye çalışıyoruz.