Roza Aytmatova hayatını kaybetti: Bilime ve hafızaya adanan bir ömür

Kırgızistanlı bilim insanı, eğitimci ve kadın hakları savunucusu Roza Aytmatova, 89 yaşında hayatını kaybetti. Vefatı 26 Ekim 2026’da duyurulan Aytmatova, dünyaca ünlü yazar Cengiz Aytmatov’un kız kardeşiydi. Akademik çalışmalarının yanı sıra kadınların toplumsal hayata katılımı ve Sovyet dönemindeki baskıların aile hafızasında bıraktığı izleri kayıt altına almasıyla tanınıyordu.

Aytmatova’nın yaşamında bilim, hak mücadelesi ve geçmişle yüzleşme yan yana ilerledi. Bir yandan eğitim alanında çalıştı, diğer yandan babasının akıbetini öğrenmek için onlarca yıl bekleyen bir ailenin hikâyesini gelecek kuşaklara aktardı.

Roza Aytmatova kimdi?

8 Mart 1937’de Moskova’da doğan Roza Aytmatova, Kırgız devlet adamı Törökul Aytmatov’un kızıydı. Fizik ve matematik alanında akademik eğitim aldı. Sovyet akademik sisteminde doktora düzeyine karşılık gelen “bilim adayı” derecesini kazandı.

Kırgızistan’da araştırma ve öğretim faaliyetlerinde bulundu. Eğitim alanındaki hizmetleri dolayısıyla ülkesinde “Emektar Eğitim Çalışanı” unvanıyla onurlandırıldı. Bilimsel birikimini toplumsal çalışmalarına da taşıyan Aytmatova, kadın hakları alanında faaliyet gösteren Kadınlara Yardım Merkezi’nin başkanlığını yaptı.

Kadın hareketindeki yeri BM kayıtlarında

Roza Aytmatova’nın kadın hakları alanındaki çalışmaları, uluslararası kuruluşların kayıtlarına da yansıdı.

Birleşmiş Milletler’in Kırgızistan ofisinin 10 Mart 2021 tarihli açıklamasında Aytmatova, ülkedeki çağdaş kadın hareketinin kurucuları arasında anıldı. Kadın hareketinin 95. yılı vesilesiyle düzenlenen forumda, Roza Otunbayeva ve Külbübi Bekturganova ile birlikte katkıları vurgulandı.

Kendisinin de konuşmacıları arasında bulunduğu toplantıda kadınların karar alma süreçlerine katılması, kız çocuklarının bilim alanında desteklenmesi ve kadın liderliğinin güçlendirilmesi ele alındı. Bu kayıt, Aytmatova’nın Kırgızistan’ın toplumsal hayatındaki yerini ortaya koyan somut örneklerden biri oldu.

Babasını bekleyerek geçen çocukluk

Aytmatova’nın yaşamındaki en derin izlerden biri, babasının Stalin dönemi baskıları sırasında öldürülmesiydi. Törökul Aytmatov, kızı henüz bebekken tutuklandı; 1938’de kurşuna dizildi. Gömüldüğü yerin ortaya çıkarılması için 1991’e kadar beklemek gerekti.

Roza Aytmatova, 2017’de verdiği bir söyleşide çocukluğunu babasının dönüşünü bekleyerek geçirdiğini anlattı. Annesinin, başka insanların da suçlanmasından korktuğu için babasının birlikte göründüğü fotoğrafları kestiğini aktardı.

Bu ayrıntı, dönemin baskısının ailelerin gündelik hayatına nasıl girdiğini gösteriyordu: Bir fotoğrafta yan yana görünmek bile korku sebebiydi.

Aile hatıralarından tarihsel tanıklığa

Aytmatova, ailesinin yaşadıklarını “Tar,ıhtın ak taktary” adıyla bilinen anı eserinde kayıt altına aldı. Babasının yokluğu, annesinin çocuklarını koruma çabası ve baskı altında geçen çocukluk yılları, anlatısının merkezinde yer aldı.

Böylece Aytmatov ailesinin geçmişi, yalnızca ünlü bir yazarın aile hikâyesi olmaktan çıkarak siyasi baskıların kuşaklar üzerindeki etkisini anlatan bir tanıklığa dönüştü. Aytmatova’nın bıraktığı mirasın önemli bir bölümünü, unutulma tehlikesi taşıyan bu yaşanmışlıklar oluşturdu.

Manas Üniversitesinden başsağlığı

Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi Rektörü Prof. Dr. Alpaslan Ceylan da Roza Aytmatova’nın vefatı üzerine taziye mesajı yayımladı. Ceylan, Aytmatov ailesinin acısını paylaştığını belirterek ailesine, yakınlarına ve sevenlerine başsağlığı diledi.

Roza Aytmatova geride bilim ve eğitim çalışmalarının yanı sıra kadınların hak arayışına verdiği desteği ve ailesinin geçmişini yaşatan tanıklıklarını bıraktı.