Rejim Krizi, Tanım Sorunu

Bu hafta siyaset bilimi literatüründe geçen üç rejim türünü ve bunların kısaca özelliklerini dikkatinize sunmak istedim. Bunlar: 1. Hibrit rejim 2. Rekabetçi otoriterlik 3. Kişiselleştirilmiş iktidar modeli Türkiye’nin bugünü daha çok rekabetçi otoriterlik kavramı üzerinden tartışılmakta.

Fakat her üçünde de benzerlikler bulmak mümkün. Bence Türkiye özelinde farklı bir kavramla tanımlama yapılabilseydi daha doğru olurdu. Bilim literatüründe üretilmiş kavramlara sadakatle tartışmalar yapmak, akademik camia için bir alan zorunluluğu olabilir.

Bu durumun en önemli açmazı, başka örnekler üzerinden detaylandırılmış tanımlamaların, farklı tarihî arka planı ve farklı uygulamaları olan ülke rejimlerini tam olarak kuşatamamasıdır. Belki bu minvalde ülkemizde de kavram arayışları ya da denemeleri vardır.

Eğer öyleyse beni mazur görün. Bu üç tanımlama üzerinden ülkemizi ele aldığımızda, politik muhalefet kolaycılığına kapılmadan bir değerlendirme yaparak yol alırsak ulaşacağımız sonuçlar daha aklı başında olacaktır. Cumhuriyet dönemi boyunca bu üç tanımlama etrafında dönüp durduğumuz gerçeğiyle yüzleşmedikçe politik kısır çekişmeler içinde debelenmekten kurtulamayız.

Şimdi sizlere bu üç tanımla ilgili kısa bilgiler aktaracağım ki ahvalimize bir de bu pencereden bakabilelim. Hibrit Rejim Hibrit rejim (karma veya melez rejim), demokratik ve otokratik (otoriter) özellikleri aynı anda barındıran karma bir siyasi sistemdir.

Tam anlamıyla ne demokratik ne de saf diktatörlük olan bu rejimler, genellikle otoriter bir yapıdan demokrasiye geçiş sürecinin tamamlanamaması sonucunda ortaya çıkar. Temel özellikleri: • Düzenli seçimler: İktidarın belirlenmesi için resmî olarak seçimler yapılır; ancak bu seçimler genellikle adil ve özgür değildir. • Hukukun üstünlüğünün zayıflaması: Yargı bağımsızlığı büyük ölçüde zarar görmüştür.

Kurumlar siyasi amaçlar için araçsallaştırılır. • Baskı altındaki medya ve muhalefet: Basın özgürlüğü kısıtlıdır. Muhalefet partileri ve sivil toplum kuruluşları yasal olarak var olsalar da baskı ve engellemelerle karşı karşıya kalırlar. • İlliberal (özgürlükçü olmayan) eğilimler: Şeklen demokrasi kuralları (sandık vb.) var gibi görünse de temel hak ve özgürlükler, eşit yurttaşlık ve denetleme mekanizmaları işlemez.

Rekabetçi Otoriterlik Rekabetçi otoriterlik (veya rekabetçi otoriteryanizm), seçimlerin düzenli olarak yapıldığı; ancak iktidarın devlet imkânlarını, medyayı ve yargıyı kendi lehine kullanarak adil olmayan bir rekabet ortamı yarattığı melez bir siyasi rejim türüdür. Temel özellikleri: • Düzenli seçimler: Tam otoriter rejimlerin aksine, sistemde düzenli olarak seçimler yapılır ve sandık bir meşruiyet aracı olarak kullanılır. • Eşitsiz oyun alanı: İktidar, kamu kaynaklarını, bürokrasiyi ve medyayı kendi lehine yoğun biçimde kullanarak muhalefetin kazanma şansını zayıflatır. • Kısıtlı sivil özgürlükler: Muhalefet yasal olarak var olabilir ve faaliyet gösterebilir; ancak baskı, sansür ve yargısal tacizlerle sürekli sınırlandırılır. • Yürütmenin üstünlüğü: Yasama ve yargı organları, yürütme erkinin (liderin veya iktidar partisinin) kontrolü altına girer ya da bağımsızlığını yitirir.

Kişiselleştirilmiş İktidar Modeli Kişiselleştirilmiş iktidar modeli (veya kişiselleştirilmiş yönetim), siyasi gücün kurumsal kurallar, yasalar veya partilerden ziyade tek bir liderin şahsında, karizmasında ve kişisel kararlarında toplandığı bir yönetim anlayışını ifade eder. Bu modelde devletin kurumsal yapısı zayıflarken liderin kişisel otoritesi ve sadakat ilişkileri ön plana çıkar.

Kişiselleştirilmiş iktidar modelinin temel özellikleri ve işleyiş mekanizmaları şunlardır: 1. Kurumsuzlaşma ve kuralların esnetilmesi • Kurumların önemsizleşmesi: Meclis, yargı veya bakanlıklar gibi geleneksel kurumlar işlevlerini büyük ölçüde kaybeder ya da liderin kararlarını onaylayan mekanizmalara dönüşür. • Hukukun esnekliği: Kararlar, yazılı hukuki prosedürlerden ziyade liderin anlık talimatları, kararnameleri veya sözlü emirleriyle şekillenir.

2. Sadakat odaklı bürokrasi ve kadrolaşma • Liyakat yerine sadakat: Bürokraside veya yönetim kademelerinde yükselmenin temel ölçütü uzmanlık (liyakat) değil, lidere olan mutlak sadakattir. • Geniş patronaj ağı: Güç ve kaynaklar, lidere yakın olan ve onun otoritesini destekleyen dar bir çevreye (aile, sadık iş insanları, yakın çalışma arkadaşları) dağıtılır.

3. Kitlelerle doğrudan bağ ve popülizm • Aracıların devre dışı kalması: Lider, siyasi partiler veya medya gibi aracı kurumları devre dışı bırakarak halkla doğrudan (genellikle mitingler, sosyal medya veya televizyon hitapları aracılığıyla) bağ kurar. • Kişi kültü (şahsın yüceltilmesi): Medya ve propaganda araçları kullanılarak lider, “ulusun kurtarıcısı”, “halkın gerçek sesi” veya “yanılmaz bir figür” olarak konumlandırılır.

Devletteki tüm olumlu gelişmeler liderin şahsına mal edilir. 4. Güçler ayrılığının ortadan kalkması • Yasama ve yargının kontrolü: Denetleme ve dengeleme mekanizmaları işlevsiz kalır. Yargı ve yasama organları, liderin siyasi hedeflerini gerçekleştirmek veya muhalefeti baskılamak için birer araç hâline gelebilir.

Velhasıl, demokrasi ve kuvvetler ayrılığı merkezli bir bakışla üretilen bu tanımlamalar ilk anda cazip bir görünüme sahip olsa da işin aslı, bizim “özgürlükten” ne anladığımızla daha yakından ilişkilidir. Asıl sorunumuz ise bizim en az 200 yıllık arka planı olan, popülist ve karmaşık özentiler yumağından mamul zihinlerimizle bu meseleleri sağlıklı bir zeminde nasıl tartışacağımızdır.